ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਉਦਾਨੋऽਧਿਕृਤਾਨ੍ਦੋषਾਨ੍ਸਰ੍ਵਂ ਸਨ੍ਧ੍ਯਰ੍ਹਮਸ੍ਯਤਿ । ਆਸ਼ੁ ਕ੍ਲੇਸ਼ੋऽਸ੍ਯ ਲਾਵਣ੍ਯਪ੍ਰਸੇਕਾਰੁਚਯਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ॥ ੧,੧੫੩.

ਜਦੋਂ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹਵਾ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਚਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਫ਼ੌਰਨ ਪੀੜਾ, ਰੰਗ ਦੀ ਕਮੀ, ਵਧੀਕ ਲਾਰ ਤੇ ਭੁੱਖ ਘੱਟ ਹੋਣ ਲਗਦੇ ਹਨ।

ਨਾਭਿਪृष੍ਠਂ ਰੁਜਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਚਾਹਾਰਮੁਤ੍ਕ੍ਸ਼ਿਪੇਤ੍ । ਤਤੋ ਵਿਚ੍ਛ੍ਰਿਨ੍ਨਲ੍ਪਾਲ੍ਪਕषਾਯਂ ਫੇਨਿਲਂ ਵਮੇਤ੍ ॥ ੧,੧੫੩.

ਇਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਾਭੀ ਤੇ ਪਿੱਠ ਵਿਚ ਦਰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਖਾਣਾ ਪਾਸੇ ਕੱਢ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਰੁਕ-ਰੁਕ ਕੇ, ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ, ਕਸੈਲਾ ਤੇ ਫੇਨ ਵਾਲਾ ਪਦਾਰਥ ਉਲਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਬ੍ਦੋਦ੍ਗਰਯੁਤਃ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਮਨੁਕृਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਵੇਗਵਤ੍ । ਕਾਸਾਸ੍ਯਸ਼ੋषਕਂ ਵਾਤਾਤ੍ਸ੍ਵਰਪੀਡਾਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੫੩.

ਸ਼ਬਦ ਵਾਲੀ ਡਕਾਰ ਨਾਲ, ਇਹ ਔਖਾ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵਾਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਖੰਘ, ਮੂੰਹ ਸੁੱਕਣਾ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਪੀੜਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਕ੍ਸ਼ਾਰੋਦਕਨਿਭਂ ਧੂਮ੍ਰਂ ਹਰਿਤਪੀਤਕਮ੍ । ਸਾਸृਗਮ੍ਲਂ ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਂ ਤृਣ੍ਮੂਰ੍ਛਾਦਾਹਪਾਕਵਤ੍ ॥ ੧,੧੫੩.

ਪਿੱਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਲੂਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ, ਧੂੰਏਂ ਵਰਗਾ, ਹਰਾ-ਪੀਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਖੂਨ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਖੱਟਾ, ਤਿੱਖਾ, ਕੜਵਾ, ਘਾਸ ਦੀ ਵਾਸ਼, ਸੜਨ ਤੇ ਪੱਕਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕਫਾਤ੍ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਘਨਂ ਪੀਤਂ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਤਸ੍ਤੁ ਸਮਾਕ੍ਸ਼ਿਕਮ੍ । ਮਧੁਰਂ ਲਵਣਂ ਭੂਰਿ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਂ ਲੋਮਹਰ੍षਣਮ੍ ॥ ੧,੧੫੩.

ਕਫ਼ ਤੋਂ, ਇਹ ਚਿਕਣ, ਗਾੜ੍ਹਾ, ਪੀਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸਲੇਸ਼ਮ ਤੋਂ, ਸ਼ਹਦ ਵਰਗਾ; ਮਿੱਠਾ, ਲੂਣੀ, ਵੱਧ, ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ, ਤੇ ਰੋਮਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜਕ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਮਖਸ਼੍ਵਯਥੁਮਾਧੁਰ੍ਯਤਨ੍ਦ੍ਰਾਹृਲ੍ਲਾਸਕਾਸਵਾਨ੍ । ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਲਿਙ੍ਗੈਃ ਸਮਾਪਨ੍ਨਸ੍ਤ੍ਯਾਜ੍ਯੋ ਭਵਤਿ ਸਰ੍ਵਥਾ ॥ ੧,੧੫੩.

ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੁਜਨ, ਮਿੱਠਾਸ, ਸੁਸਤਤਾ, ਉਲਟੀ, ਮਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਖੰਘ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਂ ਯਸ੍ਯ ਚ ਵਿਦ੍ਵਿष੍ਟਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਸ਼੍ਰਵਣਾਦਿਭਿਃ । ਵਾਤਾਦਿਨੈਵ ਸਂਕ੍ਰੁਦ੍ਧਕृਮਿਦੁष੍ਟਾਨ੍ਨਜੇ ਗਦੇ । ਸ਼ੂਲਵੇਪਤੁਹृਲ੍ਲਾਸੋ ਵਿਸ਼ੇषਾਤ੍ਕृਮਿਜੇ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੧੫੩.

ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹਰ ਗੱਲ — ਵੇਖਣ, ਸੁਣਨ ਆਦਿ — ਨਫ਼ਰਤ ਵਾਲੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਵਾਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਜਾਂ ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਖਰਾਬ ਹੋਏ ਖਾਣੇ ਤੋਂ, ਤਾਂ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਕੰਪ, ਮਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕੀੜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲੱਛਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੫੪ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਹृਦ੍ਰੋਗਾਦਿਨਿਦਾਨਂ ਤੇ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇऽਹਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਧੁਨਾ । ਕृਮਿਹृਦ੍ਰੋਗਲਿਙ੍ਗੈਸ਼੍ਚ ਸ੍ਮृਤਾਃ ਪਞ੍ਚ ਤੁ ਹृਦ੍ਗਤਾਃ ॥ ੧,੧੫੪.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਰੋਗ ਤੇ ਹੋਰ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੀੜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵੀ ਹਨ; ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਵਾਤੇਨ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਤਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਭੁਜ੍ਯਤੇ ਰੋਰੁਦੀਤਿ ਚ । ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਸ਼ੁष੍ਯਤੇ ਸ੍ਤਬ੍ਧਂ ਹृਦਯਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ ਭ੍ਰਮਃ ॥ ੧,੧੫੪.

ਵਾਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਖਾਲੀਪਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਖਾਂਦਾ ਤੇ ਰੋਂਦਾ ਹੈ; ਹਿਰਦੇ ਟੁੱਟਿਆ, ਸੁੱਕਿਆ, ਜਕੜਿਆ, ਖਾਲੀ ਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਅਕਸ੍ਮਾਦ੍ਦੀਨਤਾ ਸ਼ੋਕੋ ਭਯਂ ਸ਼ਬ੍ਦੇऽਸੈष੍ਣੁਤਾ । ਵੇਪਥੁਰ੍ਵੇਪਨਾਨ੍ਮੋਹਃ ਸ਼੍ਵਾਸਰੋਧੋऽਲ੍ਪਨਿਦ੍ਰਤਾ ॥ ੧,੧੫੪.

ਅਚਾਨਕ ਉਦਾਸੀ, ਦੁਖ, ਡਰ, ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਅਸਹਿਣਤਾ, ਕੰਪ, ਥਰ-ਥਰ, ਭੁੱਲ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ, ਤੇ ਘੱਟ ਨੀਂਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਤृष੍ਣਾ ਸ਼੍ਰਮੋ ਦਾਹੋ ਸ੍ਵੇਦੋऽਮ੍ਲਕਫਜਃ ਕ੍ਰਮਃ । ਛਰ੍ਦਨਂ ਹ੍ਯਮ੍ਲਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਧੂਮਕਲ੍ਪਿਤਕੋ ਜ੍ਵਰਃ ॥ ੧,੧੫੪.

ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਪਿਆਸ, ਥਕਾਵਟ, ਸੜਨ, ਪਸੀਨਾ, ਖੱਟਾ ਤੇ ਕਫ਼ ਵਾਲਾ ਲੜੀਵਾਰ ਲੱਛਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਖੱਟੇ ਪਿੱਤ ਵਿੱਚ ਉਲਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਧੂੰਏਂ ਵਾਲਾ ਜ਼ੋਰ ਦਾ ਬੁਖਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਣਾ ਹृਦਯਂ ਸ੍ਤਬ੍ਧਂ ਭਾਰਿਕਂ ਸਾਸ਼੍ਮਗਰ੍ਭਵਤ੍ । ਕਾਸਾਸ੍ਥਿਸਾਦਨਿष੍ਠੀਵਨਿਦ੍ਰਾਲਸ੍ਯਾਰੁਚਿਜ੍ਵਰਾਃ ॥ ੧,੧੫੪.

