ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖਾਨਿ ਪਾਣ੍ਡੂਨਿ ਦਾਰੁਣੋਪਦ੍ਰਵਾਣਿ ਚ । ਯੋਜ੍ਯਾਨਿ ਚ ਪृਥੋਗ੍ਦੋषਸਂਸਰ੍ਗਨਿਚਯਾਤ੍ਸ੍ਵਤਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਹ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਦੇ, ਪੀਲੇ ਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਜਾਂ ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੁष੍ਕਾਣਿ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇष੍ਮਭ੍ਯਾਮਾਰ੍ਦ੍ਰਾਣਿ ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਤਃ । ਦੋषਪ੍ਰਕੋਪਹੇਤੁਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤੇਵਸ੍ਤ੍ਰਸਾਦਿਨਿ ॥ ੧,੧੫੬.

ਸੁੱਕੇ ਅਰਸ਼ ਵਾਤ ਤੇ ਸਲੇਸ਼ਮ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਗੀਲੇ ਅਰਸ਼ ਪਿੱਤ ਕਰਕੇ। ਦੋਸ਼ ਵਧਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਹਿਲਾਂ ਜਖਮਾਂ ਵਾਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨੌ ਮਲੇऽਤਿਨਿਚਿਤੇ ਪੁਨਸ਼੍ਚਾਯਂ (ਤਿ) ਵ੍ਯਵਾਯਤਃ । ਪਾਨਸਂਕ੍ਸ਼ੋਭਵਿषਮਕਠਿਨਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਤ੍ ॥ ੧,੧੫੬.

ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਤੇ ਮਲ ਬਹੁਤ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਦੇਰੀ ਕਰਕੇ, ਜਿਆਦਾ ਪੀਣ, ਚਿੜਚਿੜਾਪਣ, ਅਣਪਚੇ ਜਾਂ ਸਖਤ ਖਾਣੇ, ਤੇ ਖੰਘਣ ਕਰਕੇ ਵੀ ਇਹ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਬਸ੍ਤਿਨੇਤ੍ਰਗਲੌष੍ਠੋਤ੍ਥਤਲਭੇਦਾਦਿਘਟ੍ਟਨਾਤ੍ । ਭृਸ਼ਸ਼ੀਤਾਮ੍ਬੁਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਪ੍ਰਤਤਾਤਿਪ੍ਰਵਾਹਣਾਤ੍ ॥ ੧,੧੫੬.

ਮੂਤਰਥੈਲੀ, ਗੁਦਾ, ਗਲੇ, ਹੋਠਾਂ, ਤਲੂਆ ਆਦਿ ਨੂੰ ਚੋਟ ਲੱਗਣ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਛੂਹਣ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਜ਼ੋਰ ਲਾਉਣ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਗਤਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕृਦ੍ਵੇਗਧਾਰਣਾਤ੍ਤਦੁਦੀਰਣਾਤ੍ । ਜੁਗੁਪ੍ਸਾਤੀਸਾਰਮੇਵ ਗ੍ਰਹਣੀ ਸੋऽਪ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਮੂਤਰ ਜਾਂ ਪਖਾਨਾ ਰੋਕਣ ਜਾਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕੱਢਣ ਨਾਲ, ਘਿਨ, ਦਸਤ ਤੇ ਗ੍ਰਹਣੀ ਰੋਗ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਰ੍षਣਾਦ੍ਵਿषਮਾਦੇਸ਼੍ਚਚੇष੍ਟਾਭ੍ਯੋ ਯੋषਿਤਾਂ ਪੁਨਃ । ਆਮਗਰ੍ਭਪ੍ਰਪਤਨਾਦ੍ਗਰ੍ਭਵृਦ੍ਧਿਪ੍ਰਪੀਡਨਾਤ੍ ॥ ੧,੧੫੬.

