ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਰਸੋ ਹ੍ਯਸ੍ਯ ਨ ਰਕ੍ਤਾਯ ਮਾਂਸਾਯ ਕੁਰੁਤੇ ਤੁ ਤਤ੍ । ਉਪष੍ਟਬ੍ਧਃ ਸਮਨ੍ਤਾਚ੍ਚ ਕੇਵਲਂ ਵਰ੍ਤਤੇ ਕ੍ਸ਼ਯੀ ॥ ੧,੧੫੨.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਸ ਖੂਨ ਜਾਂ ਮਾਸ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ; ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਲਿਙ੍ਗੇष੍ਵਲ੍ਪੇष੍ਵਤਿਕ੍ਸ਼ੀਣਂ ਵ੍ਯਾਧੌ षਟ੍ਕਰਣਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ । ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ਸਾਧਯੇਦੇਵ ਸਰ੍ਵੇष੍ਵਪਿ ਤਤੋऽਨ੍ਯਥਾ ॥ ੧,੧੫੨.

ਜਦੋਂ ਲੱਛਣ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਛੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਲਾਜ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਦੋषੈਰ੍ਵ੍ਯਸ੍ਤੈਃ ਸਮਸ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਮੇਦਸਃ । ਸ੍ਵਰਭੇਦੋ ਭਵੇਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕ੍ਸ਼ਾਮੋ ਰੂਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚਲਃ ਸ੍ਵਰਃ ॥ ੧,੧੫੨.

ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਚਰਬੀ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਆਵਾਜ਼ ਪਤਲੀ, ਸੁੱਕੀ ਤੇ ਕੰਪਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ੁਕਵਰ੍ਣਾਭਕਣ੍ਠਤ੍ਵਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋष੍ਣੋਪਸ਼ਮੋऽਨਿਲਾਤ੍ । ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਤਾਲੁਗਲੇ ਦਾਹਃ ਸ਼ੋषੋ ਭਵਤਿ ਸਨ੍ਤਤਮ੍ ॥ ੧,੧੫੨.

ਗਲ ਚਿੱਟਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਾਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤੇਲੀਆ ਤੇ ਗਰਮ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਪਿੱਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤਾਲੂ ਤੇ ਗਲ ਵਿਚ ਸਦਾ ਜਲਣ ਤੇ ਸੁੱਕਾਪਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਲਿਮ੍ਪਨ੍ਨਿਵ ਕਫੈਃ ਕਣ੍ਠਂ ਮੁਖਂ ਘੁਰਘੁਰਾਯਤੇ । ਸ੍ਵਯਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧੈਃ ਸਰ੍ਵੈਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਾਲਿਙ੍ਗੈਃ ਕ੍ਸ਼ਯੋ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੧੫੨.

ਕਫ਼ ਦੇ ਕਾਰਨ ਗਲ ਲੇਪਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਘੁਰ-ਘੁਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਧੂਮਾਯਤੀਵ ਚਾਤ੍ਯਰ੍ਥਮੁਦੇਤਿ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਕृਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾਃ ਕ੍ਸ਼ਯਾਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵੈਰਲ੍ਪਞ੍ਚ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੫੨.

ਇਹ ਬਹੁਤ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਧੂੰਆਂ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਕਫ਼ ਵਾਲੇ ਲੱਛਣ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਹੋਣ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਲਾਜ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼੍ਰੀ ਗਰੁੜ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦਾ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ।

ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਦਾਚ । ਅਰੋਚਕਨਿਦਾਨ੍ਤੇ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇऽਹਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਧੁਨਾ । ਅਰੋਚਕੋ ਭਵੇਦ੍ਦੋषੈਰ੍ਜਿਹ੍ਵਾਹृਦਯਸਂਸ਼੍ਰਯੈਃ ॥ ੧,੧੫੩.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭੁੱਖ ਘੱਟ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੋ ਜੀਭ ਤੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭੁੱਖ ਘੱਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਮਨਸਃ ਸਨ੍ਤਾਪੇਨ ਚ ਪਞ੍ਚਮਃ । ਕषਾਯਤਿਕ੍ਤਮਧੁਰਂ ਵਾਤਾਦਿषੁ ਮੁਖਂ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ॥ ੧,੧੫੩.

ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਮਿਲ ਜਾਣ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਪੰਜਵਾਂ ਕਿਸਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਵਾਤ ਆਦਿ ਰੋਗਾਂ ਵਿਚ ਮੂੰਹ ਦਾ ਸਵਾਦ ਪਹਿਲਾਂ ਕਸੈਲਾ, ਫਿਰ ਕਰਵਾਂ ਤੇ ਫਿਰ ਮਿੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਂ ਵੀਤਰਸਂ ਸ਼ੋਕਕ੍ਰੋਧਾਦਿषੁ ਯਥਾ ਮਨਃ । ਛਰ੍ਦਿਦੋषੈਃ ਪृਥਕ੍ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਦੁष੍ਟੈਰਨ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਮਃ ॥ ੧,੧੫੩.

ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦੁੱਖ, ਗੁੱਸੇ ਆਦਿ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਸਵਾਦ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਵਿਗੜਿਆ ਹੋਇਆ ਪੰਜਵਾਂ ਕਿਸਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਉਦਾਨੋऽਧਿਕृਤਾਨ੍ਦੋषਾਨ੍ਸਰ੍ਵਂ ਸਨ੍ਧ੍ਯਰ੍ਹਮਸ੍ਯਤਿ । ਆਸ਼ੁ ਕ੍ਲੇਸ਼ੋऽਸ੍ਯ ਲਾਵਣ੍ਯਪ੍ਰਸੇਕਾਰੁਚਯਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ॥ ੧,੧੫੩.

ਜਦੋਂ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹਵਾ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਚਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਫ਼ੌਰਨ ਪੀੜਾ, ਰੰਗ ਦੀ ਕਮੀ, ਵਧੀਕ ਲਾਰ ਤੇ ਭੁੱਖ ਘੱਟ ਹੋਣ ਲਗਦੇ ਹਨ।

ਨਾਭਿਪृष੍ਠਂ ਰੁਜਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਚਾਹਾਰਮੁਤ੍ਕ੍ਸ਼ਿਪੇਤ੍ । ਤਤੋ ਵਿਚ੍ਛ੍ਰਿਨ੍ਨਲ੍ਪਾਲ੍ਪਕषਾਯਂ ਫੇਨਿਲਂ ਵਮੇਤ੍ ॥ ੧,੧੫੩.

ਇਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਾਭੀ ਤੇ ਪਿੱਠ ਵਿਚ ਦਰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਖਾਣਾ ਪਾਸੇ ਕੱਢ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਰੁਕ-ਰੁਕ ਕੇ, ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ, ਕਸੈਲਾ ਤੇ ਫੇਨ ਵਾਲਾ ਪਦਾਰਥ ਉਲਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਬ੍ਦੋਦ੍ਗਰਯੁਤਃ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਮਨੁਕृਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਵੇਗਵਤ੍ । ਕਾਸਾਸ੍ਯਸ਼ੋषਕਂ ਵਾਤਾਤ੍ਸ੍ਵਰਪੀਡਾਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੫੩.

ਸ਼ਬਦ ਵਾਲੀ ਡਕਾਰ ਨਾਲ, ਇਹ ਔਖਾ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵਾਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਖੰਘ, ਮੂੰਹ ਸੁੱਕਣਾ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਪੀੜਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਕ੍ਸ਼ਾਰੋਦਕਨਿਭਂ ਧੂਮ੍ਰਂ ਹਰਿਤਪੀਤਕਮ੍ । ਸਾਸृਗਮ੍ਲਂ ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਂ ਤृਣ੍ਮੂਰ੍ਛਾਦਾਹਪਾਕਵਤ੍ ॥ ੧,੧੫੩.

ਪਿੱਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਲੂਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ, ਧੂੰਏਂ ਵਰਗਾ, ਹਰਾ-ਪੀਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਖੂਨ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਖੱਟਾ, ਤਿੱਖਾ, ਕੜਵਾ, ਘਾਸ ਦੀ ਵਾਸ਼, ਸੜਨ ਤੇ ਪੱਕਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕਫਾਤ੍ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਘਨਂ ਪੀਤਂ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਤਸ੍ਤੁ ਸਮਾਕ੍ਸ਼ਿਕਮ੍ । ਮਧੁਰਂ ਲਵਣਂ ਭੂਰਿ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਂ ਲੋਮਹਰ੍षਣਮ੍ ॥ ੧,੧੫੩.

ਕਫ਼ ਤੋਂ, ਇਹ ਚਿਕਣ, ਗਾੜ੍ਹਾ, ਪੀਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸਲੇਸ਼ਮ ਤੋਂ, ਸ਼ਹਦ ਵਰਗਾ; ਮਿੱਠਾ, ਲੂਣੀ, ਵੱਧ, ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ, ਤੇ ਰੋਮਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜਕ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਮਖਸ਼੍ਵਯਥੁਮਾਧੁਰ੍ਯਤਨ੍ਦ੍ਰਾਹृਲ੍ਲਾਸਕਾਸਵਾਨ੍ । ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਲਿਙ੍ਗੈਃ ਸਮਾਪਨ੍ਨਸ੍ਤ੍ਯਾਜ੍ਯੋ ਭਵਤਿ ਸਰ੍ਵਥਾ ॥ ੧,੧੫੩.

ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੁਜਨ, ਮਿੱਠਾਸ, ਸੁਸਤਤਾ, ਉਲਟੀ, ਮਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਖੰਘ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਂ ਯਸ੍ਯ ਚ ਵਿਦ੍ਵਿष੍ਟਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਸ਼੍ਰਵਣਾਦਿਭਿਃ । ਵਾਤਾਦਿਨੈਵ ਸਂਕ੍ਰੁਦ੍ਧਕृਮਿਦੁष੍ਟਾਨ੍ਨਜੇ ਗਦੇ । ਸ਼ੂਲਵੇਪਤੁਹृਲ੍ਲਾਸੋ ਵਿਸ਼ੇषਾਤ੍ਕृਮਿਜੇ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੧੫੩.

ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹਰ ਗੱਲ — ਵੇਖਣ, ਸੁਣਨ ਆਦਿ — ਨਫ਼ਰਤ ਵਾਲੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਵਾਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਜਾਂ ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਖਰਾਬ ਹੋਏ ਖਾਣੇ ਤੋਂ, ਤਾਂ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਕੰਪ, ਮਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕੀੜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲੱਛਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੫੪ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਹृਦ੍ਰੋਗਾਦਿਨਿਦਾਨਂ ਤੇ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇऽਹਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਧੁਨਾ । ਕृਮਿਹृਦ੍ਰੋਗਲਿਙ੍ਗੈਸ਼੍ਚ ਸ੍ਮृਤਾਃ ਪਞ੍ਚ ਤੁ ਹृਦ੍ਗਤਾਃ ॥ ੧,੧੫੪.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਰੋਗ ਤੇ ਹੋਰ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੀੜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵੀ ਹਨ; ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਵਾਤੇਨ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਤਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਭੁਜ੍ਯਤੇ ਰੋਰੁਦੀਤਿ ਚ । ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਸ਼ੁष੍ਯਤੇ ਸ੍ਤਬ੍ਧਂ ਹृਦਯਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ ਭ੍ਰਮਃ ॥ ੧,੧੫੪.

ਵਾਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਖਾਲੀਪਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਖਾਂਦਾ ਤੇ ਰੋਂਦਾ ਹੈ; ਹਿਰਦੇ ਟੁੱਟਿਆ, ਸੁੱਕਿਆ, ਜਕੜਿਆ, ਖਾਲੀ ਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਅਕਸ੍ਮਾਦ੍ਦੀਨਤਾ ਸ਼ੋਕੋ ਭਯਂ ਸ਼ਬ੍ਦੇऽਸੈष੍ਣੁਤਾ । ਵੇਪਥੁਰ੍ਵੇਪਨਾਨ੍ਮੋਹਃ ਸ਼੍ਵਾਸਰੋਧੋऽਲ੍ਪਨਿਦ੍ਰਤਾ ॥ ੧,੧੫੪.

ਅਚਾਨਕ ਉਦਾਸੀ, ਦੁਖ, ਡਰ, ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਅਸਹਿਣਤਾ, ਕੰਪ, ਥਰ-ਥਰ, ਭੁੱਲ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ, ਤੇ ਘੱਟ ਨੀਂਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਤृष੍ਣਾ ਸ਼੍ਰਮੋ ਦਾਹੋ ਸ੍ਵੇਦੋऽਮ੍ਲਕਫਜਃ ਕ੍ਰਮਃ । ਛਰ੍ਦਨਂ ਹ੍ਯਮ੍ਲਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਧੂਮਕਲ੍ਪਿਤਕੋ ਜ੍ਵਰਃ ॥ ੧,੧੫੪.

ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਪਿਆਸ, ਥਕਾਵਟ, ਸੜਨ, ਪਸੀਨਾ, ਖੱਟਾ ਤੇ ਕਫ਼ ਵਾਲਾ ਲੜੀਵਾਰ ਲੱਛਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਖੱਟੇ ਪਿੱਤ ਵਿੱਚ ਉਲਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਧੂੰਏਂ ਵਾਲਾ ਜ਼ੋਰ ਦਾ ਬੁਖਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਣਾ ਹृਦਯਂ ਸ੍ਤਬ੍ਧਂ ਭਾਰਿਕਂ ਸਾਸ਼੍ਮਗਰ੍ਭਵਤ੍ । ਕਾਸਾਸ੍ਥਿਸਾਦਨਿष੍ਠੀਵਨਿਦ੍ਰਾਲਸ੍ਯਾਰੁਚਿਜ੍ਵਰਾਃ ॥ ੧,੧੫੪.

ਕਫ਼ ਤੋਂ ਹਿਰਦੇ ਜਕੜਿਆ, ਭਾਰੀ, ਪੱਥਰ ਵਰਗਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਖੰਘ, ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਥੂਕਣਾ, ਸੁਸਤਤਾ, ਆਲਸ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਟਾਈ ਤੇ ਬੁਖਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਹृਦ੍ਰੋਗੇ ਹਿ ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਦੇषੈਃ ਕृਮਿਭਿਃ ਸ਼੍ਯਾਵਨੇਤ੍ਰਤਾ । ਤਮਃ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ੋ ਹृਲ੍ਲਾਸਃ ਸ਼ੋਥਃ ਕਣ੍ਡੂਃ ਕਫਸ੍ਤ੍ਰੁਤਿਃ ॥ ੧,੧੫੪.

ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਰੋਗ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ ਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਕਾਲਾ ਹੋਣਾ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ, ਮਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਸੁਜਨ, ਖੁਜਲੀ ਤੇ ਕਫ਼ ਦਾ ਵਹਿਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਹृਦਯਂ ਸਤਤਂ ਚਾਤ੍ਰ ਕ੍ਰਕਚੇਨੇਵ ਦੀਰ੍ਯਤੇ । ਚਿਕਿਤ੍ਸਦਾਮਯਂ (ਰਂ) ਘੋਰਂ ਤਚ੍ਛੀਘ੍ਰਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਾਰਿਣਮ੍ ॥ ੧,੧੫੪.