ਕਫ਼ ਤੋਂ ਹਿਰਦੇ ਜਕੜਿਆ, ਭਾਰੀ, ਪੱਥਰ ਵਰਗਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਖੰਘ, ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਥੂਕਣਾ, ਸੁਸਤਤਾ, ਆਲਸ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਟਾਈ ਤੇ ਬੁਖਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਹृਦ੍ਰੋਗੇ ਹਿ ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਦੇषੈਃ ਕृਮਿਭਿਃ ਸ਼੍ਯਾਵਨੇਤ੍ਰਤਾ । ਤਮਃ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ੋ ਹृਲ੍ਲਾਸਃ ਸ਼ੋਥਃ ਕਣ੍ਡੂਃ ਕਫਸ੍ਤ੍ਰੁਤਿਃ ॥ ੧,੧੫੪.

ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਰੋਗ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ ਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਕਾਲਾ ਹੋਣਾ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ, ਮਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਸੁਜਨ, ਖੁਜਲੀ ਤੇ ਕਫ਼ ਦਾ ਵਹਿਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਹृਦਯਂ ਸਤਤਂ ਚਾਤ੍ਰ ਕ੍ਰਕਚੇਨੇਵ ਦੀਰ੍ਯਤੇ । ਚਿਕਿਤ੍ਸਦਾਮਯਂ (ਰਂ) ਘੋਰਂ ਤਚ੍ਛੀਘ੍ਰਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਾਰਿਣਮ੍ ॥ ੧,੧੫੪.

ਇੱਥੇ ਹਿਰਦੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਰੇ ਨਾਲ ਚੀਰਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਰੋਗ ਜਲਦੀ, ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਇਲਾਜ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਵਾਤਾਤ੍ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਕਫਾਤ੍ਤृष੍ਣਾ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਦ੍ਬਲਕ੍ਸ਼ਯਃ । षष੍ਠੀ ਸ੍ਯਾਦੁਪਸਰ੍ਗਾਚ੍ਚ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਚ ਕਾਰਣਮ੍ ॥ ੧,੧੫੪.

ਵਾਤ, ਪਿੱਤ ਤੇ ਕਫ਼ ਤੋਂ ਪਿਆਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਤਿੰਨੋ ਦੇ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਛੇਵੀਂ ਕਿਸਮ ਉਲਝਣਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਵਾਤ-ਪਿੱਤ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵੇषੁ ਤਤ੍ਪ੍ਰਕੋਪੋ ਹਿ ਸਮ੍ਯਗ੍ਧਾਤੁਪ੍ਰਸ਼ੋषਣਾਤ੍ । ਸਰ੍ਵਦੇਹਭ੍ਰਾਮੋਤ੍ਕਮ੍ਪਤਾਪਹृਦ੍ਦਾਹਮੋਹਕृਤ੍ ॥ ੧,੧੫੪.

ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੱਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਤੱਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਭੁੱਲ, ਕੰਪ, ਗਰਮੀ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸੜਨ ਤੇ ਹੋਸ਼ ਗੁਆਚਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਜਿਹ੍ਵਾਮੂਲਗਲਕ੍ਲੋਮਤਾਲੁਤੋਯਵਹਾਃ ਸ਼ਿਰਾਃ । ਸਂਸ਼ੋष੍ਯ ਤृष੍ਣਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਤਾਸਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ॥ ੧,੧੫੪.

ਜਦੋਂ ਜੀਭ ਦੇ ਮੂਲ, ਗਲੇ, ਤਾਲੂ ਤੇ ਉਵਲਾ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਾਂ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਿਆਸ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਦਾ ਆਮ ਲੱਛਣ ਹੈ।

ਮੁਖਸ਼ੋषੋ ਜਲਾਤृਪ੍ਤਿਰਨ੍ਨਦ੍ਵੇषਃ ਸ੍ਵਰਕ੍ਸ਼ਯਃ । ਕਣ੍ਠੋष੍ਠਤਾਲੁਕਾਰ੍ਕਸ਼੍ਯਾਜ੍ਜਿਹ੍ਵਾਨਿष੍ਕ੍ਰਮਣੇ ਕ੍ਲਮਃ ॥ ੧,੧੫੪.