ਖਿੱਚਣ, ਟੇੜੀਆਂ ਹਿਲਚਲਾਂ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਕੱਚਾ ਗਰਭ ਥੱਲੇ ਡਿੱਗਣ ਤੇ ਗਰਭ ਵਧਣ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਈਦृਸ਼ੈਸ਼੍ਚਾਪਰੈਰ੍ਵਾਯੁਰਪਾਨਃ ਕੁਪਿਤੋ ਮਲੇ । ਪਾਯੋਰ੍ਵਲੀषੁ ਸਦ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਭਾਸ੍ਵਨ੍ਨਿਃ ਪੂਰ੍ਣਮੂਰ੍ਤਿषੁ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਅਪਾਨ ਵਾਯੂ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂਲਦਵਾਰ ਦੀਆਂ ਲੀਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਲਾ ਪਖਾਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਜਾਯਨ੍ਤੇਰ੍ऽਸ਼ਾਂਸਿਤੁ ਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਵਹ੍ਨਿਮਨ੍ਦਤਾ । ਵਿष੍ਟਮ੍ਭਃ ਸਾਸ੍ਥਿਸਦਨਂ ਪਿਣ੍ਡਿ (ष੍ਟ) ਕੋਦ੍ਵੇष੍ਟਨਂ ਭ੍ਰਮਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਰੋਕ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੱਡੀਆਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਦਰਦ, ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਚ, ਮੋੜ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸਾਨ੍ਦ੍ਰੋਤ੍ਥੋਨੇਤ੍ਰਯੋਃ ਸ਼ੋਥਃ ਸ਼ਕृਦ੍ਭਵੇਦੋऽਥ ਵਾ ਗ੍ਰਹਃ । ਮਾਰੁਤਃ ਪੁਰਤੋ ਮੂਢਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਨਾਭੇਰਧਸ਼੍ਚਰਨ੍ ॥ ੧,੧੫੬.

ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾੜ੍ਹਾ ਸੋਜ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਪਖਾਨਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਰੋਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹਵਾ ਅੱਗੇ ਰੁਕ ਕੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।

ਸਰਕ੍ਤਃ ਪਰਿਕृਨ੍ਤਂਸ਼੍ਚ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਾਦਾਕੁਞ੍ਚਤਿ ਸ਼੍ਵਸਨ੍ । ਅਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਨਮਾਟੋਪਃ ਕ੍ਸ਼ਾਰਿਤੋਦ੍ਗਾਰਭੂਰਿਤਾ ॥ ੧,੧੫੬.

ਖੂਨ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਤੇ ਅੰਗ ਸਹਿੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅੰਦਰੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਫੁੱਲਣ, ਵਧੇਰੇ ਡਕਾਰ ਅਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕੁਝ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਭੂਤਮੂਤ੍ਰਮਲ੍ਪਾ ਵਿਡਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਧੂਮ੍ਰਕੋष੍ਠਕਃ । ਸ਼ਿਰਃ ਪृष੍ਠੋਰਸਾਂ ਸ਼ੂਲਮਾਲਸ੍ਯਂ ਭਿਨ੍ਨਵਰ੍ਚਸਮ੍ ॥ ੧,੧੫੬.

ਪਿਸ਼ਾਬ ਵੱਧ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਖਾਨਾ ਘੱਟ, ਭੁੱਖ ਘੱਟ, ਪੇਟ ਸੁੱਕਾ ਤੇ ਕਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਿਰ, ਪਿੱਠ ਤੇ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਪਖਾਨਾ ਬਦਲਿਆ ਹੋਇਆ।