ਇੱਥੇ ਹਿਰਦੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਰੇ ਨਾਲ ਚੀਰਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਰੋਗ ਜਲਦੀ, ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਇਲਾਜ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਵਾਤਾਤ੍ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਕਫਾਤ੍ਤृष੍ਣਾ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਦ੍ਬਲਕ੍ਸ਼ਯਃ । षष੍ਠੀ ਸ੍ਯਾਦੁਪਸਰ੍ਗਾਚ੍ਚ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਚ ਕਾਰਣਮ੍ ॥ ੧,੧੫੪.

ਵਾਤ, ਪਿੱਤ ਤੇ ਕਫ਼ ਤੋਂ ਪਿਆਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਤਿੰਨੋ ਦੇ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਛੇਵੀਂ ਕਿਸਮ ਉਲਝਣਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਵਾਤ-ਪਿੱਤ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵੇषੁ ਤਤ੍ਪ੍ਰਕੋਪੋ ਹਿ ਸਮ੍ਯਗ੍ਧਾਤੁਪ੍ਰਸ਼ੋषਣਾਤ੍ । ਸਰ੍ਵਦੇਹਭ੍ਰਾਮੋਤ੍ਕਮ੍ਪਤਾਪਹृਦ੍ਦਾਹਮੋਹਕृਤ੍ ॥ ੧,੧੫੪.

ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੱਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਤੱਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਭੁੱਲ, ਕੰਪ, ਗਰਮੀ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸੜਨ ਤੇ ਹੋਸ਼ ਗੁਆਚਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਜਿਹ੍ਵਾਮੂਲਗਲਕ੍ਲੋਮਤਾਲੁਤੋਯਵਹਾਃ ਸ਼ਿਰਾਃ । ਸਂਸ਼ੋष੍ਯ ਤृष੍ਣਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਤਾਸਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ॥ ੧,੧੫੪.

ਜਦੋਂ ਜੀਭ ਦੇ ਮੂਲ, ਗਲੇ, ਤਾਲੂ ਤੇ ਉਵਲਾ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਾਂ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਿਆਸ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਦਾ ਆਮ ਲੱਛਣ ਹੈ।

ਮੁਖਸ਼ੋषੋ ਜਲਾਤृਪ੍ਤਿਰਨ੍ਨਦ੍ਵੇषਃ ਸ੍ਵਰਕ੍ਸ਼ਯਃ । ਕਣ੍ਠੋष੍ਠਤਾਲੁਕਾਰ੍ਕਸ਼੍ਯਾਜ੍ਜਿਹ੍ਵਾਨਿष੍ਕ੍ਰਮਣੇ ਕ੍ਲਮਃ ॥ ੧,੧੫੪.

ਮੂੰਹ ਦੀ ਸੁੱਕੀ, ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਨਾਲ ਤਸੱਲੀ, ਖਾਣੇ ਤੋਂ ਨਫ਼ਰਤ, ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਘਟਾਈ, ਗਲੇ, ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਤਾਲੂ ਵਿੱਚ ਸੜਨ, ਤੇ ਜੀਭ ਕੱਢਣ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਲਾਪਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਵਿਭ੍ਰਂਸ਼ੋ ਹ੍ਯੁਦ੍ਗਰਾਢ੍ਯਸ੍ਤਥਾਮਯਃ । ਮਾਰੁਤਾਤ੍ਕ੍ਸ਼ਾਮਤਾਦੈਨ੍ਯਂ ਸ਼ਙ੍ਖਭੇ (ਤੋ) ਦਃ ਸ਼ਿਰੌਭ੍ਰਮਃ ॥ ੧,੧੫੪.

ਬੇਸੁਧੀ, ਮਨ ਦੀ ਭੁੱਲ, ਤੇ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਡਕਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਰੋਗ; ਵਾਤ ਤੋਂ ਪਤਲਾ ਹੋਣਾ, ਉਦਾਸੀ, ਕੰਪ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਤੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।