ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਲਕ੍ਸ਼ਯੇਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣੋਤ੍ਕਰ੍षਾਦ੍ਵਾਤਾਦੀਞ੍ਛੋਣਿਤਾਦਿषੁ । ਅਰੁਣਂ ਨੀਲਕृष੍ਣਂ ਵਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯਨ੍ਵਿਸ਼ੇਤ੍ਤਮਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਲੱਛਣ ਵਧੇ ਹੋਣ ਤੇ ਹਵਾ ਆਦਿਕ ਨੂੰ ਖੂਨ ਆਦਿਕ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਲਾਲ, ਨੀਲੇ ਜਾਂ ਕਾਲੇ ਵਿੱਚ ਪਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਚ ਪ੍ਰਤਿਬੁਧ੍ਯੇਤ ਹृਤ੍ਪੀਡਾ ਵੇਪਥੁਰ੍ਭ੍ਰਮਃ । ਕਾਸਃ ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਾ ਚ੍ਛਾਯਾ ਮੂਰ੍ਛਾਯਾਂ ਮਾਰੁਤਾਤ੍ਮਕਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਕੰਬਣਾ, ਚੱਕਰ, ਖੰਘ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਲਾਲ-ਕਾਲੀ ਛਾਂ ਨਾਲ—ਇਹ ਹਵਾ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।

ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਰਕ੍ਤਂ ਪੀਤਂ ਵਾ ਨਭਃ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਵਿਸ਼ੇਤ੍ਤਮਃ । ਵਿਬੁਧ੍ਯੇਤ ਚ ਸਸ੍ਵੇਦੋ ਦਾਹਤृष੍ਣੋਪਪੀਡਿਤਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਪਿੱਤ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਜਾਂ ਪੀਲਾਪਣ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਸ਼ ਆਉਣ ਤੇ ਪਸੀਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਸੜਨ ਤੇ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਭਿਨ੍ਨਵਤ੍ਪੀਤਨੀਲਾਭੋ ਰਕ੍ਤਨੀਲਾਕੁਲੇਕ੍ਸ਼ਣਃ । ਕਫੇਨ ਮੇਘਸਂਕਾਸ਼ਂ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯਾਕਾਸ਼ਮਾਵਿਸ਼ੇਤ੍ ॥ ੧,੧੫੫.

ਕਫ ਨਾਲ, ਉਹ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗਾ, ਟੁੱਟਿਆ, ਪੀਲਾ-ਨੀਲਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਖੂਨੀਆਂ ਤੇ ਨੀਲੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤਮਸ਼੍ਚਿਰਾਚ੍ਚ ਬੁਧ੍ਯੇ ਹृਦੁਰਃ ਸੁਪ੍ਰਸੇਕਵਾਨ੍ । ਗੁਰੁਭਿਸ੍ਤਿਮਿਤੈ (ਰੈ) ਰਙ੍ਗੇ ਰਾਜਧਰ੍ਮਾਵਬਨ੍ਧਾਨ੍ (ਵਤ੍) ॥ ੧,੧੫੫.

ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਦਿਲ ਤੇ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਲਾਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਅੰਗ ਭਾਰੀ ਤੇ ਸੁਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਰਾਜ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਨਾਲ ਬੱਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਾਕृਤਿਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਦੇषੈਰਪਸ੍ਮਾਰ ਇਵਾਪਰਃ । ਪਾਤਯਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਨਿਸ਼੍ਚੇष੍ਟਂ ਵਿਨਾ ਬੀਭਤ੍ਸਚੇष੍ਟਿਤੈਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਤੇ ਤਿੰਨੋਂ ਦੋਸ਼ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਮਿਰਗੀ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ ਅਚਾਨਕ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਘਿਨ ਵਾਲੀ ਹਿਲਚਲ ਦੇ।

ਦੋषੈਸ੍ਤੁ ਮਦਮੂਰ੍ਛਾਯਾਂ ਕृਤਵੇਗੇषੁ ਦੇਹਿਨਾਮ੍ । ਸ੍ਵਯਮੇਵੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤਿ ਸਂਨ੍ਯਾਸੇਨੌषਧੈਰ੍ਨਿਵਾ ॥ ੧,੧੫੫.

ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨਸ਼ੇ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਤਿਆਗ ਤੇ ਦਵਾਈ ਨਾਲ।

ਵਾਗ੍ਦੇਹਮਨਸਾਂ ਚੇष੍ਟਾਮਾਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਯਾਤਿਬਲਾਬਲਾਃ । ਸਸਨ੍ਯਾਸਂ ਨਿਪਤਿਤਾਃ ਪ੍ਰਾਣਾਘਾਤਨਸਂਸ਼੍ਰਯਾਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਜਦੋਂ ਬੋਲਣ, ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਤੇਜ਼ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਬਲਾਂ ਵਲੋਂ ਰੋਕ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੋਸ਼ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਿੰਦਗੀ ਮੁੱਕਣ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਭਵਨ੍ਤਿ ਤੇਨ ਪੁਰੁषਾਃ ਕਾष੍ਠਭੂਤਾ ਮृਤੋਪਮਾਃ । ਮ੍ਰਿਯੇਤ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਚੇਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਨ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੫੫.

ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਰੇ ਹੋਏ ਜਿਹੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਇਲਾਜ ਜਲਦੀ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਗਾਧੇ ਗ੍ਰਾਹਬਹੁਲੇ ਸਲਿਲੌਘ ਇਵਾਰ੍ਣਵੇ । ਸਂਨ੍ਯਾਸੇ ਵਿਨਿਮਜ੍ਜਨ੍ਤਂ ਨਰਮਾਸ਼ੁ ਨਿਵਰ੍ਤਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੫੫.

ਜਿਵੇਂ ਡੂੰਘੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਬਹੁਤ ਮਗਰਮੱਛ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਗ ਹਨ, ਕੋਈ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਜਲਦੀ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਬਚਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਮਦਮਾਨਰੋषਤੋष ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਭਿਰਿਤਸ੍ਤਤਃ । ਯੁਕ੍ਤਾਯੁਕ੍ਤਂ ਚ ਸਮਂ ਯੁਕ੍ਤਿਂ ਯੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਨ ਮਦ੍ਯੇਨ ॥ ੧,੧੫੫.

ਨਸ਼ੇ, ਅਹੰਕਾਰ, ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਲਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਹੀ ਜਾਂ ਗਲਤ ਸੋਚ ਨਹੀਂ ਲਾ ਸਕਦਾ।

ਬਲਕਾਸਦੇਸ਼ਪਾਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਕृਤਿਸਹਤਾਮਥਵਾ ਵਯਾਂਸਿ? । ਪ੍ਰਵਿਭਜ੍ਜ੍ਯਾਤ੍ਤਨੁਰੂਪਂ ਪਿਬਤਿ ਤਤਃ ਪਿਬਤ੍ਯਮृਤ ॥ ੧,੧੫੫.

