ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਪਤਨਂ ਕृਕਲਾਸਾਹਿਕਪਿਸ਼੍ਵਾਪਦਪਕ੍ਸ਼ਿਭਿਃ । ਕੇਸ਼ਾਸ੍ਥਿਤੁषਭਸ੍ਮਾਦਿਤਰੌ ਸਮਧਿਰੋਹਣਮ੍ ॥ ੧,੧੫੨.

ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਣਾ, ਗਿੱਧੜ, ਸੱਪ, ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਾਲ, ਹੱਡੀਆਂ, ਛਿਲਕਿਆਂ ਜਾਂ ਰਾਖ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ ਵੀ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਨਾਂ ਗ੍ਰਾਮਦੇਸ਼ਾਨਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਸ਼ੁष੍ਯਤੋऽਮ੍ਭਸਃ । ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਦਿਵਿ ਦਵਾਗ੍ਨੀਨਾਂ ਜ੍ਵਲਤਾਂ ਚ ਮਹੀਰੁਹਾਮ੍ ॥ ੧,੧੫੨.

ਸੁੰਨੇ ਪਏ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਥਾਵਾਂ, ਸੁੱਕਦੇ ਪਾਣੀ, ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਚਾਨਣ, ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਅਤੇ ਸੜਦੇ ਦਰੱਖਤ — ਇਹ ਵੀ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।

ਪੀਨਸਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਂ ਚ ਸ੍ਵਰਮੂਰ੍ਧਰੁਜੋऽਰੁਚਿਃ । ਊਰ੍ਧ੍ਵਨਿਃ ਸ਼੍ਵਾਸਸਂਸ਼ੋषਾਵਧਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਸ਼੍ਚ ਕੋष੍ਠਗੇ ॥ ੧,੧੫੨.

ਨੱਕ ਬੰਦ ਹੋਣਾ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਖੰਘ, ਗਲਾ ਬੈਠਣਾ, ਸਿਰ ਦਰਦ, ਭੁੱਖ ਨਾ ਲੱਗਣਾ, ਉੱਤੇ ਵਾਲੀ ਸਾਹ ਸੁੱਕ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚੋਂ ਉਲਟੀ ਆਉਣੀ — ਇਹ ਲੱਛਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਥਿਤੇ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਚ ਰੁਗ੍ਬੋਧੇ ਸਨ੍ਧਿਸ੍ਥੇ ਭਵਤਿ ਜ੍ਵਰਃ । ਰੂਪਾਣ੍ਯੈਕਾਦਸ਼ੈਤਾਨਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਰਾਜਯਕ੍ਸ਼੍ਮਣਃ ॥ ੧,੧੫੨.

ਜਦੋਂ ਪਾਸੇ ਦਰਦ ਹੋਵੇ, ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਖਾਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਰਾਂ ਲੱਛਣ ਰਾਜਯਕਸ਼ਮਾ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਤੇषਾਮੁਪਦ੍ਰਵਾਨ੍ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਕਣ੍ਠਧ੍ਵਂਸਕਰੀ ਰੁਜਾਃ । ਜृਮ੍ਭਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਨਿष੍ਠੀਵਵਹ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਸ੍ਯਪੂਤਿਤਾ ॥ ੧,੧੫੨.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਗਲਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦਰਦ, ਉਬਾਸੀਆਂ, ਸਰੀਰ ਦਰਦ, ਥੂਕ ਆਉਣਾ, ਅੱਗ ਦੀ ਕਮੀ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਬਦਬੂ।

ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਾਚ੍ਛਿਰਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲਨਂ ਸਾਂਗਮਰ੍ਦਨਮ੍ । ਕਣ੍ਠਰੋਧਃ ਸ੍ਵਰਭ੍ਰਂਸ਼ਃ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਪਾਦਾਂਸਪਾਣਿषੁ ॥ ੧,੧੫੨.

ਉਥੇ ਵਾਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਿਰ ਅਤੇ ਪਾਸੇ ਦਰਦ, ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਥਕਾਵਟ, ਗਲ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਖੋ ਜਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਿੱਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੈਰਾਂ, ਮੋਢਿਆਂ ਤੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਦਰਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਦਾਹੋऽਤਿਸਾਰੋऽਸृਕ੍ਛਰ੍ਦਿਰ੍ਮੁਖਗਨ੍ਧੋ ਜ੍ਵਰੋ ਮਦਃ । ਕਫਾਦਰੋਚਕਚ੍ਛਰ੍ਦਿਕਾਸਾ ਅਰ੍ਧ੍ਵਾਂ ਗਗੌਰਵਮ੍ ॥ ੧,੧੫੨.

ਉਥੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਜਲਣ, ਦਸਤ, ਖੂਨ ਉਲਟੀ, ਮੂੰਹ ਦੀ ਬਦਬੂ, ਬੁਖਾਰ ਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਕਫ਼ ਦੇ ਕਾਰਨ ਭੁੱਖ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਲਟੀ, ਖੰਘ, ਛਾਤੀ ਵਿਚ ਭਾਰੀਪਨ ਤੇ ਉਪਰ ਭਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸੇਕਃ ਪੀਨਸਃ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਸ੍ਵਰਭੇਦੋऽਲ੍ਪਵਹ੍ਨਿਤਾ । ਦੋषੈਰ੍ਮਨ੍ਦਾਨਲਤ੍ਵੇਨ ਸ਼ੋਥਲੇਪਕਫੋਲ੍ਬਣੈਃ ॥ ੧,੧੫੨.

ਅਤਿ ਵਧੀਕ ਲਾਰ, ਨੱਕ ਵਗਣਾ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਆਵਾਜ਼ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਣਾ ਤੇ ਪਚਨ ਦੀ ਅੱਗ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਚਨ ਦੀ ਅੱਗ ਮੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਸੋਜ, ਲੇਪ ਤੇ ਕਫ਼ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੋਤੋਮੁਖੇषੁ ਰੁਦ੍ਧੇषੁ ਧਾਤੁषੁ ਸ੍ਵਲ੍ਪਕੇषੁ ਚ । ਵਿਦਾਹੋ ਮਨਸਃ ਸ੍ਥਾਨੇ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਹ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਾਃ ॥ ੧,੧੫੨.

ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਲੀਆਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਧਾਤੂ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਨ ਵਿਚ ਜਲਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵੀ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪਚ੍ਯਤੇ ਕੋष੍ਠ ਏਵਾਨ੍ਨਮਮ੍ਲਯੁਕ੍ਤੈ ਰਸੈਰ੍ਯੁਤਮ੍ । ਪ੍ਰਾਯੋऽਸ੍ਯ ਕ੍ਸ਼ਯਭਾਗਾਨਾਂ ਨੈਵਾਨ੍ਨਂ ਚਾਙ੍ਗਪੁष੍ਟਯੇ ॥ ੧,੧੫੨.

ਭੋਜਨ ਪੇਟ ਵਿਚ ਹੀ ਖੱਟੇ ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।

ਰਸੋ ਹ੍ਯਸ੍ਯ ਨ ਰਕ੍ਤਾਯ ਮਾਂਸਾਯ ਕੁਰੁਤੇ ਤੁ ਤਤ੍ । ਉਪष੍ਟਬ੍ਧਃ ਸਮਨ੍ਤਾਚ੍ਚ ਕੇਵਲਂ ਵਰ੍ਤਤੇ ਕ੍ਸ਼ਯੀ ॥ ੧,੧੫੨.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਸ ਖੂਨ ਜਾਂ ਮਾਸ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ; ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਲਿਙ੍ਗੇष੍ਵਲ੍ਪੇष੍ਵਤਿਕ੍ਸ਼ੀਣਂ ਵ੍ਯਾਧੌ षਟ੍ਕਰਣਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ । ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ਸਾਧਯੇਦੇਵ ਸਰ੍ਵੇष੍ਵਪਿ ਤਤੋऽਨ੍ਯਥਾ ॥ ੧,੧੫੨.

ਜਦੋਂ ਲੱਛਣ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਛੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਲਾਜ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਦੋषੈਰ੍ਵ੍ਯਸ੍ਤੈਃ ਸਮਸ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਮੇਦਸਃ । ਸ੍ਵਰਭੇਦੋ ਭਵੇਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕ੍ਸ਼ਾਮੋ ਰੂਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚਲਃ ਸ੍ਵਰਃ ॥ ੧,੧੫੨.

ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਚਰਬੀ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਆਵਾਜ਼ ਪਤਲੀ, ਸੁੱਕੀ ਤੇ ਕੰਪਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ੁਕਵਰ੍ਣਾਭਕਣ੍ਠਤ੍ਵਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋष੍ਣੋਪਸ਼ਮੋऽਨਿਲਾਤ੍ । ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਤਾਲੁਗਲੇ ਦਾਹਃ ਸ਼ੋषੋ ਭਵਤਿ ਸਨ੍ਤਤਮ੍ ॥ ੧,੧੫੨.

ਗਲ ਚਿੱਟਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਾਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤੇਲੀਆ ਤੇ ਗਰਮ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਪਿੱਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤਾਲੂ ਤੇ ਗਲ ਵਿਚ ਸਦਾ ਜਲਣ ਤੇ ਸੁੱਕਾਪਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਲਿਮ੍ਪਨ੍ਨਿਵ ਕਫੈਃ ਕਣ੍ਠਂ ਮੁਖਂ ਘੁਰਘੁਰਾਯਤੇ । ਸ੍ਵਯਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧੈਃ ਸਰ੍ਵੈਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਾਲਿਙ੍ਗੈਃ ਕ੍ਸ਼ਯੋ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੧੫੨.