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇषੁ ਲੌਲ੍ਯਂ ਚ ਕ੍ਰੋਧੋ ਦੁਃ ਖੋਪਚਾਰਤਃ । ਆਸ਼ਙ੍ਕਾ ਗ੍ਰਹਣੀ ਸ਼ੋਥਃ ਪਾਣ੍ਡੁਗੁਲ੍ਮੋਦਰੇषੁ ਚ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਲ ਵਧੀਕ ਲਾਲਚ, ਦੁੱਖ ਕਰਕੇ ਗੁੱਸਾ, ਸ਼ੱਕ, ਰੋਕ, ਸੋਜ ਅਤੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਪੀਲਾਪਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਤਾਨ੍ਯੇਵ ਵਿਵਰ੍ਧਨ੍ਤੇ ਜਾਤੇष੍ਵਹਤਨਾਮਸੁ । ਨਿਵਰ੍ਤਮਾਨੋ ਮਾਨੋ ਹਿ ਤੈਰਧੋਮਾਰ੍ਗਰੋਧਤਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਹ ਲੱਛਣ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਮੰਦ ਹੋਵੇ; ਜਦ ਹਵਾ ਵਾਪਸ ਮੁੜਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਹੇਠਲੇ ਰਸਤੇ ਰੋਕ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ੋਭਯੇਦਨਿਲਾਨਨ੍ਯਾਨ੍ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ਼ਰੀਗਾਨ੍ । ਤਥਾ ਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕृਤ੍ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨ੍ਵਾਯੁਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋषਯਨ੍ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਹ ਹੋਰ ਵਾਯੂਆਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਸ਼ਾਬ, ਪਖਾਨਾ, ਪਿੱਤ, ਕਫ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਮੁष੍ਣਾਤ੍ਯਗ੍ਨਿਂ ਤਤਃ ਸਰ੍ਵੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋਰ੍ऽਸ਼ਸਃ । ਕृਸ਼ੋ ਭृਸ਼ਂ ਹਤੋਤ੍ਸਾਹੋ ਦੀਨਃ ਕ੍ਸ਼ਾਮੋऽਥ ਨਿष੍ਪ੍ਰਭਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਹ ਅੱਗ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਸਭ ਜਿਆਦਾਤਰ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਤਲੇ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਰਹਿਤ, ਉਦਾਸ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਚਮਕ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਸਾਰੀ ਵਿਗਤਚ੍ਛਾਯੋ ਜਨ੍ਤੁਦਗ੍ਧ ਇਵਦ੍ਰੁਮ । ਕृਚ੍ਛ੍ਰੈਰੁਗ੍ਰਦ੍ਰਵੈਰ੍ਗ੍ਰਸ੍ਤੋ ਯਕ੍ਸ਼੍ਮੋਕ੍ਤੈਰ੍ਮਰ੍ਮਪੀਡਨੈਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਮੂਲ ਰਹਿਤ, ਚਮਕ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸੜਿਆ ਰੁੱਖ; ਤੇਜ਼ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਰਸਾਂ ਅਤੇ ਯਕਸ਼ਮਾ ਦੇ ਦਰਦਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਮੂਲ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜਦੇ ਹਨ।

ਤਥਾ ਕਾਸ਼ਪਿਪਾਸਾਸ੍ਯਵੈਰਸ੍ਯਸ਼੍ਵਾਸਪੀਨਸੈਃ । ਕ੍ਲਮਾਙ੍ਗਭਙ੍ਗਵਮਥੁਕ੍ਸ਼ਵਥੁਸ਼੍ਵਯਥੁਜ੍ਵਰੈਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੰਘ, ਤਿਸ, ਮੂੰਹ ਸੁੱਕਣਾ, ਸੁਆਦ ਨਾ ਆਉਣਾ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਨੱਕ ਬੰਦ ਹੋਣਾ; ਥਕਾਵਟ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਟੁੱਟ-ਫੁੱਟ, ਪੀਸਣਾ, ਛੀਂਕ, ਸੋਜ ਅਤੇ ਬੁਖਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਕ੍ਲੈਬ੍ਯਬਾਧਿਰ੍ਯਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਸ਼ਰ੍ਕਰਾਪਰਿਪੀਡਿਤਃ । ਕ੍ਸ਼ਾਮੋ ਭਿਨ੍ਨਸ੍ਵਰੋ ਧ੍ਯਾਯਨ੍ਮੁਹੁਃ ष੍ਠੀਵਨ੍ਨਰੋਚਕੀ ॥ ੧,੧੫੬.

ਨਪੁੰਸਕਤਾ, ਬਹਿਰਾਪਣ, ਸਖ਼ਤੀ ਅਤੇ ਪੱਥਰੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ; ਕਮਜ਼ੋਰ, ਬਦਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੁਰ, ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਥੂਕਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਰਹਿਤ।

ਸਰ੍ਵਪਰ੍ਵਾਸ੍ਥਿਹृਨ੍ਨਾਭੀਪਾਯੁਵਙ੍ਕ੍ਸ਼ਣਸ਼ੂਲਵਾਨ੍ । ਗੁਦੇਨਸ੍ਤ੍ਰਵਤਾ ਪਿਤ੍ਤਂ ਬਲਾਕੋਦਰਸਨ੍ਨਿਭਮ੍ ॥ ੧,੧੫੬.