ਤਾਕਤ, ਖੰਘ, ਥਾਂ, ਪਿਆਲਾ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਸੁਭਾਵਿਕਤਾ ਜਾਂ ਉਮਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿੰਨੀ ਸਮਰਥਾ ਹੋਵੇ, ਉੱਦੋਂ ਹੀ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੫੬ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਅਥਾਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਨਿਦਾਨਂ ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਮਿ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ! । ਸਰ੍ਵਦਾ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਮਾਂਸੇ ਕੀਲਕਾਃ ਪ੍ਰਭਵਨ੍ਤਿ ਯੇ ॥ ੧,੧੫੬.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੁਣ ਮੈਂ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ, ਤੈਨੂੰ ਅਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਾਸ ਵਿੱਚ ਸੋਟਿਆਂ ਵਾਂਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਤਸ੍ਮਾਦੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਗੁਦਮਾਰ੍ਗਨਿਰੋਧਨਾਤ੍ । ਦੋषਸ੍ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਮੇਦਾਂਸਿ ਸਨ੍ਦੂष੍ਯ ਵਿਵਿਧਾਕृਤੀਨ੍ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਅਰਸ਼' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਗੁਦਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਦੋਸ਼ ਚਮੜੀ, ਮਾਸ ਤੇ ਚਰਬੀ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਾਂਸਾਂਕੁਰਾਨਪਾਨਾਦੌ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤ੍ਯਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਤਾਞ੍ਜਗੁਃ । ਸਹਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਰੋਤ੍ਥੇਨ ਭੇਦੋ ਦ੍ਵੇਧਾ ਸਮਾਸਤਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਾਸ ਦੇ ਅੰਕੁਰ, ਪੀਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਅਰਸ਼ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਹ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਕੁਝ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ੁष੍ਕਾਗ੍ਰਾਵਾਵਿਭੇਦਾਸ਼੍ਚ ਗੁਦਸ੍ਥਾਨਾਨੁਸਂਸ਼੍ਰਯਾਃ । ਅਰ੍ਧਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲਿਸ੍ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਿਸ੍ਰੋऽਘ੍ਯਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲਿਸ੍ਥਿਤਾਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਹ ਸੁੱਕੇ, ਨੁੱਕਦਾਰ ਤੇ ਨਾ ਟੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਗੁਦਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਡੇਢ ਅੰਗੁਲ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਤੇ, ਤੇ ਹੋਰ ਅੱਧ ਅੰਗੁਲ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਬਾਲ੍ਯਪ੍ਰਵਾਹਿਣੀ ਤਾਸਾਮਨ੍ਤ੍ਰਮਧ੍ਯੇ ਵਿਸਰ੍ਜਿਨੀ । ਬਾਹ੍ਯਾਸਂਵਰਣੇ ਤਸ੍ਯਾ ਗੁਦਾਦੌ ਬਹਿਰਙ੍ਗੁਲੇ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੋ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਵਗਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ ਤੇ ਪਖਾਨਾ ਛੱਡਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬਾਹਰੀ ਪਰਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਗੁਦਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ, ਬਾਹਰ, ਇਕ ਅੰਗੁਲ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਤੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਸਾਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਰੋਮਾਣ੍ਯਤ੍ਰ ਤਤਃ ਪਰਮ੍ । ਤਤ੍ਰ ਹੇਤੁਃ ਸਹੋਤ੍ਥਾਨਾਂ ਬਾਲ੍ਯੇ ਬੀਜੋਪਤਪ੍ਤਤਾ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਹ ਅੱਧ ਅੰਗੁਲ ਮਾਪ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਵਾਲ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਦਾ ਤਪ ਜਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਅਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਬੀਜਸृष੍ਟਿਸ੍ਤੁ ਮਾਤਾਪਿਤ੍ਰਪਚਾਰਤਃ । ਦੇਵਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਕੋਪੇ ਹਿ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਸ੍ਯ ਚਾਨ੍ਯਤਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਅਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਦੇ ਪਕਾਉਣ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਗਾੜ ਨਾਲ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅਸਾਧ੍ਯਾ ਏਵਮਾਖ੍ਯਾਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਰੋਗਾਃ ਕੁਲੋਦ੍ਭਵਾਃ । ਸਹਜਾਨਿ ਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਰੂਕ੍ਸ਼ਦੁਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਨਿ ਤੁ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਰੋਗ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਅਸਾਧ ਹਨ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ, ਜਿਹੜੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹਨ, ਸੁੱਕੇ ਤੇ ਔਖੇ ਦਿਸਣ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਠੀਕ ਹੁੰਦੇ।

ਅਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖਾਨਿ ਪਾਣ੍ਡੂਨਿ ਦਾਰੁਣੋਪਦ੍ਰਵਾਣਿ ਚ । ਯੋਜ੍ਯਾਨਿ ਚ ਪृਥੋਗ੍ਦੋषਸਂਸਰ੍ਗਨਿਚਯਾਤ੍ਸ੍ਵਤਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਹ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਦੇ, ਪੀਲੇ ਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਜਾਂ ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੁष੍ਕਾਣਿ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇष੍ਮਭ੍ਯਾਮਾਰ੍ਦ੍ਰਾਣਿ ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਤਃ । ਦੋषਪ੍ਰਕੋਪਹੇਤੁਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤੇਵਸ੍ਤ੍ਰਸਾਦਿਨਿ ॥ ੧,੧੫੬.

ਸੁੱਕੇ ਅਰਸ਼ ਵਾਤ ਤੇ ਸਲੇਸ਼ਮ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਗੀਲੇ ਅਰਸ਼ ਪਿੱਤ ਕਰਕੇ। ਦੋਸ਼ ਵਧਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਹਿਲਾਂ ਜਖਮਾਂ ਵਾਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨੌ ਮਲੇऽਤਿਨਿਚਿਤੇ ਪੁਨਸ਼੍ਚਾਯਂ (ਤਿ) ਵ੍ਯਵਾਯਤਃ । ਪਾਨਸਂਕ੍ਸ਼ੋਭਵਿषਮਕਠਿਨਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਤ੍ ॥ ੧,੧੫੬.

ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਤੇ ਮਲ ਬਹੁਤ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਦੇਰੀ ਕਰਕੇ, ਜਿਆਦਾ ਪੀਣ, ਚਿੜਚਿੜਾਪਣ, ਅਣਪਚੇ ਜਾਂ ਸਖਤ ਖਾਣੇ, ਤੇ ਖੰਘਣ ਕਰਕੇ ਵੀ ਇਹ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਬਸ੍ਤਿਨੇਤ੍ਰਗਲੌष੍ਠੋਤ੍ਥਤਲਭੇਦਾਦਿਘਟ੍ਟਨਾਤ੍ । ਭृਸ਼ਸ਼ੀਤਾਮ੍ਬੁਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਪ੍ਰਤਤਾਤਿਪ੍ਰਵਾਹਣਾਤ੍ ॥ ੧,੧੫੬.

ਮੂਤਰਥੈਲੀ, ਗੁਦਾ, ਗਲੇ, ਹੋਠਾਂ, ਤਲੂਆ ਆਦਿ ਨੂੰ ਚੋਟ ਲੱਗਣ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਛੂਹਣ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਜ਼ੋਰ ਲਾਉਣ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਗਤਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕृਦ੍ਵੇਗਧਾਰਣਾਤ੍ਤਦੁਦੀਰਣਾਤ੍ । ਜੁਗੁਪ੍ਸਾਤੀਸਾਰਮੇਵ ਗ੍ਰਹਣੀ ਸੋऽਪ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਮੂਤਰ ਜਾਂ ਪਖਾਨਾ ਰੋਕਣ ਜਾਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕੱਢਣ ਨਾਲ, ਘਿਨ, ਦਸਤ ਤੇ ਗ੍ਰਹਣੀ ਰੋਗ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਰ੍षਣਾਦ੍ਵਿषਮਾਦੇਸ਼੍ਚਚੇष੍ਟਾਭ੍ਯੋ ਯੋषਿਤਾਂ ਪੁਨਃ । ਆਮਗਰ੍ਭਪ੍ਰਪਤਨਾਦ੍ਗਰ੍ਭਵृਦ੍ਧਿਪ੍ਰਪੀਡਨਾਤ੍ ॥ ੧,੧੫੬.

ਖਿੱਚਣ, ਟੇੜੀਆਂ ਹਿਲਚਲਾਂ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਕੱਚਾ ਗਰਭ ਥੱਲੇ ਡਿੱਗਣ ਤੇ ਗਰਭ ਵਧਣ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਈਦृਸ਼ੈਸ਼੍ਚਾਪਰੈਰ੍ਵਾਯੁਰਪਾਨਃ ਕੁਪਿਤੋ ਮਲੇ । ਪਾਯੋਰ੍ਵਲੀषੁ ਸਦ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਭਾਸ੍ਵਨ੍ਨਿਃ ਪੂਰ੍ਣਮੂਰ੍ਤਿषੁ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਅਪਾਨ ਵਾਯੂ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂਲਦਵਾਰ ਦੀਆਂ ਲੀਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਲਾ ਪਖਾਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਜਾਯਨ੍ਤੇਰ੍ऽਸ਼ਾਂਸਿਤੁ ਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਵਹ੍ਨਿਮਨ੍ਦਤਾ । ਵਿष੍ਟਮ੍ਭਃ ਸਾਸ੍ਥਿਸਦਨਂ ਪਿਣ੍ਡਿ (ष੍ਟ) ਕੋਦ੍ਵੇष੍ਟਨਂ ਭ੍ਰਮਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਰੋਕ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੱਡੀਆਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਦਰਦ, ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਚ, ਮੋੜ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸਾਨ੍ਦ੍ਰੋਤ੍ਥੋਨੇਤ੍ਰਯੋਃ ਸ਼ੋਥਃ ਸ਼ਕृਦ੍ਭਵੇਦੋऽਥ ਵਾ ਗ੍ਰਹਃ । ਮਾਰੁਤਃ ਪੁਰਤੋ ਮੂਢਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਨਾਭੇਰਧਸ਼੍ਚਰਨ੍ ॥ ੧,੧੫੬.

ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾੜ੍ਹਾ ਸੋਜ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਪਖਾਨਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਰੋਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹਵਾ ਅੱਗੇ ਰੁਕ ਕੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।