ਮੂੰਹ ਦੀ ਸੁੱਕੀ, ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਨਾਲ ਤਸੱਲੀ, ਖਾਣੇ ਤੋਂ ਨਫ਼ਰਤ, ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਘਟਾਈ, ਗਲੇ, ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਤਾਲੂ ਵਿੱਚ ਸੜਨ, ਤੇ ਜੀਭ ਕੱਢਣ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਲਾਪਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਵਿਭ੍ਰਂਸ਼ੋ ਹ੍ਯੁਦ੍ਗਰਾਢ੍ਯਸ੍ਤਥਾਮਯਃ । ਮਾਰੁਤਾਤ੍ਕ੍ਸ਼ਾਮਤਾਦੈਨ੍ਯਂ ਸ਼ਙ੍ਖਭੇ (ਤੋ) ਦਃ ਸ਼ਿਰੌਭ੍ਰਮਃ ॥ ੧,੧੫੪.

ਬੇਸੁਧੀ, ਮਨ ਦੀ ਭੁੱਲ, ਤੇ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਡਕਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਰੋਗ; ਵਾਤ ਤੋਂ ਪਤਲਾ ਹੋਣਾ, ਉਦਾਸੀ, ਕੰਪ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਤੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਗਨ੍ਧਾਜ੍ਞਾਨਾਸ੍ਯਵੈਰਸ੍ਯਸ਼੍ਰੁਤਿਨਿਦ੍ਰਾਬਲਕ੍ਸ਼ਯਾਃ । ਸ਼ੀਤਾਮ੍ਲਫੇਨਵृਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਮੂਰ੍ਛਾਸ੍ਯਤਿਕ੍ਤਤਾ ॥ ੧,੧੫੪.

ਸੁਗੰਧ ਦੀ ਸਮਝ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਸੁਆਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਸੁਣਨ, ਨੀਂਦ ਤੇ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਠੰਡੀ, ਖੱਟੀ ਤੇ ਝੱਗ ਵਾਲੀ ਲਾਰ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਤੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਕੜਵਾਪਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਰਕ੍ਤੇਕ੍ਸ਼ਣਤ੍ਵਂ ਸਤਤਂ ਸ਼ੋषੋ ਦਾਹੋऽਤਿਧੂਮਕਃ । ਕਫੋ ਰਸਾਦ੍ਵਿਕੁਪਿਤਸ੍ਤੋਯਵਾਹਿषੁ ਮਾਰੁਤਃ ॥ ੧,੧੫੪.

ਅੱਖਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਾਲ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਸੁੱਕੀ, ਸੜਨ, ਬਹੁਤ ਧੂੰਏਂ ਵਾਲੀ; ਕਫ਼ ਸੁਆਦਾਂ ਨਾਲ ਉਤਲ-ਪਤਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਾਤ ਪਾਣੀ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੋਤਸ੍ਤੁ ਸਕਫਂ ਤੇਨ ਪਙ੍ਕਵਚ੍ਛੋष੍ਯਤੇ ਤਤਃ । ਸ਼ੂਕੈਰਿਵਾਚਿਤਃ ਕਣ੍ਠੋ ਨਿਦ੍ਰਾ ਮਧੁਰਵਕ੍ਰਤਾ ॥ ੧,੧੫੪.

ਜਦੋਂ ਨਦੀ ਦਾ ਰਾਹ ਕਫ਼ ਨਾਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੱਛਾ ਕੀਚੜ ਵਿਚ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਲੇ ਵਿਚ ਭੂਸਾ ਵਾਂਗ ਰੁਕਾਵਟ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਨੀਂਦ ਮਿੱਠੀ ਪਰ ਟੇਢੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਆਧ੍ਮਾਨਂ ਸ਼ਿਰਸੋ ਜਾਡ੍ਯਂ ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਰੋਚਕਮ੍ । ਆਲਸ੍ਯਮਵਿਪਾਕਞ੍ਚ ਯਃ ਸ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸ਼ਣਃ ॥ ੧,੧੫੪.

