ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਰਕ੍ਤੇਕ੍ਸ਼ਣਤ੍ਵਂ ਸਤਤਂ ਸ਼ੋषੋ ਦਾਹੋऽਤਿਧੂਮਕਃ । ਕਫੋ ਰਸਾਦ੍ਵਿਕੁਪਿਤਸ੍ਤੋਯਵਾਹਿषੁ ਮਾਰੁਤਃ ॥ ੧,੧੫੪.

ਅੱਖਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਾਲ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਸੁੱਕੀ, ਸੜਨ, ਬਹੁਤ ਧੂੰਏਂ ਵਾਲੀ; ਕਫ਼ ਸੁਆਦਾਂ ਨਾਲ ਉਤਲ-ਪਤਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਾਤ ਪਾਣੀ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੋਤਸ੍ਤੁ ਸਕਫਂ ਤੇਨ ਪਙ੍ਕਵਚ੍ਛੋष੍ਯਤੇ ਤਤਃ । ਸ਼ੂਕੈਰਿਵਾਚਿਤਃ ਕਣ੍ਠੋ ਨਿਦ੍ਰਾ ਮਧੁਰਵਕ੍ਰਤਾ ॥ ੧,੧੫੪.

ਜਦੋਂ ਨਦੀ ਦਾ ਰਾਹ ਕਫ਼ ਨਾਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੱਛਾ ਕੀਚੜ ਵਿਚ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਲੇ ਵਿਚ ਭੂਸਾ ਵਾਂਗ ਰੁਕਾਵਟ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਨੀਂਦ ਮਿੱਠੀ ਪਰ ਟੇਢੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਆਧ੍ਮਾਨਂ ਸ਼ਿਰਸੋ ਜਾਡ੍ਯਂ ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਰੋਚਕਮ੍ । ਆਲਸ੍ਯਮਵਿਪਾਕਞ੍ਚ ਯਃ ਸ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸ਼ਣਃ ॥ ੧,੧੫੪.

ਸਿਰ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਮਨ ਦਾ ਸੁਸਤ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਆਲਸੀਪਨ, ਉਲਟੀ, ਭੁੱਖ ਨਾ ਲੱਗਣੀ, ਸੁਸਤ ਰਹਿਣਾ ਤੇ ਪਚਣ ਦੀ ਕਮੀ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਹੋਣ, ਉਹ ਪੂਰੇ ਰੋਗ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਮੋਦ੍ਭਵਾਚ੍ਚ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸਂਰੋਧਾਦ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਤਾ । ਉष੍ਣਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਸਹਸਾ ਸ਼ੀਤਾਮ੍ਭੋ ਭਜਤਸ੍ਤृषਾ ॥ ੧,੧੫੪.

ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਸੁਗੰਧ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਲਹੂ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਾਤ ਤੇ ਪਿੱਤ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਚਾਨਕ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਪੀ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਉष੍ਣਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਗਤਃ ਕੋष੍ਠਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਵੈ ਪਿਤ੍ਤਜੈਵਸਾ । ਯਾ ਚ ਪਾਨਾਤਿਪਾਨੋਤ੍ਥਾ ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਾਗ੍ਰੇ ਸ੍ਨੇਹਪਾਕਜਾ ॥ ੧,੧੫੪.

ਜਦੋਂ ਪੇਟ ਵਿਚ ਗਰਮੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਿੱਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਪਾਣੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੀਣ ਨਾਲ, ਤੇਜ਼ ਤੇ ਤੇਲ ਵਿਚ ਪੱਕੇ ਹੋਏ ਖਾਣ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪਿੱਤ ਵਾਲਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਕਟ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਭੋਜਨੇਨ ਕਫੋਦ੍ਭਵਾ । ਤृष੍ਣਾਰਸਕ੍ਸ਼ਯੋਕ੍ਤੇਨ ਲਕ੍ਸ਼ਣੇਨ ਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ਮਿਕਾ ॥ ੧,੧੫੪.

ਚਿਕਣ, ਕੜਵੇ, ਖੱਟੇ ਤੇ ਨਮਕੀਨ ਖਾਣ ਨਾਲ ਜੋ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਫ਼ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ—ਰੁਚੀ ਘਟ ਜਾਣਾ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ—ਇਹ ਲੱਛਣ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ੋषਮੋਹਜ੍ਵਰਾਦ੍ਯਨ੍ਯਦੀਰ੍ਘਰੋਗੋਪਸਰ੍ਗਤਃ । ਯਾ ਤृष੍ਣਾ ਜਾਯਤੇ ਤੀਵ੍ਰਾ ਸੋਪਸਰ੍ਗਾਤ੍ਮਿਕਾ ਸ੍ਮृਤਾ ॥ ੧,੧੫੪.

ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ, ਸੁੱਕੇ, ਭੁਲਾਵੇ, ਜ਼ੁਕਾਮ ਜਾਂ ਹੋਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋ ਤੀਬਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੫੫ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਮਦਾਤ੍ਯਯਾਦੇਸ਼੍ਚ ਨਿਦਾਨਂ ਮੁਨਿਭਾषਿਤਮ੍ । ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਾਮ੍ਲਰੂਕ੍ਸ਼ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਮ੍ਲਵ੍ਯਵਾਯਾਸੁਕਰਂ ਲਘੁ ॥ ੧,੧੫੫.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਮਦ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੱਖਾ, ਖੱਟਾ, ਰੁੱਖਾ, ਬਹੁਤ ਸੁਕੜਾ, ਖੱਟਾ, ਤੁਰੰਤ ਅਸਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਹਲਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਵਿਕਾਸ਼ਿ ਵਿਸ਼ਦਂ ਮਦ੍ਯਂ ਮੇਦਸੋऽਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ । ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣੋਦਯਾਸ਼੍ਚ ਦਿਵ੍ਯੁਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤੋਪਪ੍ਲਵਿਨੋ ਗੁਣਾਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਮਦ ਪੀਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਚਰਬੀ ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਤਿੱਖੇ ਅਸਰ ਦਿਵ੍ਯ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਮਨ ਨੂੰ ਉਲਝਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਜੀਵਿਤਾਨ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਜਾਯਨ੍ਤੇ ਵਿषੇਣੋਤ੍ਕਰ੍षਵਰ੍ਤਿਨਾ । ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਾਦਿਭਿਰ੍ਗੁਣੈਰ੍ਮਦ੍ਯਂ ਮਾਨ੍ਦ੍ਯਦੀਨੋਜਸੋ ਗੁਣਾਨ੍ ॥ ੧,੧੫੫.

ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਡੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅੰਤ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿੱਖੇ ਤੇ ਹੋਰ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮਦ ਸਰੀਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਗੁਣ ਘਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਦਸ਼ਭਿਰ੍ਗੁਣੈਃ ਸਂਕ੍ਸ਼ੋਮ੍ਯਂ ਚੇਤੋ ਨਯਤਿ ਚਾਕ੍ਰਿਯਮ੍ । ਆਦ੍ਯੇ ਮਦੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇऽਪਿ ਪ੍ਰਮ (ਮੋ) ਦਾਯਤਨੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਦਸ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਮਨ ਨੂੰ ਸਿਮਟਾ ਕੇ ਸੁਸਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪੱਧਰ ਵਿੱਚ ਭੀ ਭੁਲਾਵਾ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

ਦੁਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਹਤੋ ਮੂਢਃ ਸੁਖਮਿਤ੍ਯਭਿਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਮਧ੍ਯਮੋਤ੍ਤਮਯੋਃ ਸਨ੍ਧਿਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਰਾਜਾਸਨੋ ਮਦਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਜਦ ਮਨ ਉਲਝਣ ਨਾਲ ਮਾੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਾਣੂਖ ਸੁਖ ਨੂੰ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਦ ਮੱਧਮ ਤੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੱਧਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਜਾ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨਿਰਙ੍ਕੁਸ਼ ਇਵ ਵ੍ਯਾਲੋ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨਾਚਰੇਤ੍ਤਤਃ । ਇਯਂ ਭੂਮਿਰਵਾਚ੍ਯਾਨਾਂ ਦੌਃ ਸ਼ੀਲਸ੍ਯੇਦਮਾਸ੍ਪਦਮ੍ ॥ ੧,੧੫੫.

ਜਿਵੇਂ ਬੇਲਗਾਮ ਜਾਨਵਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਇੰਝ ਮਦ ਵਾਲਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਧਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਥਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਬਹੁਤ ਮਾੜੀ ਤੇ ਅਣਕਹੀ ਹੋਵੇ।

ਏਕੋऽਯਂ ਬਹੁਮਾਰ੍ਗਾਯਾਃ ਦੁਰ੍ਗਰ੍(ਮ) ਤੇਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਕਃ ਪਰਮ੍ । ਨਿਸ਼੍ਚੇष੍ਟਃ ਸਨ੍ਨਵਾਕ੍ਸ਼ੇਤੇ ਤृਤੀਯੇऽਤ੍ਰ ਮਦੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਇਹੀ ਉਹ ਮੁੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹ ਤੇ ਕਈ ਔਖੇ ਰਸਤੇ ਹਨ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹਿਲ-ਚਲ ਤੇ ਬੋਲਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਦ ਤੀਜੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮਰਣਾਦਪਿ ਪਾਪਾਤ੍ਮਾ ਗਤਃ ਪਾਪਤਰਾਂ ਦਸ਼ਾਮ੍ । ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮਂ ਸੁਖਂ ਦੁਃ ਖਂ ਮਾਨਾਨਰ੍ਥਂ ਹਿਤਾਹਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੫੫.

