ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਣਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਰ੍ਹृਲ੍ਲਾਸੋ ਨਿਦ੍ਰਾ ਚੋਦਰਗੌਰਵਮ੍ । ਸਰ੍ਵਜੇ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਮਦ੍ਯਂ ਪਿਬੇਤ੍ਤੁ ਯਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਕਫ ਵਧਣ ਨਾਲ ਉਲਟੀ, ਮਨ ਉਲਟਣਾ, ਨੀਂਦ ਆਉਣੀ ਤੇ ਪੇਟ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਂਦਾ ਹੈ—

ਸਹਸਾ ਰੁਚਿਰਂ ਚਾਨ੍ਯਤਰਧ੍ਵਂਸਕਸ਼ੋषਿਣੌ । ਭਵੇਤਾਂ?ਮਾਰੁਤਾਤ੍ਕष੍ਟਾਦ੍ਭਵੇਤ੍ਤ ਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਕਦੇ-ਕਦੇ ਅਚਾਨਕ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਨਾਸ ਤੇ ਸੁੱਕਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਵਾ ਵਧਣ ਨਾਲ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਧ੍ਵਂਸਕਸ਼੍ਲੇष੍ਮਨਿष੍ਠਿਵਾਃ ਕਣ੍ਠਸ਼ੋषੋऽਤਿਨਿਦ੍ਰਤਾ । ਸ਼ਬ੍ਦਾਸਹਤ੍ਵਂ ਤਚ੍ਚਿਤ੍ਤਵਿਕ੍ਸ਼ੇਪੋऽਙ੍ਗੇ ਹਿ ਵਾਤਰੁਕ੍ ॥ ੧,੧੫੫.

ਨਾਸ ਹੋਣ ਤੇ ਕਫ ਵਧਣ ਨਾਲ ਥੂਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਗਲਾ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਨੀਂਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਆਵਾਜ਼ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਮਨ ਉਲਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਹਵਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਹਨ।

ਹृਤ੍ਕਣ੍ਠਰੋਗਃ ਸਂਮੋਹਃ ਸ਼੍ਵਾਸਤृष੍ਣਾਵਮਿਜ੍ਵਰਾਃ । ਨਿਵਰ੍ਤੇਦ੍ਯਸ੍ਤੁ ਮਦ੍ਯੇਭ੍ਯੋ ਜਿਤਾਤ੍ਮਾ ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕृਤ੍ ॥ ੧,੧੫੫.

ਦਿਲ ਤੇ ਗਲੇ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ, ਮਤਭੇਦ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਪਿਆਸ ਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਬੁਖਾਰ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਰਾਬ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਕਾਰੈਃ ਕ੍ਲਿਸ਼੍ਯਤੇ ਜਾਤੁ ਨ ਸ ਸ਼ਰੀਰਮਾਨਸਃ । ਰਜੋਮੋਹਹਿਤਾਹਾਰਪਾਸ੍ਯ ਸ੍ਯੁਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਗਦਾਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਵੀ ਸਰੀਰ ਜਾਂ ਮਨ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਜਿਸ ਦਾ ਖਾਣਾ ਰਜ ਤੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਗੰਦਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਰੋਗ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵਸਾਸृਕ੍ਕ੍ਲੇਦਨਾਵਾਹਿਸ੍ਰੋਤੋਰੋਧਃ ਸੁਦ੍ਭਵਾਃ । ਮਦਮੂਰ੍ਛਾਪਸਂਨ੍ਯਾਸਾ ਯਥੋਤ੍ਤਰਬਲੋਦ੍ਭਵਾਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਚਰਬੀ, ਖੂਨ ਤੇ ਰਸ ਵਾਲੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਸ਼ਾ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਤੇ ਹੋਸ਼ ਗੁਆਚ ਜਾਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਵਧਦੇ-ਵਧਦੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਦੋऽਤ੍ਰ ਦੋषੈਃ ਸਰ੍ਵੈਸ੍ਤੁ ਰਕ੍ਤਮਦ੍ਯਵਿषੈਰਪਿ । ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾਨਨ੍ਤ੍ਯਾਦ੍ਗਤਾਭਾਸਸ਼੍ਚਲਸ਼੍ਛਲਿਤਵੇष੍ਟਿਤਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਇੱਥੇ ਨਸ਼ਾ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ, ਖੂਨ, ਸ਼ਰਾਬ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਬੇਅੰਤ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਛਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਰੂਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ਯਾਮਾਰੁਣਤਨੁਰ੍ਮਦ੍ਯੇ ਵਾਤੋਦ੍ਭਵੇ ਭਵੇਤ੍ । ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਕ੍ਰੋਧਨੋ ਰਕ੍ਤਪੀਤਾਭਃ ਕਲਹਪ੍ਰਿਯਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਜਦੋਂ ਨਸ਼ਾ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਸੁੱਕਾ, ਕਾਲਾ ਤੇ ਲਾਲੀ ਮਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੱਤ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ, ਲਾਲ-ਪੀਲਾ ਤੇ ਝਗੜਾ ਪਸੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਵਪ੍ਨੇऽਸਮ੍ਬਦ੍ਧਵਾਕ੍ਯਾਦਿਃ ਕਫਾਦ੍ਧ੍ਯਾਨਪਰੋ ਹਿ ਸਃ । ਸਰ੍ਵੋਤ੍ਥਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਰਕ੍ਤਸ੍ਤਮ੍ਭਾਙ੍ਗਦੂषਣਮ੍ ॥ ੧,੧੫੫.