ਸਾਰੇ ਜੋੜਾਂ, ਹੱਡੀਆਂ, ਦਿਲ, ਨਾਭੀ, ਗੁਦਾ ਅਤੇ ਵਾਂਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਰਦ; ਪਿੱਛੋਂ ਪਿੱਤ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਗਲੇ ਦੇ ਪੇਟ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ੁष੍ਕਂ ਚੈਵ ਮੁਕ੍ਤਾਗ੍ਰਂ ਪਕ੍ਵਾਮਂ ਚਾਨ੍ਤਰਾਨ੍ਤਰਮ੍ । ਪਾਣ੍ਡੁਪਿਤ੍ਤਂ ਹਰਿਦ੍ਰਾਕ੍ਤਂ ਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਚੋਪਵੇਸ਼੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੫੬.

ਸੁੱਕਾ, ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਵਿਚਕਾਰ ਪੱਕਾ ਜਾਂ ਕੱਚਾ; ਪੀਲਿਆ ਪਿੱਤ, ਹਲਦੀ ਵਰਗਾ ਲਾਲ, ਚਿਕਣ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।

ਗੁਦਾਙ੍ਕੁਰਾ ਬਹ੍ਵਨਿਲਾਃ ਸ਼ੁष੍ਕਾਸ਼੍ਚਿਮਚਿਮਾਨ੍ਵਿਤਾਃ । ਪੀਨਾਙ੍ਗਾਰਾਰੁਣਾਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧਾ ਵਿषਮਾਃ ਪਰੁषਾਕਰਾਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਗੁਦਾ ਉੱਤੇ ਅੰਕੁਰ, ਬਹੁਤ ਵਾਯੂ, ਸੁੱਕੇ, ਖੁਜਲੀ ਵਾਲੇ; ਮੋਟੇ, ਗੂੜ੍ਹੇ ਲਾਲ, ਸਖ਼ਤ, ਅਸਮਾਨ, ਖੁਰਦਰੇ।

ਮਿਥੋ ਵਿਸਦृਸ਼ ਵਕ੍ਰਾਸ੍ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਾ ਵਿਸ੍ਫੁਟਿ(ਰਿ) ਤਾਨਨਾਃ । ਸ਼ਿਮ੍ਬੀਖਰ੍ਜृਰਕਰ੍ਕਨ੍ਧੂਕਾਰ੍ਪਾਸਫਲਸਨ੍ਨਿਭਾਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ, ਵਕਰੇ, ਤਿੱਖੇ, ਚੀਰੇ ਹੋਏ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ; ਜੁਜੂਬ, ਖਜੂਰ, ਕਰਕੰਦ ਤੇ ਰੂਈ ਦੇ ਫਲ ਵਰਗੇ।

ਕੇਚਿਤ੍ਕਦਮ੍ਬਪੁष੍ਪਾਭਾਃ ਕੇਚਿਤ੍ਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਕੋਪਮਾਃ । ਸ਼ਿਰਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਂਸਜਙ੍ਘੋਰੁਵਙ੍ਕ੍ਸ਼ਣਾਦ੍ਯਧਿਕਵ੍ਯਥਾਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਕੁਝ ਕਦੰਬ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੇ, ਕੁਝ ਸਿਧਾਰਥ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਵਰਗੇ; ਸਿਰ, ਪਾਸੇ, ਪਿੰਡਲੀਆਂ, رانਾਂ, ਵਾਂਕਸ਼ ਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਦਰਦ।