ਮੌਤ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਪਾਪੀ ਆਤਮਾ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਪਾਪ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ, ਸੁਖ-ਦੁਖ, ਇੱਜ਼ਤ-ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ, ਫਾਇਦਾ-ਨੁਕਸਾਨ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।

ਨ ਵੇਦ ਸ਼ੀਕਮੋਹਾਰ੍ਤਂ ਸ਼ੋष (ਕ) ਮੋਹਾਦਿਸਂਯੁਤਃ । ਸੋਨ੍ਮਾਦਭ੍ਰਮਮੂਰ੍ਛਾਯਾਂ ਸਾਪਸ੍ਮਾਰਃ ਪਤਤ੍ਯਧਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਉਹ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਭੁਲੇਖੇ ਤੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਸੁੱਕੇ, ਭੁਲੇਖੇ ਤੇ ਹੋਰ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਾਗਲਪਨ, ਭੁਲੇਖੇ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਤੇ ਮਿਰਗੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਨਾਤਿ ਮਾਦ੍ਯਨ੍ਤਿ ਬਲਿਨਃ ਕृਤਾਹਾਰਾ ਮਹਾਸ਼ਨਾਃ । ਵਾਤਾਤ੍ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਕਫਾਤ੍ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਭਵੇਦ੍ਰੋਗੋ ਮਦਾਤ੍ਯਯਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਜੋ ਤਾਕਤਵਰ ਹਨ, ਪੂਰਾ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਹਨ ਜਾਂ ਵੱਧ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਸਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਮਦ ਦਾ ਰੋਗ ਵਾਤ, ਪਿੱਤ ਤੇ ਕਫ਼—ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਤੇषਾਂ ਪ੍ਰਮੋਹੋ ਹृਦਯਵ੍ਯਥਾ । ਵਿਭੇਦਂ ਪ੍ਰਸਭਂ ਤृष੍ਣਾ ਸੌਮ੍ਯੋ ਗ੍ਲਾਨਿਰ੍ਜ੍ਵਰੋऽਰੁਚਿਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਇਸ ਰੋਗ ਦੇ ਆਮ ਲੱਛਣ ਹਨ: ਭੁਲਾਵਾ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਸਿਰ ਚਿੜ੍ਹ ਜਾਣਾ, ਵੱਧ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਹੌਲੀ ਥਕਾਵਟ, ਬੁਖਾਰ ਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾ ਲੱਗਣੀ।

ਪੁਰੋਵਿਬਨ੍ਧਸ੍ਤਿਮਿਰਂ ਕਾਸਃ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਪ੍ਰਜਾਗਰਃ । ਸ੍ਵੇਦੋऽਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਵਿष੍ਟਮ੍ਭਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਵਿਭ੍ਰਮਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ, ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਹਨੇਰਾ, ਖੰਘ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣੀ, ਵੱਧ ਪਸੀਨਾ ਆਉਣਾ, ਪੇਟ ਫੁਲਣਾ, ਸੂਜ ਆਉਣਾ ਤੇ ਮਨ ਦਾ ਉਲਝ ਜਾਣਾ।

ਸ੍ਵਪ੍ਨੇਨੇਵਾਭਿਭਵਤਿ ਨ ਚੋਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸ ਭਾषਤੇਃ । ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਦਾਹਜ੍ਵਰਃ ਸ੍ਵੇਦੋ ਮੋਹੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਚ ਵਿਭ੍ਰਮਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਉਹ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਆਖਦਾ। ਪਿੱਤ ਵਧਣ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸੜਨ, ਬੁਖਾਰ, ਪਸੀਨਾ, ਚੱਕਰ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਤਭੇਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਣਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਰ੍ਹृਲ੍ਲਾਸੋ ਨਿਦ੍ਰਾ ਚੋਦਰਗੌਰਵਮ੍ । ਸਰ੍ਵਜੇ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਮਦ੍ਯਂ ਪਿਬੇਤ੍ਤੁ ਯਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਕਫ ਵਧਣ ਨਾਲ ਉਲਟੀ, ਮਨ ਉਲਟਣਾ, ਨੀਂਦ ਆਉਣੀ ਤੇ ਪੇਟ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਂਦਾ ਹੈ—

