ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਦਸ਼ਭਿਰ੍ਗੁਣੈਃ ਸਂਕ੍ਸ਼ੋਮ੍ਯਂ ਚੇਤੋ ਨਯਤਿ ਚਾਕ੍ਰਿਯਮ੍ । ਆਦ੍ਯੇ ਮਦੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇऽਪਿ ਪ੍ਰਮ (ਮੋ) ਦਾਯਤਨੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਦਸ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਮਨ ਨੂੰ ਸਿਮਟਾ ਕੇ ਸੁਸਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪੱਧਰ ਵਿੱਚ ਭੀ ਭੁਲਾਵਾ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

ਦੁਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਹਤੋ ਮੂਢਃ ਸੁਖਮਿਤ੍ਯਭਿਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਮਧ੍ਯਮੋਤ੍ਤਮਯੋਃ ਸਨ੍ਧਿਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਰਾਜਾਸਨੋ ਮਦਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਜਦ ਮਨ ਉਲਝਣ ਨਾਲ ਮਾੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਾਣੂਖ ਸੁਖ ਨੂੰ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਦ ਮੱਧਮ ਤੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੱਧਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਜਾ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨਿਰਙ੍ਕੁਸ਼ ਇਵ ਵ੍ਯਾਲੋ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨਾਚਰੇਤ੍ਤਤਃ । ਇਯਂ ਭੂਮਿਰਵਾਚ੍ਯਾਨਾਂ ਦੌਃ ਸ਼ੀਲਸ੍ਯੇਦਮਾਸ੍ਪਦਮ੍ ॥ ੧,੧੫੫.

ਜਿਵੇਂ ਬੇਲਗਾਮ ਜਾਨਵਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਇੰਝ ਮਦ ਵਾਲਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਧਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਥਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਬਹੁਤ ਮਾੜੀ ਤੇ ਅਣਕਹੀ ਹੋਵੇ।

ਏਕੋऽਯਂ ਬਹੁਮਾਰ੍ਗਾਯਾਃ ਦੁਰ੍ਗਰ੍(ਮ) ਤੇਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਕਃ ਪਰਮ੍ । ਨਿਸ਼੍ਚੇष੍ਟਃ ਸਨ੍ਨਵਾਕ੍ਸ਼ੇਤੇ ਤृਤੀਯੇऽਤ੍ਰ ਮਦੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਇਹੀ ਉਹ ਮੁੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹ ਤੇ ਕਈ ਔਖੇ ਰਸਤੇ ਹਨ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹਿਲ-ਚਲ ਤੇ ਬੋਲਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਦ ਤੀਜੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮਰਣਾਦਪਿ ਪਾਪਾਤ੍ਮਾ ਗਤਃ ਪਾਪਤਰਾਂ ਦਸ਼ਾਮ੍ । ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮਂ ਸੁਖਂ ਦੁਃ ਖਂ ਮਾਨਾਨਰ੍ਥਂ ਹਿਤਾਹਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੫੫.

ਮੌਤ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਪਾਪੀ ਆਤਮਾ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਪਾਪ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ, ਸੁਖ-ਦੁਖ, ਇੱਜ਼ਤ-ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ, ਫਾਇਦਾ-ਨੁਕਸਾਨ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।

ਨ ਵੇਦ ਸ਼ੀਕਮੋਹਾਰ੍ਤਂ ਸ਼ੋष (ਕ) ਮੋਹਾਦਿਸਂਯੁਤਃ । ਸੋਨ੍ਮਾਦਭ੍ਰਮਮੂਰ੍ਛਾਯਾਂ ਸਾਪਸ੍ਮਾਰਃ ਪਤਤ੍ਯਧਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਉਹ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਭੁਲੇਖੇ ਤੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਸੁੱਕੇ, ਭੁਲੇਖੇ ਤੇ ਹੋਰ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਾਗਲਪਨ, ਭੁਲੇਖੇ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਤੇ ਮਿਰਗੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਨਾਤਿ ਮਾਦ੍ਯਨ੍ਤਿ ਬਲਿਨਃ ਕृਤਾਹਾਰਾ ਮਹਾਸ਼ਨਾਃ । ਵਾਤਾਤ੍ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਕਫਾਤ੍ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਭਵੇਦ੍ਰੋਗੋ ਮਦਾਤ੍ਯਯਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਜੋ ਤਾਕਤਵਰ ਹਨ, ਪੂਰਾ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਹਨ ਜਾਂ ਵੱਧ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਸਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਮਦ ਦਾ ਰੋਗ ਵਾਤ, ਪਿੱਤ ਤੇ ਕਫ਼—ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਤੇषਾਂ ਪ੍ਰਮੋਹੋ ਹृਦਯਵ੍ਯਥਾ । ਵਿਭੇਦਂ ਪ੍ਰਸਭਂ ਤृष੍ਣਾ ਸੌਮ੍ਯੋ ਗ੍ਲਾਨਿਰ੍ਜ੍ਵਰੋऽਰੁਚਿਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਇਸ ਰੋਗ ਦੇ ਆਮ ਲੱਛਣ ਹਨ: ਭੁਲਾਵਾ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਸਿਰ ਚਿੜ੍ਹ ਜਾਣਾ, ਵੱਧ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਹੌਲੀ ਥਕਾਵਟ, ਬੁਖਾਰ ਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾ ਲੱਗਣੀ।