ਕ੍ਸ਼ਵਥੂਦ੍ਗਾਰਵਿष੍ਟਮ੍ਭਹृਦ੍ਗਹਾਰੋਚਕਪ੍ਰਦਾਃ । ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਾਗ੍ਨਿਵੈषਮ੍ਯਕਰ੍ਣਨਾਦਭ੍ਰਮਾਵਹਾਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਹ ਛੀਕ ਆਉਣੀ, ਡਕਾਰ ਆਉਣੀ, ਰੋਕ, ਦਿਲ ਦੀ ਦਰਦ, ਉਲਟੀ ਆਉਣੀ, ਖੰਘ, ਸਾਹ ਦੀ ਤੰਗੀ, ਪਚਣ ਦੀ ਗੜਬੜ, ਕੰਨ ਵਿਚ ਆਵਾਜ਼, ਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਣੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਤੈਰਾਰ੍ਤੋ ਗ੍ਰਥਿਤਂ ਸ੍ਤੋਕਂ ਸਸ਼ਬ੍ਦਂ ਸਪ੍ਰਵਾਹਿਕਮ੍ । ਰੁਕ੍ਫੇਨਪਿਚ੍ਛਾਨੁਗਤਂ ਵਿਬਦ੍ਧਮੁਪਵੇਸ਼੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਮਲ ਗੰਢੀ ਹੋਈ, ਥੋੜ੍ਹੀ, ਸ਼ੋਰ ਵਾਲੀ, ਧਾਰ ਵਾਂਗ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਦਰਦ ਤੇ ਚਿਪ ਚਿਪੀ ਨਾਲ, ਤੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣੀ ਔਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕृष੍ਣਤ੍ਵਗ੍ਬਦ੍ਧਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਨੇਤ੍ਰਵਕ੍ਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ । ਗੁਲ੍ਮਪ੍ਲੀਹੋਦਰਾष੍ਠੀਲਾਸਂਭਵਸ੍ਤਸ੍ਯ ਚੈਵ ਹਿ ॥ ੧,੧੫੬.

ਉਸ ਦੀ ਚਮੜੀ ਕਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੂਤ ਤੇ ਮਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਰੰਗਤ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਗਠ, ਪਲੀਹਾ, ਪੇਟ ਫੂਲਣਾ ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਗੰਢ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਤਰਾ ਨੀਲਮੁਖਾ ਰਕ੍ਤਪੀਤਾਸਿਤਪ੍ਰਭਾਃ । ਤਨ੍ਵਗ੍ਰਸ੍ਤ੍ਰਾਵਿਣੋ ਵਿਸ਼੍ਰਾਸ੍ਤਨਵੋ ਮृਦਵਃ ਸ਼੍ਲਥਾਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਜਦ ਪਿੱਤ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੂੰਹ ਨੀਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗੰਢ ਲਾਲ, ਪੀਲੇ ਜਾਂ ਕਾਲੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਪਤਲੇ, ਤੇਜ਼, ਰਿਸਦੇ, ਬਦਬੂਦਾਰ, ਪਤਲੇ, ਨਰਮ ਤੇ ਢੀਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ੁਕਜਿਹ੍ਵਾ ਯਕृਤ੍ਖਣ੍ਡਜਲੌਕਾਵਕ੍ਤ੍ਰਸਨ੍ਨਿਭਾਃ । ਦਾਹਸ਼ੋ (ष) ਕਜ੍ਵਰਸ੍ਵੇਦਤृਣ੍ਮੂਰ੍ਛਾਰੁਚਿਮੋਹਦਾਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਭ ਤੋਤਾ ਵਾਂਗ, ਮੂੰਹ ਜਿਗਰ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਜਾਂ ਜੂਨ ਦੀ ਮੂੰਹ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੜਨ, ਬੁਖਾਰ, ਪਸੀਨਾ, ਪਿਆਸ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਭੁੱਖ ਘਟਣਾ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਗੜਬੜ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸੋष੍ਮਾਣੋ ਦ੍ਰਵਨੀਲੋष੍ਣਪੀਤਰਕ੍ਤਾਮਵਰ੍ਚਸਃ । ਯਵਮਧ੍ਯਾ ਹਰਿਤ੍ਪੀਤਹਾਰਿਦ੍ਰਤ੍ਵਙ੍ਨਖਾਦਯਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਹ ਗਰਮ, ਤਰਲ, ਨੀਲੇ, ਗਰਮ, ਪੀਲੇ ਜਾਂ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਵਿਚੋਂ ਜੌ ਵਾਂਗ, ਚਮੜੀ, ਨਖ ਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗ ਹਰੇ-ਪੀਲੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।