ਸਹਸਾ ਰੁਚਿਰਂ ਚਾਨ੍ਯਤਰਧ੍ਵਂਸਕਸ਼ੋषਿਣੌ । ਭਵੇਤਾਂ?ਮਾਰੁਤਾਤ੍ਕष੍ਟਾਦ੍ਭਵੇਤ੍ਤ ਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਕਦੇ-ਕਦੇ ਅਚਾਨਕ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਨਾਸ ਤੇ ਸੁੱਕਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਵਾ ਵਧਣ ਨਾਲ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਧ੍ਵਂਸਕਸ਼੍ਲੇष੍ਮਨਿष੍ਠਿਵਾਃ ਕਣ੍ਠਸ਼ੋषੋऽਤਿਨਿਦ੍ਰਤਾ । ਸ਼ਬ੍ਦਾਸਹਤ੍ਵਂ ਤਚ੍ਚਿਤ੍ਤਵਿਕ੍ਸ਼ੇਪੋऽਙ੍ਗੇ ਹਿ ਵਾਤਰੁਕ੍ ॥ ੧,੧੫੫.

ਨਾਸ ਹੋਣ ਤੇ ਕਫ ਵਧਣ ਨਾਲ ਥੂਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਗਲਾ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਨੀਂਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਆਵਾਜ਼ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਮਨ ਉਲਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਹਵਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਹਨ।

ਹृਤ੍ਕਣ੍ਠਰੋਗਃ ਸਂਮੋਹਃ ਸ਼੍ਵਾਸਤृष੍ਣਾਵਮਿਜ੍ਵਰਾਃ । ਨਿਵਰ੍ਤੇਦ੍ਯਸ੍ਤੁ ਮਦ੍ਯੇਭ੍ਯੋ ਜਿਤਾਤ੍ਮਾ ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕृਤ੍ ॥ ੧,੧੫੫.

ਦਿਲ ਤੇ ਗਲੇ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ, ਮਤਭੇਦ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਪਿਆਸ ਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਬੁਖਾਰ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਰਾਬ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਕਾਰੈਃ ਕ੍ਲਿਸ਼੍ਯਤੇ ਜਾਤੁ ਨ ਸ ਸ਼ਰੀਰਮਾਨਸਃ । ਰਜੋਮੋਹਹਿਤਾਹਾਰਪਾਸ੍ਯ ਸ੍ਯੁਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਗਦਾਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਵੀ ਸਰੀਰ ਜਾਂ ਮਨ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਜਿਸ ਦਾ ਖਾਣਾ ਰਜ ਤੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਗੰਦਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਰੋਗ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵਸਾਸृਕ੍ਕ੍ਲੇਦਨਾਵਾਹਿਸ੍ਰੋਤੋਰੋਧਃ ਸੁਦ੍ਭਵਾਃ । ਮਦਮੂਰ੍ਛਾਪਸਂਨ੍ਯਾਸਾ ਯਥੋਤ੍ਤਰਬਲੋਦ੍ਭਵਾਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਚਰਬੀ, ਖੂਨ ਤੇ ਰਸ ਵਾਲੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਸ਼ਾ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਤੇ ਹੋਸ਼ ਗੁਆਚ ਜਾਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਵਧਦੇ-ਵਧਦੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਦੋऽਤ੍ਰ ਦੋषੈਃ ਸਰ੍ਵੈਸ੍ਤੁ ਰਕ੍ਤਮਦ੍ਯਵਿषੈਰਪਿ । ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾਨਨ੍ਤ੍ਯਾਦ੍ਗਤਾਭਾਸਸ਼੍ਚਲਸ਼੍ਛਲਿਤਵੇष੍ਟਿਤਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਇੱਥੇ ਨਸ਼ਾ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ, ਖੂਨ, ਸ਼ਰਾਬ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਬੇਅੰਤ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਛਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਰੂਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ਯਾਮਾਰੁਣਤਨੁਰ੍ਮਦ੍ਯੇ ਵਾਤੋਦ੍ਭਵੇ ਭਵੇਤ੍ । ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਕ੍ਰੋਧਨੋ ਰਕ੍ਤਪੀਤਾਭਃ ਕਲਹਪ੍ਰਿਯਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਜਦੋਂ ਨਸ਼ਾ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਸੁੱਕਾ, ਕਾਲਾ ਤੇ ਲਾਲੀ ਮਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੱਤ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ, ਲਾਲ-ਪੀਲਾ ਤੇ ਝਗੜਾ ਪਸੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਵਪ੍ਨੇऽਸਮ੍ਬਦ੍ਧਵਾਕ੍ਯਾਦਿਃ ਕਫਾਦ੍ਧ੍ਯਾਨਪਰੋ ਹਿ ਸਃ । ਸਰ੍ਵੋਤ੍ਥਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਰਕ੍ਤਸ੍ਤਮ੍ਭਾਙ੍ਗਦੂषਣਮ੍ ॥ ੧,੧੫੫.

ਕਫ ਨਾਲ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਬੇਤੁਕੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਖੂਨ ਜਾਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੰਗ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।