ਪੁਰੋਵਿਬਨ੍ਧਸ੍ਤਿਮਿਰਂ ਕਾਸਃ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਪ੍ਰਜਾਗਰਃ । ਸ੍ਵੇਦੋऽਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਵਿष੍ਟਮ੍ਭਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਵਿਭ੍ਰਮਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ, ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਹਨੇਰਾ, ਖੰਘ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣੀ, ਵੱਧ ਪਸੀਨਾ ਆਉਣਾ, ਪੇਟ ਫੁਲਣਾ, ਸੂਜ ਆਉਣਾ ਤੇ ਮਨ ਦਾ ਉਲਝ ਜਾਣਾ।

ਸ੍ਵਪ੍ਨੇਨੇਵਾਭਿਭਵਤਿ ਨ ਚੋਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸ ਭਾषਤੇਃ । ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਦਾਹਜ੍ਵਰਃ ਸ੍ਵੇਦੋ ਮੋਹੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਚ ਵਿਭ੍ਰਮਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਉਹ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਆਖਦਾ। ਪਿੱਤ ਵਧਣ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸੜਨ, ਬੁਖਾਰ, ਪਸੀਨਾ, ਚੱਕਰ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਤਭੇਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਣਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਰ੍ਹृਲ੍ਲਾਸੋ ਨਿਦ੍ਰਾ ਚੋਦਰਗੌਰਵਮ੍ । ਸਰ੍ਵਜੇ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਮਦ੍ਯਂ ਪਿਬੇਤ੍ਤੁ ਯਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਕਫ ਵਧਣ ਨਾਲ ਉਲਟੀ, ਮਨ ਉਲਟਣਾ, ਨੀਂਦ ਆਉਣੀ ਤੇ ਪੇਟ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਂਦਾ ਹੈ—

ਸਹਸਾ ਰੁਚਿਰਂ ਚਾਨ੍ਯਤਰਧ੍ਵਂਸਕਸ਼ੋषਿਣੌ । ਭਵੇਤਾਂ?ਮਾਰੁਤਾਤ੍ਕष੍ਟਾਦ੍ਭਵੇਤ੍ਤ ਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਕਦੇ-ਕਦੇ ਅਚਾਨਕ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਨਾਸ ਤੇ ਸੁੱਕਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਵਾ ਵਧਣ ਨਾਲ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਧ੍ਵਂਸਕਸ਼੍ਲੇष੍ਮਨਿष੍ਠਿਵਾਃ ਕਣ੍ਠਸ਼ੋषੋऽਤਿਨਿਦ੍ਰਤਾ । ਸ਼ਬ੍ਦਾਸਹਤ੍ਵਂ ਤਚ੍ਚਿਤ੍ਤਵਿਕ੍ਸ਼ੇਪੋऽਙ੍ਗੇ ਹਿ ਵਾਤਰੁਕ੍ ॥ ੧,੧੫੫.

ਨਾਸ ਹੋਣ ਤੇ ਕਫ ਵਧਣ ਨਾਲ ਥੂਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਗਲਾ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਨੀਂਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਆਵਾਜ਼ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਮਨ ਉਲਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਹਵਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਹਨ।

ਹृਤ੍ਕਣ੍ਠਰੋਗਃ ਸਂਮੋਹਃ ਸ਼੍ਵਾਸਤृष੍ਣਾਵਮਿਜ੍ਵਰਾਃ । ਨਿਵਰ੍ਤੇਦ੍ਯਸ੍ਤੁ ਮਦ੍ਯੇਭ੍ਯੋ ਜਿਤਾਤ੍ਮਾ ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕृਤ੍ ॥ ੧,੧੫੫.