ਸਿਰ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਮਨ ਦਾ ਸੁਸਤ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਆਲਸੀਪਨ, ਉਲਟੀ, ਭੁੱਖ ਨਾ ਲੱਗਣੀ, ਸੁਸਤ ਰਹਿਣਾ ਤੇ ਪਚਣ ਦੀ ਕਮੀ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਹੋਣ, ਉਹ ਪੂਰੇ ਰੋਗ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਮੋਦ੍ਭਵਾਚ੍ਚ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸਂਰੋਧਾਦ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਤਾ । ਉष੍ਣਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਸਹਸਾ ਸ਼ੀਤਾਮ੍ਭੋ ਭਜਤਸ੍ਤृषਾ ॥ ੧,੧੫੪.

ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਸੁਗੰਧ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਲਹੂ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਾਤ ਤੇ ਪਿੱਤ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਚਾਨਕ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਪੀ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਉष੍ਣਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਗਤਃ ਕੋष੍ਠਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਵੈ ਪਿਤ੍ਤਜੈਵਸਾ । ਯਾ ਚ ਪਾਨਾਤਿਪਾਨੋਤ੍ਥਾ ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਾਗ੍ਰੇ ਸ੍ਨੇਹਪਾਕਜਾ ॥ ੧,੧੫੪.

ਜਦੋਂ ਪੇਟ ਵਿਚ ਗਰਮੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਿੱਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਪਾਣੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੀਣ ਨਾਲ, ਤੇਜ਼ ਤੇ ਤੇਲ ਵਿਚ ਪੱਕੇ ਹੋਏ ਖਾਣ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪਿੱਤ ਵਾਲਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਕਟ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਭੋਜਨੇਨ ਕਫੋਦ੍ਭਵਾ । ਤृष੍ਣਾਰਸਕ੍ਸ਼ਯੋਕ੍ਤੇਨ ਲਕ੍ਸ਼ਣੇਨ ਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ਮਿਕਾ ॥ ੧,੧੫੪.

ਚਿਕਣ, ਕੜਵੇ, ਖੱਟੇ ਤੇ ਨਮਕੀਨ ਖਾਣ ਨਾਲ ਜੋ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਫ਼ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ—ਰੁਚੀ ਘਟ ਜਾਣਾ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ—ਇਹ ਲੱਛਣ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ੋषਮੋਹਜ੍ਵਰਾਦ੍ਯਨ੍ਯਦੀਰ੍ਘਰੋਗੋਪਸਰ੍ਗਤਃ । ਯਾ ਤृष੍ਣਾ ਜਾਯਤੇ ਤੀਵ੍ਰਾ ਸੋਪਸਰ੍ਗਾਤ੍ਮਿਕਾ ਸ੍ਮृਤਾ ॥ ੧,੧੫੪.

ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ, ਸੁੱਕੇ, ਭੁਲਾਵੇ, ਜ਼ੁਕਾਮ ਜਾਂ ਹੋਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋ ਤੀਬਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੫੫ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਮਦਾਤ੍ਯਯਾਦੇਸ਼੍ਚ ਨਿਦਾਨਂ ਮੁਨਿਭਾषਿਤਮ੍ । ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਾਮ੍ਲਰੂਕ੍ਸ਼ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਮ੍ਲਵ੍ਯਵਾਯਾਸੁਕਰਂ ਲਘੁ ॥ ੧,੧੫੫.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਮਦ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੱਖਾ, ਖੱਟਾ, ਰੁੱਖਾ, ਬਹੁਤ ਸੁਕੜਾ, ਖੱਟਾ, ਤੁਰੰਤ ਅਸਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਹਲਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਵਿਕਾਸ਼ਿ ਵਿਸ਼ਦਂ ਮਦ੍ਯਂ ਮੇਦਸੋऽਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ । ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣੋਦਯਾਸ਼੍ਚ ਦਿਵ੍ਯੁਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤੋਪਪ੍ਲਵਿਨੋ ਗੁਣਾਃ ॥ ੧,੧੫੫.

ਮਦ ਪੀਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਚਰਬੀ ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਤਿੱਖੇ ਅਸਰ ਦਿਵ੍ਯ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਮਨ ਨੂੰ ਉਲਝਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।