ਕਫ ਨਾਲ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਬੇਤੁਕੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਖੂਨ ਜਾਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੰਗ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਿਤ੍ਤਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵਮਾਦ੍ਯੇਨ ਵਿਕृਤੇਹਾ ਸ੍ਵਰਾਜ੍ਞਤਾ । ਵਿਸਤ੍ਕਮ੍ਪੋਤਿਨਿਦ੍ਰਾ ਚ ਸਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋऽਭ੍ਯਧਿਕਂ ਸ਼੍ਰਮਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਜਦੋਂ ਪਹਿਲਾ ਲੱਛਣ ਪਿੱਤ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਕੰਬਣਾ, ਵਧੀਕ ਨੀਂਦ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਥਕਾਵਟ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਲਕ੍ਸ਼ਯੇਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣੋਤ੍ਕਰ੍षਾਦ੍ਵਾਤਾਦੀਞ੍ਛੋਣਿਤਾਦਿषੁ । ਅਰੁਣਂ ਨੀਲਕृष੍ਣਂ ਵਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯਨ੍ਵਿਸ਼ੇਤ੍ਤਮਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਲੱਛਣ ਵਧੇ ਹੋਣ ਤੇ ਹਵਾ ਆਦਿਕ ਨੂੰ ਖੂਨ ਆਦਿਕ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਲਾਲ, ਨੀਲੇ ਜਾਂ ਕਾਲੇ ਵਿੱਚ ਪਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਚ ਪ੍ਰਤਿਬੁਧ੍ਯੇਤ ਹृਤ੍ਪੀਡਾ ਵੇਪਥੁਰ੍ਭ੍ਰਮਃ । ਕਾਸਃ ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਾ ਚ੍ਛਾਯਾ ਮੂਰ੍ਛਾਯਾਂ ਮਾਰੁਤਾਤ੍ਮਕਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਕੰਬਣਾ, ਚੱਕਰ, ਖੰਘ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਲਾਲ-ਕਾਲੀ ਛਾਂ ਨਾਲ—ਇਹ ਹਵਾ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।

ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਰਕ੍ਤਂ ਪੀਤਂ ਵਾ ਨਭਃ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਵਿਸ਼ੇਤ੍ਤਮਃ । ਵਿਬੁਧ੍ਯੇਤ ਚ ਸਸ੍ਵੇਦੋ ਦਾਹਤृष੍ਣੋਪਪੀਡਿਤਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਪਿੱਤ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਜਾਂ ਪੀਲਾਪਣ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਸ਼ ਆਉਣ ਤੇ ਪਸੀਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਸੜਨ ਤੇ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਭਿਨ੍ਨਵਤ੍ਪੀਤਨੀਲਾਭੋ ਰਕ੍ਤਨੀਲਾਕੁਲੇਕ੍ਸ਼ਣਃ । ਕਫੇਨ ਮੇਘਸਂਕਾਸ਼ਂ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯਾਕਾਸ਼ਮਾਵਿਸ਼ੇਤ੍ ॥ ੧,੧੫੫.