ਦਿਲ ਤੇ ਗਲੇ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ, ਮਤਭੇਦ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਪਿਆਸ ਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਬੁਖਾਰ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਰਾਬ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਕਾਰੈਃ ਕ੍ਲਿਸ਼੍ਯਤੇ ਜਾਤੁ ਨ ਸ ਸ਼ਰੀਰਮਾਨਸਃ । ਰਜੋਮੋਹਹਿਤਾਹਾਰਪਾਸ੍ਯ ਸ੍ਯੁਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਗਦਾਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਵੀ ਸਰੀਰ ਜਾਂ ਮਨ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਜਿਸ ਦਾ ਖਾਣਾ ਰਜ ਤੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਗੰਦਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਰੋਗ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵਸਾਸृਕ੍ਕ੍ਲੇਦਨਾਵਾਹਿਸ੍ਰੋਤੋਰੋਧਃ ਸੁਦ੍ਭਵਾਃ । ਮਦਮੂਰ੍ਛਾਪਸਂਨ੍ਯਾਸਾ ਯਥੋਤ੍ਤਰਬਲੋਦ੍ਭਵਾਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਚਰਬੀ, ਖੂਨ ਤੇ ਰਸ ਵਾਲੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਸ਼ਾ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਤੇ ਹੋਸ਼ ਗੁਆਚ ਜਾਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਵਧਦੇ-ਵਧਦੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਦੋऽਤ੍ਰ ਦੋषੈਃ ਸਰ੍ਵੈਸ੍ਤੁ ਰਕ੍ਤਮਦ੍ਯਵਿषੈਰਪਿ । ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾਨਨ੍ਤ੍ਯਾਦ੍ਗਤਾਭਾਸਸ਼੍ਚਲਸ਼੍ਛਲਿਤਵੇष੍ਟਿਤਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਇੱਥੇ ਨਸ਼ਾ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ, ਖੂਨ, ਸ਼ਰਾਬ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਬੇਅੰਤ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਛਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਰੂਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ਯਾਮਾਰੁਣਤਨੁਰ੍ਮਦ੍ਯੇ ਵਾਤੋਦ੍ਭਵੇ ਭਵੇਤ੍ । ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਕ੍ਰੋਧਨੋ ਰਕ੍ਤਪੀਤਾਭਃ ਕਲਹਪ੍ਰਿਯਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਜਦੋਂ ਨਸ਼ਾ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਸੁੱਕਾ, ਕਾਲਾ ਤੇ ਲਾਲੀ ਮਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੱਤ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ, ਲਾਲ-ਪੀਲਾ ਤੇ ਝਗੜਾ ਪਸੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਵਪ੍ਨੇऽਸਮ੍ਬਦ੍ਧਵਾਕ੍ਯਾਦਿਃ ਕਫਾਦ੍ਧ੍ਯਾਨਪਰੋ ਹਿ ਸਃ । ਸਰ੍ਵੋਤ੍ਥਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਰਕ੍ਤਸ੍ਤਮ੍ਭਾਙ੍ਗਦੂषਣਮ੍ ॥ ੧,੧੫੫.

ਕਫ ਨਾਲ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਬੇਤੁਕੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਖੂਨ ਜਾਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੰਗ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਿਤ੍ਤਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵਮਾਦ੍ਯੇਨ ਵਿਕृਤੇਹਾ ਸ੍ਵਰਾਜ੍ਞਤਾ । ਵਿਸਤ੍ਕਮ੍ਪੋਤਿਨਿਦ੍ਰਾ ਚ ਸਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋऽਭ੍ਯਧਿਕਂ ਸ਼੍ਰਮਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਜਦੋਂ ਪਹਿਲਾ ਲੱਛਣ ਪਿੱਤ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਕੰਬਣਾ, ਵਧੀਕ ਨੀਂਦ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਥਕਾਵਟ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਲਕ੍ਸ਼ਯੇਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣੋਤ੍ਕਰ੍षਾਦ੍ਵਾਤਾਦੀਞ੍ਛੋਣਿਤਾਦਿषੁ । ਅਰੁਣਂ ਨੀਲਕृष੍ਣਂ ਵਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯਨ੍ਵਿਸ਼ੇਤ੍ਤਮਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਲੱਛਣ ਵਧੇ ਹੋਣ ਤੇ ਹਵਾ ਆਦਿਕ ਨੂੰ ਖੂਨ ਆਦਿਕ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਲਾਲ, ਨੀਲੇ ਜਾਂ ਕਾਲੇ ਵਿੱਚ ਪਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਚ ਪ੍ਰਤਿਬੁਧ੍ਯੇਤ ਹृਤ੍ਪੀਡਾ ਵੇਪਥੁਰ੍ਭ੍ਰਮਃ । ਕਾਸਃ ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਾ ਚ੍ਛਾਯਾ ਮੂਰ੍ਛਾਯਾਂ ਮਾਰੁਤਾਤ੍ਮਕਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਕੰਬਣਾ, ਚੱਕਰ, ਖੰਘ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਲਾਲ-ਕਾਲੀ ਛਾਂ ਨਾਲ—ਇਹ ਹਵਾ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।

ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਰਕ੍ਤਂ ਪੀਤਂ ਵਾ ਨਭਃ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਵਿਸ਼ੇਤ੍ਤਮਃ । ਵਿਬੁਧ੍ਯੇਤ ਚ ਸਸ੍ਵੇਦੋ ਦਾਹਤृष੍ਣੋਪਪੀਡਿਤਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਪਿੱਤ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਜਾਂ ਪੀਲਾਪਣ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਸ਼ ਆਉਣ ਤੇ ਪਸੀਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਸੜਨ ਤੇ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਭਿਨ੍ਨਵਤ੍ਪੀਤਨੀਲਾਭੋ ਰਕ੍ਤਨੀਲਾਕੁਲੇਕ੍ਸ਼ਣਃ । ਕਫੇਨ ਮੇਘਸਂਕਾਸ਼ਂ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯਾਕਾਸ਼ਮਾਵਿਸ਼ੇਤ੍ ॥ ੧,੧੫੫.

ਕਫ ਨਾਲ, ਉਹ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗਾ, ਟੁੱਟਿਆ, ਪੀਲਾ-ਨੀਲਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਖੂਨੀਆਂ ਤੇ ਨੀਲੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤਮਸ਼੍ਚਿਰਾਚ੍ਚ ਬੁਧ੍ਯੇ ਹृਦੁਰਃ ਸੁਪ੍ਰਸੇਕਵਾਨ੍ । ਗੁਰੁਭਿਸ੍ਤਿਮਿਤੈ (ਰੈ) ਰਙ੍ਗੇ ਰਾਜਧਰ੍ਮਾਵਬਨ੍ਧਾਨ੍ (ਵਤ੍) ॥ ੧,੧੫੫.

ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਦਿਲ ਤੇ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਲਾਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਅੰਗ ਭਾਰੀ ਤੇ ਸੁਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਰਾਜ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਨਾਲ ਬੱਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਾਕृਤਿਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਦੇषੈਰਪਸ੍ਮਾਰ ਇਵਾਪਰਃ । ਪਾਤਯਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਨਿਸ਼੍ਚੇष੍ਟਂ ਵਿਨਾ ਬੀਭਤ੍ਸਚੇष੍ਟਿਤੈਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਤੇ ਤਿੰਨੋਂ ਦੋਸ਼ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਮਿਰਗੀ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ ਅਚਾਨਕ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਘਿਨ ਵਾਲੀ ਹਿਲਚਲ ਦੇ।

ਦੋषੈਸ੍ਤੁ ਮਦਮੂਰ੍ਛਾਯਾਂ ਕृਤਵੇਗੇषੁ ਦੇਹਿਨਾਮ੍ । ਸ੍ਵਯਮੇਵੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤਿ ਸਂਨ੍ਯਾਸੇਨੌषਧੈਰ੍ਨਿਵਾ ॥ ੧,੧੫੫.

ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨਸ਼ੇ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਤਿਆਗ ਤੇ ਦਵਾਈ ਨਾਲ।

ਵਾਗ੍ਦੇਹਮਨਸਾਂ ਚੇष੍ਟਾਮਾਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਯਾਤਿਬਲਾਬਲਾਃ । ਸਸਨ੍ਯਾਸਂ ਨਿਪਤਿਤਾਃ ਪ੍ਰਾਣਾਘਾਤਨਸਂਸ਼੍ਰਯਾਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਜਦੋਂ ਬੋਲਣ, ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਤੇਜ਼ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਬਲਾਂ ਵਲੋਂ ਰੋਕ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੋਸ਼ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਿੰਦਗੀ ਮੁੱਕਣ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਭਵਨ੍ਤਿ ਤੇਨ ਪੁਰੁषਾਃ ਕਾष੍ਠਭੂਤਾ ਮृਤੋਪਮਾਃ । ਮ੍ਰਿਯੇਤ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਚੇਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਨ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੫੫.

ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਰੇ ਹੋਏ ਜਿਹੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਇਲਾਜ ਜਲਦੀ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।