ਕਫ਼ ਦੇ ਕਾਰਨ ਗਲ ਲੇਪਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਘੁਰ-ਘੁਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਧੂਮਾਯਤੀਵ ਚਾਤ੍ਯਰ੍ਥਮੁਦੇਤਿ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਕृਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾਃ ਕ੍ਸ਼ਯਾਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵੈਰਲ੍ਪਞ੍ਚ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੫੨.

ਇਹ ਬਹੁਤ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਧੂੰਆਂ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਕਫ਼ ਵਾਲੇ ਲੱਛਣ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਹੋਣ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਲਾਜ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼੍ਰੀ ਗਰੁੜ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦਾ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ।

ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਦਾਚ । ਅਰੋਚਕਨਿਦਾਨ੍ਤੇ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇऽਹਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਧੁਨਾ । ਅਰੋਚਕੋ ਭਵੇਦ੍ਦੋषੈਰ੍ਜਿਹ੍ਵਾਹृਦਯਸਂਸ਼੍ਰਯੈਃ ॥ ੧,੧੫੩.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭੁੱਖ ਘੱਟ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੋ ਜੀਭ ਤੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭੁੱਖ ਘੱਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਮਨਸਃ ਸਨ੍ਤਾਪੇਨ ਚ ਪਞ੍ਚਮਃ । ਕषਾਯਤਿਕ੍ਤਮਧੁਰਂ ਵਾਤਾਦਿषੁ ਮੁਖਂ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ॥ ੧,੧੫੩.

ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਮਿਲ ਜਾਣ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਪੰਜਵਾਂ ਕਿਸਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਵਾਤ ਆਦਿ ਰੋਗਾਂ ਵਿਚ ਮੂੰਹ ਦਾ ਸਵਾਦ ਪਹਿਲਾਂ ਕਸੈਲਾ, ਫਿਰ ਕਰਵਾਂ ਤੇ ਫਿਰ ਮਿੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਂ ਵੀਤਰਸਂ ਸ਼ੋਕਕ੍ਰੋਧਾਦਿषੁ ਯਥਾ ਮਨਃ । ਛਰ੍ਦਿਦੋषੈਃ ਪृਥਕ੍ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਦੁष੍ਟੈਰਨ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਮਃ ॥ ੧,੧੫੩.

ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦੁੱਖ, ਗੁੱਸੇ ਆਦਿ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਸਵਾਦ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਵਿਗੜਿਆ ਹੋਇਆ ਪੰਜਵਾਂ ਕਿਸਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਉਦਾਨੋऽਧਿਕृਤਾਨ੍ਦੋषਾਨ੍ਸਰ੍ਵਂ ਸਨ੍ਧ੍ਯਰ੍ਹਮਸ੍ਯਤਿ । ਆਸ਼ੁ ਕ੍ਲੇਸ਼ੋऽਸ੍ਯ ਲਾਵਣ੍ਯਪ੍ਰਸੇਕਾਰੁਚਯਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ॥ ੧,੧੫੩.

ਜਦੋਂ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹਵਾ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਚਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਫ਼ੌਰਨ ਪੀੜਾ, ਰੰਗ ਦੀ ਕਮੀ, ਵਧੀਕ ਲਾਰ ਤੇ ਭੁੱਖ ਘੱਟ ਹੋਣ ਲਗਦੇ ਹਨ।

ਨਾਭਿਪृष੍ਠਂ ਰੁਜਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਚਾਹਾਰਮੁਤ੍ਕ੍ਸ਼ਿਪੇਤ੍ । ਤਤੋ ਵਿਚ੍ਛ੍ਰਿਨ੍ਨਲ੍ਪਾਲ੍ਪਕषਾਯਂ ਫੇਨਿਲਂ ਵਮੇਤ੍ ॥ ੧,੧੫੩.

ਇਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਾਭੀ ਤੇ ਪਿੱਠ ਵਿਚ ਦਰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਖਾਣਾ ਪਾਸੇ ਕੱਢ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਰੁਕ-ਰੁਕ ਕੇ, ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ, ਕਸੈਲਾ ਤੇ ਫੇਨ ਵਾਲਾ ਪਦਾਰਥ ਉਲਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਬ੍ਦੋਦ੍ਗਰਯੁਤਃ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਮਨੁਕृਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਵੇਗਵਤ੍ । ਕਾਸਾਸ੍ਯਸ਼ੋषਕਂ ਵਾਤਾਤ੍ਸ੍ਵਰਪੀਡਾਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੫੩.

