ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਤृष੍ਣਾ ਸ਼੍ਰਮੋ ਦਾਹੋ ਸ੍ਵੇਦੋऽਮ੍ਲਕਫਜਃ ਕ੍ਰਮਃ । ਛਰ੍ਦਨਂ ਹ੍ਯਮ੍ਲਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਧੂਮਕਲ੍ਪਿਤਕੋ ਜ੍ਵਰਃ ॥ ੧,੧੫੪.

ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਪਿਆਸ, ਥਕਾਵਟ, ਸੜਨ, ਪਸੀਨਾ, ਖੱਟਾ ਤੇ ਕਫ਼ ਵਾਲਾ ਲੜੀਵਾਰ ਲੱਛਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਖੱਟੇ ਪਿੱਤ ਵਿੱਚ ਉਲਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਧੂੰਏਂ ਵਾਲਾ ਜ਼ੋਰ ਦਾ ਬੁਖਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਣਾ ਹृਦਯਂ ਸ੍ਤਬ੍ਧਂ ਭਾਰਿਕਂ ਸਾਸ਼੍ਮਗਰ੍ਭਵਤ੍ । ਕਾਸਾਸ੍ਥਿਸਾਦਨਿष੍ਠੀਵਨਿਦ੍ਰਾਲਸ੍ਯਾਰੁਚਿਜ੍ਵਰਾਃ ॥ ੧,੧੫੪.

ਕਫ਼ ਤੋਂ ਹਿਰਦੇ ਜਕੜਿਆ, ਭਾਰੀ, ਪੱਥਰ ਵਰਗਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਖੰਘ, ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਥੂਕਣਾ, ਸੁਸਤਤਾ, ਆਲਸ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਟਾਈ ਤੇ ਬੁਖਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਹृਦ੍ਰੋਗੇ ਹਿ ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਦੇषੈਃ ਕृਮਿਭਿਃ ਸ਼੍ਯਾਵਨੇਤ੍ਰਤਾ । ਤਮਃ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ੋ ਹृਲ੍ਲਾਸਃ ਸ਼ੋਥਃ ਕਣ੍ਡੂਃ ਕਫਸ੍ਤ੍ਰੁਤਿਃ ॥ ੧,੧੫੪.

ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਰੋਗ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ ਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਕਾਲਾ ਹੋਣਾ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ, ਮਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਸੁਜਨ, ਖੁਜਲੀ ਤੇ ਕਫ਼ ਦਾ ਵਹਿਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਹृਦਯਂ ਸਤਤਂ ਚਾਤ੍ਰ ਕ੍ਰਕਚੇਨੇਵ ਦੀਰ੍ਯਤੇ । ਚਿਕਿਤ੍ਸਦਾਮਯਂ (ਰਂ) ਘੋਰਂ ਤਚ੍ਛੀਘ੍ਰਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਾਰਿਣਮ੍ ॥ ੧,੧੫੪.

ਇੱਥੇ ਹਿਰਦੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਰੇ ਨਾਲ ਚੀਰਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਰੋਗ ਜਲਦੀ, ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਇਲਾਜ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਵਾਤਾਤ੍ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਕਫਾਤ੍ਤृष੍ਣਾ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਦ੍ਬਲਕ੍ਸ਼ਯਃ । षष੍ਠੀ ਸ੍ਯਾਦੁਪਸਰ੍ਗਾਚ੍ਚ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਚ ਕਾਰਣਮ੍ ॥ ੧,੧੫੪.

ਵਾਤ, ਪਿੱਤ ਤੇ ਕਫ਼ ਤੋਂ ਪਿਆਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਤਿੰਨੋ ਦੇ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਛੇਵੀਂ ਕਿਸਮ ਉਲਝਣਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਵਾਤ-ਪਿੱਤ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵੇषੁ ਤਤ੍ਪ੍ਰਕੋਪੋ ਹਿ ਸਮ੍ਯਗ੍ਧਾਤੁਪ੍ਰਸ਼ੋषਣਾਤ੍ । ਸਰ੍ਵਦੇਹਭ੍ਰਾਮੋਤ੍ਕਮ੍ਪਤਾਪਹृਦ੍ਦਾਹਮੋਹਕृਤ੍ ॥ ੧,੧੫੪.

ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੱਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਤੱਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਭੁੱਲ, ਕੰਪ, ਗਰਮੀ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸੜਨ ਤੇ ਹੋਸ਼ ਗੁਆਚਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਜਿਹ੍ਵਾਮੂਲਗਲਕ੍ਲੋਮਤਾਲੁਤੋਯਵਹਾਃ ਸ਼ਿਰਾਃ । ਸਂਸ਼ੋष੍ਯ ਤृष੍ਣਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਤਾਸਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ॥ ੧,੧੫੪.

ਜਦੋਂ ਜੀਭ ਦੇ ਮੂਲ, ਗਲੇ, ਤਾਲੂ ਤੇ ਉਵਲਾ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਾਂ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਿਆਸ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਦਾ ਆਮ ਲੱਛਣ ਹੈ।

ਮੁਖਸ਼ੋषੋ ਜਲਾਤृਪ੍ਤਿਰਨ੍ਨਦ੍ਵੇषਃ ਸ੍ਵਰਕ੍ਸ਼ਯਃ । ਕਣ੍ਠੋष੍ਠਤਾਲੁਕਾਰ੍ਕਸ਼੍ਯਾਜ੍ਜਿਹ੍ਵਾਨਿष੍ਕ੍ਰਮਣੇ ਕ੍ਲਮਃ ॥ ੧,੧੫੪.

ਮੂੰਹ ਦੀ ਸੁੱਕੀ, ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਨਾਲ ਤਸੱਲੀ, ਖਾਣੇ ਤੋਂ ਨਫ਼ਰਤ, ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਘਟਾਈ, ਗਲੇ, ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਤਾਲੂ ਵਿੱਚ ਸੜਨ, ਤੇ ਜੀਭ ਕੱਢਣ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਲਾਪਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਵਿਭ੍ਰਂਸ਼ੋ ਹ੍ਯੁਦ੍ਗਰਾਢ੍ਯਸ੍ਤਥਾਮਯਃ । ਮਾਰੁਤਾਤ੍ਕ੍ਸ਼ਾਮਤਾਦੈਨ੍ਯਂ ਸ਼ਙ੍ਖਭੇ (ਤੋ) ਦਃ ਸ਼ਿਰੌਭ੍ਰਮਃ ॥ ੧,੧੫੪.

ਬੇਸੁਧੀ, ਮਨ ਦੀ ਭੁੱਲ, ਤੇ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਡਕਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਰੋਗ; ਵਾਤ ਤੋਂ ਪਤਲਾ ਹੋਣਾ, ਉਦਾਸੀ, ਕੰਪ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਤੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਗਨ੍ਧਾਜ੍ਞਾਨਾਸ੍ਯਵੈਰਸ੍ਯਸ਼੍ਰੁਤਿਨਿਦ੍ਰਾਬਲਕ੍ਸ਼ਯਾਃ । ਸ਼ੀਤਾਮ੍ਲਫੇਨਵृਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਮੂਰ੍ਛਾਸ੍ਯਤਿਕ੍ਤਤਾ ॥ ੧,੧੫੪.

ਸੁਗੰਧ ਦੀ ਸਮਝ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਸੁਆਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਸੁਣਨ, ਨੀਂਦ ਤੇ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਠੰਡੀ, ਖੱਟੀ ਤੇ ਝੱਗ ਵਾਲੀ ਲਾਰ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਤੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਕੜਵਾਪਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਰਕ੍ਤੇਕ੍ਸ਼ਣਤ੍ਵਂ ਸਤਤਂ ਸ਼ੋषੋ ਦਾਹੋऽਤਿਧੂਮਕਃ । ਕਫੋ ਰਸਾਦ੍ਵਿਕੁਪਿਤਸ੍ਤੋਯਵਾਹਿषੁ ਮਾਰੁਤਃ ॥ ੧,੧੫੪.

ਅੱਖਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਾਲ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਸੁੱਕੀ, ਸੜਨ, ਬਹੁਤ ਧੂੰਏਂ ਵਾਲੀ; ਕਫ਼ ਸੁਆਦਾਂ ਨਾਲ ਉਤਲ-ਪਤਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਾਤ ਪਾਣੀ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੋਤਸ੍ਤੁ ਸਕਫਂ ਤੇਨ ਪਙ੍ਕਵਚ੍ਛੋष੍ਯਤੇ ਤਤਃ । ਸ਼ੂਕੈਰਿਵਾਚਿਤਃ ਕਣ੍ਠੋ ਨਿਦ੍ਰਾ ਮਧੁਰਵਕ੍ਰਤਾ ॥ ੧,੧੫੪.

ਜਦੋਂ ਨਦੀ ਦਾ ਰਾਹ ਕਫ਼ ਨਾਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੱਛਾ ਕੀਚੜ ਵਿਚ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਲੇ ਵਿਚ ਭੂਸਾ ਵਾਂਗ ਰੁਕਾਵਟ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਨੀਂਦ ਮਿੱਠੀ ਪਰ ਟੇਢੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਆਧ੍ਮਾਨਂ ਸ਼ਿਰਸੋ ਜਾਡ੍ਯਂ ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਰੋਚਕਮ੍ । ਆਲਸ੍ਯਮਵਿਪਾਕਞ੍ਚ ਯਃ ਸ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸ਼ਣਃ ॥ ੧,੧੫੪.

ਸਿਰ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਮਨ ਦਾ ਸੁਸਤ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਆਲਸੀਪਨ, ਉਲਟੀ, ਭੁੱਖ ਨਾ ਲੱਗਣੀ, ਸੁਸਤ ਰਹਿਣਾ ਤੇ ਪਚਣ ਦੀ ਕਮੀ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਹੋਣ, ਉਹ ਪੂਰੇ ਰੋਗ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਮੋਦ੍ਭਵਾਚ੍ਚ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸਂਰੋਧਾਦ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਤਾ । ਉष੍ਣਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਸਹਸਾ ਸ਼ੀਤਾਮ੍ਭੋ ਭਜਤਸ੍ਤृषਾ ॥ ੧,੧੫੪.

ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਸੁਗੰਧ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਲਹੂ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਾਤ ਤੇ ਪਿੱਤ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਚਾਨਕ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਪੀ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਉष੍ਣਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਗਤਃ ਕੋष੍ਠਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਵੈ ਪਿਤ੍ਤਜੈਵਸਾ । ਯਾ ਚ ਪਾਨਾਤਿਪਾਨੋਤ੍ਥਾ ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਾਗ੍ਰੇ ਸ੍ਨੇਹਪਾਕਜਾ ॥ ੧,੧੫੪.

ਜਦੋਂ ਪੇਟ ਵਿਚ ਗਰਮੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਿੱਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਪਾਣੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੀਣ ਨਾਲ, ਤੇਜ਼ ਤੇ ਤੇਲ ਵਿਚ ਪੱਕੇ ਹੋਏ ਖਾਣ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪਿੱਤ ਵਾਲਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਕਟ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਭੋਜਨੇਨ ਕਫੋਦ੍ਭਵਾ । ਤृष੍ਣਾਰਸਕ੍ਸ਼ਯੋਕ੍ਤੇਨ ਲਕ੍ਸ਼ਣੇਨ ਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ਮਿਕਾ ॥ ੧,੧੫੪.

ਚਿਕਣ, ਕੜਵੇ, ਖੱਟੇ ਤੇ ਨਮਕੀਨ ਖਾਣ ਨਾਲ ਜੋ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਫ਼ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ—ਰੁਚੀ ਘਟ ਜਾਣਾ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ—ਇਹ ਲੱਛਣ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ੋषਮੋਹਜ੍ਵਰਾਦ੍ਯਨ੍ਯਦੀਰ੍ਘਰੋਗੋਪਸਰ੍ਗਤਃ । ਯਾ ਤृष੍ਣਾ ਜਾਯਤੇ ਤੀਵ੍ਰਾ ਸੋਪਸਰ੍ਗਾਤ੍ਮਿਕਾ ਸ੍ਮृਤਾ ॥ ੧,੧੫੪.

ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ, ਸੁੱਕੇ, ਭੁਲਾਵੇ, ਜ਼ੁਕਾਮ ਜਾਂ ਹੋਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋ ਤੀਬਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੫੫ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਮਦਾਤ੍ਯਯਾਦੇਸ਼੍ਚ ਨਿਦਾਨਂ ਮੁਨਿਭਾषਿਤਮ੍ । ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਾਮ੍ਲਰੂਕ੍ਸ਼ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਮ੍ਲਵ੍ਯਵਾਯਾਸੁਕਰਂ ਲਘੁ ॥ ੧,੧੫੫.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਮਦ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੱਖਾ, ਖੱਟਾ, ਰੁੱਖਾ, ਬਹੁਤ ਸੁਕੜਾ, ਖੱਟਾ, ਤੁਰੰਤ ਅਸਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਹਲਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਵਿਕਾਸ਼ਿ ਵਿਸ਼ਦਂ ਮਦ੍ਯਂ ਮੇਦਸੋऽਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ । ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣੋਦਯਾਸ਼੍ਚ ਦਿਵ੍ਯੁਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤੋਪਪ੍ਲਵਿਨੋ ਗੁਣਾਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਮਦ ਪੀਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਚਰਬੀ ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਤਿੱਖੇ ਅਸਰ ਦਿਵ੍ਯ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਮਨ ਨੂੰ ਉਲਝਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਜੀਵਿਤਾਨ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਜਾਯਨ੍ਤੇ ਵਿषੇਣੋਤ੍ਕਰ੍षਵਰ੍ਤਿਨਾ । ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਾਦਿਭਿਰ੍ਗੁਣੈਰ੍ਮਦ੍ਯਂ ਮਾਨ੍ਦ੍ਯਦੀਨੋਜਸੋ ਗੁਣਾਨ੍ ॥ ੧,੧੫੫.

ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਡੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅੰਤ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿੱਖੇ ਤੇ ਹੋਰ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮਦ ਸਰੀਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਗੁਣ ਘਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਦਸ਼ਭਿਰ੍ਗੁਣੈਃ ਸਂਕ੍ਸ਼ੋਮ੍ਯਂ ਚੇਤੋ ਨਯਤਿ ਚਾਕ੍ਰਿਯਮ੍ । ਆਦ੍ਯੇ ਮਦੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇऽਪਿ ਪ੍ਰਮ (ਮੋ) ਦਾਯਤਨੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਦਸ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਮਨ ਨੂੰ ਸਿਮਟਾ ਕੇ ਸੁਸਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪੱਧਰ ਵਿੱਚ ਭੀ ਭੁਲਾਵਾ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

ਦੁਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਹਤੋ ਮੂਢਃ ਸੁਖਮਿਤ੍ਯਭਿਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਮਧ੍ਯਮੋਤ੍ਤਮਯੋਃ ਸਨ੍ਧਿਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਰਾਜਾਸਨੋ ਮਦਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਜਦ ਮਨ ਉਲਝਣ ਨਾਲ ਮਾੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਾਣੂਖ ਸੁਖ ਨੂੰ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਦ ਮੱਧਮ ਤੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੱਧਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਜਾ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨਿਰਙ੍ਕੁਸ਼ ਇਵ ਵ੍ਯਾਲੋ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨਾਚਰੇਤ੍ਤਤਃ । ਇਯਂ ਭੂਮਿਰਵਾਚ੍ਯਾਨਾਂ ਦੌਃ ਸ਼ੀਲਸ੍ਯੇਦਮਾਸ੍ਪਦਮ੍ ॥ ੧,੧੫੫.