ਕਫ ਨਾਲ, ਉਹ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗਾ, ਟੁੱਟਿਆ, ਪੀਲਾ-ਨੀਲਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਖੂਨੀਆਂ ਤੇ ਨੀਲੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤਮਸ਼੍ਚਿਰਾਚ੍ਚ ਬੁਧ੍ਯੇ ਹृਦੁਰਃ ਸੁਪ੍ਰਸੇਕਵਾਨ੍ । ਗੁਰੁਭਿਸ੍ਤਿਮਿਤੈ (ਰੈ) ਰਙ੍ਗੇ ਰਾਜਧਰ੍ਮਾਵਬਨ੍ਧਾਨ੍ (ਵਤ੍) ॥ ੧,੧੫੫.

ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਦਿਲ ਤੇ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਲਾਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਅੰਗ ਭਾਰੀ ਤੇ ਸੁਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਰਾਜ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਨਾਲ ਬੱਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਾਕृਤਿਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਦੇषੈਰਪਸ੍ਮਾਰ ਇਵਾਪਰਃ । ਪਾਤਯਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਨਿਸ਼੍ਚੇष੍ਟਂ ਵਿਨਾ ਬੀਭਤ੍ਸਚੇष੍ਟਿਤੈਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਤੇ ਤਿੰਨੋਂ ਦੋਸ਼ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਮਿਰਗੀ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ ਅਚਾਨਕ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਘਿਨ ਵਾਲੀ ਹਿਲਚਲ ਦੇ।

ਦੋषੈਸ੍ਤੁ ਮਦਮੂਰ੍ਛਾਯਾਂ ਕृਤਵੇਗੇषੁ ਦੇਹਿਨਾਮ੍ । ਸ੍ਵਯਮੇਵੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤਿ ਸਂਨ੍ਯਾਸੇਨੌषਧੈਰ੍ਨਿਵਾ ॥ ੧,੧੫੫.

ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨਸ਼ੇ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਤਿਆਗ ਤੇ ਦਵਾਈ ਨਾਲ।

ਵਾਗ੍ਦੇਹਮਨਸਾਂ ਚੇष੍ਟਾਮਾਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਯਾਤਿਬਲਾਬਲਾਃ । ਸਸਨ੍ਯਾਸਂ ਨਿਪਤਿਤਾਃ ਪ੍ਰਾਣਾਘਾਤਨਸਂਸ਼੍ਰਯਾਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਜਦੋਂ ਬੋਲਣ, ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਤੇਜ਼ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਬਲਾਂ ਵਲੋਂ ਰੋਕ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੋਸ਼ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਿੰਦਗੀ ਮੁੱਕਣ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਭਵਨ੍ਤਿ ਤੇਨ ਪੁਰੁषਾਃ ਕਾष੍ਠਭੂਤਾ ਮृਤੋਪਮਾਃ । ਮ੍ਰਿਯੇਤ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਚੇਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਨ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੫੫.

ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਰੇ ਹੋਏ ਜਿਹੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਇਲਾਜ ਜਲਦੀ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਗਾਧੇ ਗ੍ਰਾਹਬਹੁਲੇ ਸਲਿਲੌਘ ਇਵਾਰ੍ਣਵੇ । ਸਂਨ੍ਯਾਸੇ ਵਿਨਿਮਜ੍ਜਨ੍ਤਂ ਨਰਮਾਸ਼ੁ ਨਿਵਰ੍ਤਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੫੫.

ਜਿਵੇਂ ਡੂੰਘੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਬਹੁਤ ਮਗਰਮੱਛ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਗ ਹਨ, ਕੋਈ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਜਲਦੀ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਬਚਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਮਦਮਾਨਰੋषਤੋष ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਭਿਰਿਤਸ੍ਤਤਃ । ਯੁਕ੍ਤਾਯੁਕ੍ਤਂ ਚ ਸਮਂ ਯੁਕ੍ਤਿਂ ਯੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਨ ਮਦ੍ਯੇਨ ॥ ੧,੧੫੫.

ਨਸ਼ੇ, ਅਹੰਕਾਰ, ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਲਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਹੀ ਜਾਂ ਗਲਤ ਸੋਚ ਨਹੀਂ ਲਾ ਸਕਦਾ।

ਬਲਕਾਸਦੇਸ਼ਪਾਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਕृਤਿਸਹਤਾਮਥਵਾ ਵਯਾਂਸਿ? । ਪ੍ਰਵਿਭਜ੍ਜ੍ਯਾਤ੍ਤਨੁਰੂਪਂ ਪਿਬਤਿ ਤਤਃ ਪਿਬਤ੍ਯਮृਤ ॥ ੧,੧੫੫.