ਸ਼ਬਦ ਵਾਲੀ ਡਕਾਰ ਨਾਲ, ਇਹ ਔਖਾ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵਾਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਖੰਘ, ਮੂੰਹ ਸੁੱਕਣਾ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਪੀੜਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਕ੍ਸ਼ਾਰੋਦਕਨਿਭਂ ਧੂਮ੍ਰਂ ਹਰਿਤਪੀਤਕਮ੍ । ਸਾਸृਗਮ੍ਲਂ ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਂ ਤृਣ੍ਮੂਰ੍ਛਾਦਾਹਪਾਕਵਤ੍ ॥ ੧,੧੫੩.

ਪਿੱਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਲੂਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ, ਧੂੰਏਂ ਵਰਗਾ, ਹਰਾ-ਪੀਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਖੂਨ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਖੱਟਾ, ਤਿੱਖਾ, ਕੜਵਾ, ਘਾਸ ਦੀ ਵਾਸ਼, ਸੜਨ ਤੇ ਪੱਕਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕਫਾਤ੍ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਘਨਂ ਪੀਤਂ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਤਸ੍ਤੁ ਸਮਾਕ੍ਸ਼ਿਕਮ੍ । ਮਧੁਰਂ ਲਵਣਂ ਭੂਰਿ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਂ ਲੋਮਹਰ੍षਣਮ੍ ॥ ੧,੧੫੩.

ਕਫ਼ ਤੋਂ, ਇਹ ਚਿਕਣ, ਗਾੜ੍ਹਾ, ਪੀਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸਲੇਸ਼ਮ ਤੋਂ, ਸ਼ਹਦ ਵਰਗਾ; ਮਿੱਠਾ, ਲੂਣੀ, ਵੱਧ, ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ, ਤੇ ਰੋਮਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜਕ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਮਖਸ਼੍ਵਯਥੁਮਾਧੁਰ੍ਯਤਨ੍ਦ੍ਰਾਹृਲ੍ਲਾਸਕਾਸਵਾਨ੍ । ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਲਿਙ੍ਗੈਃ ਸਮਾਪਨ੍ਨਸ੍ਤ੍ਯਾਜ੍ਯੋ ਭਵਤਿ ਸਰ੍ਵਥਾ ॥ ੧,੧੫੩.

ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੁਜਨ, ਮਿੱਠਾਸ, ਸੁਸਤਤਾ, ਉਲਟੀ, ਮਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਖੰਘ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਂ ਯਸ੍ਯ ਚ ਵਿਦ੍ਵਿष੍ਟਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਸ਼੍ਰਵਣਾਦਿਭਿਃ । ਵਾਤਾਦਿਨੈਵ ਸਂਕ੍ਰੁਦ੍ਧਕृਮਿਦੁष੍ਟਾਨ੍ਨਜੇ ਗਦੇ । ਸ਼ੂਲਵੇਪਤੁਹृਲ੍ਲਾਸੋ ਵਿਸ਼ੇषਾਤ੍ਕृਮਿਜੇ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੧੫੩.

ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹਰ ਗੱਲ — ਵੇਖਣ, ਸੁਣਨ ਆਦਿ — ਨਫ਼ਰਤ ਵਾਲੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਵਾਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਜਾਂ ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਖਰਾਬ ਹੋਏ ਖਾਣੇ ਤੋਂ, ਤਾਂ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਕੰਪ, ਮਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕੀੜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲੱਛਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੫੪ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਹृਦ੍ਰੋਗਾਦਿਨਿਦਾਨਂ ਤੇ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇऽਹਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਧੁਨਾ । ਕृਮਿਹृਦ੍ਰੋਗਲਿਙ੍ਗੈਸ਼੍ਚ ਸ੍ਮृਤਾਃ ਪਞ੍ਚ ਤੁ ਹृਦ੍ਗਤਾਃ ॥ ੧,੧੫੪.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਰੋਗ ਤੇ ਹੋਰ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੀੜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵੀ ਹਨ; ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਵਾਤੇਨ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਤਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਭੁਜ੍ਯਤੇ ਰੋਰੁਦੀਤਿ ਚ । ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਸ਼ੁष੍ਯਤੇ ਸ੍ਤਬ੍ਧਂ ਹृਦਯਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ ਭ੍ਰਮਃ ॥ ੧,੧੫੪.

ਵਾਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਖਾਲੀਪਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਖਾਂਦਾ ਤੇ ਰੋਂਦਾ ਹੈ; ਹਿਰਦੇ ਟੁੱਟਿਆ, ਸੁੱਕਿਆ, ਜਕੜਿਆ, ਖਾਲੀ ਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।