ਜਿਵੇਂ ਬੇਲਗਾਮ ਜਾਨਵਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਇੰਝ ਮਦ ਵਾਲਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਧਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਥਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਬਹੁਤ ਮਾੜੀ ਤੇ ਅਣਕਹੀ ਹੋਵੇ।

ਏਕੋऽਯਂ ਬਹੁਮਾਰ੍ਗਾਯਾਃ ਦੁਰ੍ਗਰ੍(ਮ) ਤੇਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਕਃ ਪਰਮ੍ । ਨਿਸ਼੍ਚੇष੍ਟਃ ਸਨ੍ਨਵਾਕ੍ਸ਼ੇਤੇ ਤृਤੀਯੇऽਤ੍ਰ ਮਦੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਇਹੀ ਉਹ ਮੁੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹ ਤੇ ਕਈ ਔਖੇ ਰਸਤੇ ਹਨ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹਿਲ-ਚਲ ਤੇ ਬੋਲਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਦ ਤੀਜੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮਰਣਾਦਪਿ ਪਾਪਾਤ੍ਮਾ ਗਤਃ ਪਾਪਤਰਾਂ ਦਸ਼ਾਮ੍ । ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮਂ ਸੁਖਂ ਦੁਃ ਖਂ ਮਾਨਾਨਰ੍ਥਂ ਹਿਤਾਹਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੫੫.

ਮੌਤ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਪਾਪੀ ਆਤਮਾ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਪਾਪ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ, ਸੁਖ-ਦੁਖ, ਇੱਜ਼ਤ-ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ, ਫਾਇਦਾ-ਨੁਕਸਾਨ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।

ਨ ਵੇਦ ਸ਼ੀਕਮੋਹਾਰ੍ਤਂ ਸ਼ੋष (ਕ) ਮੋਹਾਦਿਸਂਯੁਤਃ । ਸੋਨ੍ਮਾਦਭ੍ਰਮਮੂਰ੍ਛਾਯਾਂ ਸਾਪਸ੍ਮਾਰਃ ਪਤਤ੍ਯਧਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਉਹ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਭੁਲੇਖੇ ਤੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਸੁੱਕੇ, ਭੁਲੇਖੇ ਤੇ ਹੋਰ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਾਗਲਪਨ, ਭੁਲੇਖੇ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਤੇ ਮਿਰਗੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਨਾਤਿ ਮਾਦ੍ਯਨ੍ਤਿ ਬਲਿਨਃ ਕृਤਾਹਾਰਾ ਮਹਾਸ਼ਨਾਃ । ਵਾਤਾਤ੍ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਕਫਾਤ੍ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਭਵੇਦ੍ਰੋਗੋ ਮਦਾਤ੍ਯਯਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਜੋ ਤਾਕਤਵਰ ਹਨ, ਪੂਰਾ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਹਨ ਜਾਂ ਵੱਧ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਸਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਮਦ ਦਾ ਰੋਗ ਵਾਤ, ਪਿੱਤ ਤੇ ਕਫ਼—ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਤੇषਾਂ ਪ੍ਰਮੋਹੋ ਹृਦਯਵ੍ਯਥਾ । ਵਿਭੇਦਂ ਪ੍ਰਸਭਂ ਤृष੍ਣਾ ਸੌਮ੍ਯੋ ਗ੍ਲਾਨਿਰ੍ਜ੍ਵਰੋऽਰੁਚਿਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਇਸ ਰੋਗ ਦੇ ਆਮ ਲੱਛਣ ਹਨ: ਭੁਲਾਵਾ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਸਿਰ ਚਿੜ੍ਹ ਜਾਣਾ, ਵੱਧ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਹੌਲੀ ਥਕਾਵਟ, ਬੁਖਾਰ ਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾ ਲੱਗਣੀ।

ਪੁਰੋਵਿਬਨ੍ਧਸ੍ਤਿਮਿਰਂ ਕਾਸਃ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਪ੍ਰਜਾਗਰਃ । ਸ੍ਵੇਦੋऽਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਵਿष੍ਟਮ੍ਭਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਵਿਭ੍ਰਮਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ, ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਹਨੇਰਾ, ਖੰਘ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣੀ, ਵੱਧ ਪਸੀਨਾ ਆਉਣਾ, ਪੇਟ ਫੁਲਣਾ, ਸੂਜ ਆਉਣਾ ਤੇ ਮਨ ਦਾ ਉਲਝ ਜਾਣਾ।