ਤਾਕਤ, ਖੰਘ, ਥਾਂ, ਪਿਆਲਾ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਸੁਭਾਵਿਕਤਾ ਜਾਂ ਉਮਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿੰਨੀ ਸਮਰਥਾ ਹੋਵੇ, ਉੱਦੋਂ ਹੀ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੫੬ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਅਥਾਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਨਿਦਾਨਂ ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਮਿ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ! । ਸਰ੍ਵਦਾ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਮਾਂਸੇ ਕੀਲਕਾਃ ਪ੍ਰਭਵਨ੍ਤਿ ਯੇ ॥ ੧,੧੫੬.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੁਣ ਮੈਂ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ, ਤੈਨੂੰ ਅਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਾਸ ਵਿੱਚ ਸੋਟਿਆਂ ਵਾਂਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਤਸ੍ਮਾਦੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਗੁਦਮਾਰ੍ਗਨਿਰੋਧਨਾਤ੍ । ਦੋषਸ੍ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਮੇਦਾਂਸਿ ਸਨ੍ਦੂष੍ਯ ਵਿਵਿਧਾਕृਤੀਨ੍ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਅਰਸ਼' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਗੁਦਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਦੋਸ਼ ਚਮੜੀ, ਮਾਸ ਤੇ ਚਰਬੀ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਾਂਸਾਂਕੁਰਾਨਪਾਨਾਦੌ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤ੍ਯਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਤਾਞ੍ਜਗੁਃ । ਸਹਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਰੋਤ੍ਥੇਨ ਭੇਦੋ ਦ੍ਵੇਧਾ ਸਮਾਸਤਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਾਸ ਦੇ ਅੰਕੁਰ, ਪੀਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਅਰਸ਼ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਹ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਕੁਝ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ੁष੍ਕਾਗ੍ਰਾਵਾਵਿਭੇਦਾਸ਼੍ਚ ਗੁਦਸ੍ਥਾਨਾਨੁਸਂਸ਼੍ਰਯਾਃ । ਅਰ੍ਧਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲਿਸ੍ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਿਸ੍ਰੋऽਘ੍ਯਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲਿਸ੍ਥਿਤਾਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਹ ਸੁੱਕੇ, ਨੁੱਕਦਾਰ ਤੇ ਨਾ ਟੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਗੁਦਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਡੇਢ ਅੰਗੁਲ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਤੇ, ਤੇ ਹੋਰ ਅੱਧ ਅੰਗੁਲ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਬਾਲ੍ਯਪ੍ਰਵਾਹਿਣੀ ਤਾਸਾਮਨ੍ਤ੍ਰਮਧ੍ਯੇ ਵਿਸਰ੍ਜਿਨੀ । ਬਾਹ੍ਯਾਸਂਵਰਣੇ ਤਸ੍ਯਾ ਗੁਦਾਦੌ ਬਹਿਰਙ੍ਗੁਲੇ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੋ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਵਗਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ ਤੇ ਪਖਾਨਾ ਛੱਡਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬਾਹਰੀ ਪਰਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਗੁਦਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ, ਬਾਹਰ, ਇਕ ਅੰਗੁਲ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਤੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਸਾਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਰੋਮਾਣ੍ਯਤ੍ਰ ਤਤਃ ਪਰਮ੍ । ਤਤ੍ਰ ਹੇਤੁਃ ਸਹੋਤ੍ਥਾਨਾਂ ਬਾਲ੍ਯੇ ਬੀਜੋਪਤਪ੍ਤਤਾ ॥ ੧,੧੫੬.

ਇਹ ਅੱਧ ਅੰਗੁਲ ਮਾਪ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਵਾਲ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਦਾ ਤਪ ਜਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਅਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਬੀਜਸृष੍ਟਿਸ੍ਤੁ ਮਾਤਾਪਿਤ੍ਰਪਚਾਰਤਃ । ਦੇਵਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਕੋਪੇ ਹਿ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਸ੍ਯ ਚਾਨ੍ਯਤਃ ॥ ੧,੧੫੬.

ਅਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਦੇ ਪਕਾਉਣ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਗਾੜ ਨਾਲ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।