ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਕਮ੍ਪਯਨ੍ਤੀ ਸ਼ਿਰੋ ਗ੍ਰੀਵਾਂ ਯਮਲਾਂ ਤਾਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ । ਪ੍ਰਲਾਪਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਤੀਸਾਰਨੇਤ੍ਰਵਿਪ੍ਲੁਤਜृਮ੍ਭਿਤਾ ॥ ੧,੧੫੧.

ਜੋ ਹਿਕ ਸਿਰ ਤੇ ਗਲ੍ਹ ਨੂੰ ਕੰਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ 'ਜੋੜੀ' ਕਿਸਮ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਕਬਕ, ਉਲਟੀ, ਦਸਤ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਘੁੰਮਣ ਦੀਆਂ ਲੱਛਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਯਮਲਾ ਵੇਗਿਨੀ ਹਿਕ੍ਰਾ ਪਰਿਣਾਮਵਤੀ ਚ ਸਾ । ਧ੍ਵਸ੍ਤਭ੍ਰੂਸ਼ਙ੍ਖਯੁਗ੍ਮਸ੍ਯ ਸ਼੍ਰੁਤਿਵਿਪ੍ਲੁਤਚਕ੍ਸ਼ੁषਃ ॥ ੧,੧੫੧.

ਜੋੜੀ, ਤੇਜ਼ ਹਿਕ, ਜੋ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭੌਂਹ ਤੇ ਕਪਾਲ ਝੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸੁਣਨ ਤੇ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੰਦਰੀ ਗੜਬੜ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਤਮ੍ਭਯਨ੍ਤੀ ਤਨੁਂ ਵਾਚਂ ਸ੍ਮृਤਿਂ ਸਂਜ੍ਞਾਂ ਚ ਮੁਞ੍ਚਤੀ । ਤੁਦਨ੍ਤੀ ਮਾਰ੍ਗਮਾਣਸ੍ਯ ਕੁਰ੍ਵਤੀ ਮਰ੍ਮਘਟ੍ਟਨਮ੍ ॥ ੧,੧੫੧.

ਇਹ ਸਰੀਰ ਤੇ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਜਕੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਯਾਦ ਤੇ ਹੋਸ਼ ਖੋ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਰਾਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਜਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਪृष੍ਠਤੋ ਨਮਨਂ ਸਾਰ੍ष੍ਯਂ ਮਹਾਹਿਕ੍ਰਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਮਹਾਸ਼ੂਲਾ ਮਹਾਸ਼ਬ੍ਦਾ ਮਹਾਵੇਗਾ ਮਹਾਬਲਾ ॥ ੧,੧੫੧.

ਜਦੋਂ ਪਿੱਠ ਵੱਲ ਝੁਕਣਾ ਤੇ ਕੰਪਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵੱਡੀ ਹਿਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼, ਵੱਡਾ ਜੋਸ਼ ਤੇ ਬਲ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਪਕ੍ਰਾਸ਼ਯਾਚ੍ਚ ਨਾਭੇਰ੍ਵਾ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ਸਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ॥ ੧,੧੫੧.

ਇਹ ਪੇਟ ਜਾਂ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ।

ਤਦ੍ਰੂਪਾ ਸਾ ਮਹਤ੍ਕੁਰ੍ਯਾਞ੍ਜृਮ੍ਭਣਾਂ ਗਪ੍ਰਸਾਰਣਮ੍ । ਗਮ੍ਭੀਰੇਣ ਨਿਦਾਨੇਨ ਗਮ੍ਭੀਰਾ ਤੁ ਸੁਸਾਧਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੫੧.

ਉਹ ਕਿਸਮ ਵੱਡਾ ਜੰਭਾਈ ਤੇ ਜਬੜਾ ਖਿੱਚਣਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਗੰਭੀਰ ਕਾਰਨ ਨਾਲ, ਗੰਭੀਰ ਹਿਕ ਠੀਕ ਕਰਨੀ ਔਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਆਦ੍ਯੇ ਦ੍ਵੇ ਵਰ੍ਜਯੇਦਨ੍ਯੇ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਾਂ ਚ ਵੇਗਿਨੀਮ੍ । ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਸਂਚਿਤਾਮਸ੍ਯ ਸ੍ਥਵਿਰਸ੍ਯ ਵ੍ਯਵਾਯਿਨਃ ॥ ੧,੧੫੧.

ਪਹਿਲੀਆਂ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਤੇਜ਼ ਕਿਸਮ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਦਿਖਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਵੱਡਿਆਂ ਜਾਂ ਜੋ ਵਿਅਭੀਚਾਰੀ ਹਨ।

ਵ੍ਯਾਧਿਭਿਃ ਕ੍ਸ਼ੀਣਦੇਹਸ੍ਯ ਭਕ੍ਤਚ੍ਛੇਦਕृਸ਼ਸ੍ਯ ਚ । ਸਰ੍ਵੇऽਪਿ ਰੋਗਾ ਨਾਸ਼ਾਯ ਨ ਤ੍ਵੇਵਂ ਸ਼ਾਘ੍ਰਕਾਰਿਣਃ ॥ ੧,੧੫੧.

ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਰੀਰ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੇ ਹੋਰ ਰੋਗ ਤਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਬੇਸਮਝੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।

ਹਿਕ੍ਰਾਸ਼੍ਵਾਸੌ ਯਥਾ ਤੌ ਹਿ ਮृਤ੍ਯੁਕਾਲੇ ਕृਤਾਲਯੌ ॥ ੧,੧੫੧.

ਜਿਵੇਂ ਹਿਕਕ ਅਤੇ ਸਾਹ ਰੁਕਣਾ ਮੌਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਪੱਕੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਫਿਰ ਹਟਦੇ ਨਹੀਂ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੫੨ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਅਥਾਤੋ ਯਕ੍ਸ਼੍ਮਰੋਗਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਂ ਪ੍ਰਵਦਾਮ੍ਯਹਮ੍ । ਅਨੇਕਰੋਗਾਨੁਗਤੋ ਬਹੁਰੋਗਪੁਰੋਗਮਃ ॥ ੧,੧੫੨.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਯਕਸ਼ਮਾ ਰੋਗ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਕਈ ਹੋਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਰਾਜਯਕ੍ਸ਼੍ਮਾ ਕ੍ਸ਼ਯਃ ਸ਼ੋषੋ ਰੋਗਰਾਡਿਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਦ੍ਵਿਜਾਨਾਞ੍ਚ ਰਾਜ੍ਞੋऽਭੂਦ੍ਯਦਯਂ ਪੁਰਾ ॥ ੧,੧੫੨.

ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਜਯਕਸ਼ਮਾ, ਕਸ਼ਯ, ਸੋਸ਼ ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰੋਗ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਸੀ।

ਯਚ੍ਚ ਰਾਜਾ ਚ ਯਕ੍ਸ਼੍ਮਾ ਚ ਰਾਜਯਕ੍ਸ਼੍ਮਾ ਤਤੋ ਮਤਃ । ਦੇਹੌषਧਕ੍ਸ਼ਯਕृਤੇਃ ਕ੍ਸ਼ਯਸ੍ਤਤ੍ਸਮ੍ਭਵਾਚ੍ਚ ਸਃ ॥ ੧,੧੫੨.

ਕਿਉਂਕਿ 'ਰਾਜਾ' ਅਤੇ 'ਯਕਸ਼ਮਾ' ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਜਯਕਸ਼ਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਤੱਤ ਦੇ ਘਟਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਸ਼ਯ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਉਥੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਰਸਾਦਿਸ਼ੋषਣਾਚ੍ਛੋषੋ ਰੋਗਰਾਡਿਤਿ ਰਾਜਵਤ੍ । ਸਾਹਸਂ ਵੇਗਸਂਰੋਧਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰੌਜਃ ਸ੍ਨੇਹਸਂਕ੍ਸ਼ਯਃ ॥ ੧,੧੫੨.

ਰਸ ਆਦਿਕ ਦੇ ਸੁੱਕ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੋਸ਼ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੇਸਮਝੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ, ਕੁਦਰਤੀ ਹਾਜਤਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ, ਤੇ ਬੀਜ, ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਘਟਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਅਨ੍ਨਪਾਨਵਿਧਿਤ੍ਯਾਗਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਸ੍ਤਸ੍ਯਹੇਤਵਃ । ਤੈਰੁਦੀਰ੍ਣੋऽਨਿਲਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵ੍ਯਰ੍ਥਂ ਚੋਦੀਰ੍ਯ ਸਰ੍ਵਤਃ ॥ ੧,੧੫੨.

ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੇ ਨਿਯਮ ਛੱਡ ਦੇਣ — ਇਹ ਚਾਰ ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਹਵਾ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪਿੱਤ ਵੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਿਅਰਥ ਤੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਰਿਰਸਨ੍ਧਿਮਾਵਿਸ਼੍ਯ ਤਾਃ ਸ਼ਿਰਾਃ ਪ੍ਰਤਿਪੀਡਯਨ੍ । ਮੁਖਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਰੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਤਥੈਵਾਤਿਵਿਸृਜ੍ਯ ਵਾ ॥ ੧,੧੫੨.

ਇਹ ਰੋਗ ਸਰੀਰ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਨਸਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਰਸਾਂ ਦੇ ਰਾਹੇ ਬੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਰਸ ਨਿਕਲਣ ਲਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

ਮਧ੍ਯਮੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗਵ੍ਯਥਾਂ ਸਞ੍ਜਨਯੇਦ੍ਧृਦਃ । ਰੂਪਂ ਭਵਿष੍ਯਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯੋ ਭृਸ਼ਂ ਜ੍ਵਰਃ ॥ ੧,੧੫੨.

ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਉੱਪਰ, ਹੇਠਾਂ ਅਤੇ ਆੜੇ-ਵੇਹੜੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰੋਗ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹਨ: ਤੇਜ਼ ਨੱਕ ਵਗਣਾ ਅਤੇ ਬੁਖਾਰ।

ਪ੍ਰਸੇਕੋ ਮੁਖਮਾਧੁਰ੍ਯਂ ਮਾਰ੍ਦਵਂ ਵਹ੍ਨਿਦੇ ਹਯੋਃ । ਲੌਲ੍ਯਭਾਵੋऽਨ੍ਨਪਾਨਾਦੌ ਸ਼ੁਚਾਵਸ਼ੁਚਿਵੀਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ॥ ੧,੧੫੨.

ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਲਾਰ, ਮਿੱਠਾਸ, ਨਰਮੀ, ਅੱਗ ਦੀ ਕਮੀ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਚੰਗੀਆਂ-ਮੰਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਦੇਖਣਾ — ਇਹ ਲੱਛਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਮਕ੍ਸ਼ਿਕਾਤृਣਕੇਸ਼ਾਦਿਪਾਤਃ ਪ੍ਰਾਯੋऽਨ੍ਨਪਾਨਯੋਃ । ਹृਲ੍ਲਾਸਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਰਰੁਚਿਰਸ੍ਨਾਤੇऽਪਿ ਬਲਕ੍ਸ਼ਯਃ ॥ ੧,੧੫੨.

ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਮੱਖੀਆਂ, ਘਾਹ, ਵਾਲ ਆਦਿ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਉਲਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਮੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਲਟੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਸੁਆਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਇਨ੍ਹਾ ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਾਣ੍ਯੋਰੁਵਕ੍ਸ਼ਃ ਪਾਦਾਸ੍ਯਕੁਕ੍ਸ਼੍ਯਕ੍ਸ਼੍ਣੋਰਤਿਸ਼ੁਕ੍ਲਤਾ । ਬਾਹ੍ਵੋਃ ਪ੍ਰਤੋਦੋ ਜਿਹ੍ਵਾਯਾਃ ਕਾਯੇ ਬੈਭਤ੍ਸ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ॥ ੧,੧੫੨.

ਹੱਥ, ران, ਛਾਤੀ, ਪੈਰ, ਮੂੰਹ, ਪੇਟ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਫਿੱਕੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋੜਾ ਵਰਗਾ ਦਰਦ, ਜੀਭ ਵਿੱਚ ਸੜਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਰੂਪ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਤ੍ਰੀਮਦ੍ਯਮਾਂਸਪ੍ਰਿਯਤਾ ਘृਣਿਤਾ ਮੂਰ੍ਧਗੁਣ੍ਠਨਮ੍ । ਨਖਕੇਸ਼ਾਸ੍ਥਿਵृਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਚਾਭਿਭਵੋ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੧੫੨.

ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਸ਼ਰਾਬ ਅਤੇ ਮਾਸ ਦੀ ਲਗਨ, ਘਿਨ, ਸਿਰ ਢੱਕਣਾ, ਨਖ, ਵਾਲ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਵਧਣਾ, ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਤਕਲੀਫ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਪਤਨਂ ਕृਕਲਾਸਾਹਿਕਪਿਸ਼੍ਵਾਪਦਪਕ੍ਸ਼ਿਭਿਃ । ਕੇਸ਼ਾਸ੍ਥਿਤੁषਭਸ੍ਮਾਦਿਤਰੌ ਸਮਧਿਰੋਹਣਮ੍ ॥ ੧,੧੫੨.

ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਣਾ, ਗਿੱਧੜ, ਸੱਪ, ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਾਲ, ਹੱਡੀਆਂ, ਛਿਲਕਿਆਂ ਜਾਂ ਰਾਖ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ ਵੀ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਨਾਂ ਗ੍ਰਾਮਦੇਸ਼ਾਨਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਸ਼ੁष੍ਯਤੋऽਮ੍ਭਸਃ । ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਦਿਵਿ ਦਵਾਗ੍ਨੀਨਾਂ ਜ੍ਵਲਤਾਂ ਚ ਮਹੀਰੁਹਾਮ੍ ॥ ੧,੧੫੨.

ਸੁੰਨੇ ਪਏ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਥਾਵਾਂ, ਸੁੱਕਦੇ ਪਾਣੀ, ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਚਾਨਣ, ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਅਤੇ ਸੜਦੇ ਦਰੱਖਤ — ਇਹ ਵੀ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।

ਪੀਨਸਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਂ ਚ ਸ੍ਵਰਮੂਰ੍ਧਰੁਜੋऽਰੁਚਿਃ । ਊਰ੍ਧ੍ਵਨਿਃ ਸ਼੍ਵਾਸਸਂਸ਼ੋषਾਵਧਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਸ਼੍ਚ ਕੋष੍ਠਗੇ ॥ ੧,੧੫੨.

ਨੱਕ ਬੰਦ ਹੋਣਾ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਖੰਘ, ਗਲਾ ਬੈਠਣਾ, ਸਿਰ ਦਰਦ, ਭੁੱਖ ਨਾ ਲੱਗਣਾ, ਉੱਤੇ ਵਾਲੀ ਸਾਹ ਸੁੱਕ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚੋਂ ਉਲਟੀ ਆਉਣੀ — ਇਹ ਲੱਛਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਥਿਤੇ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਚ ਰੁਗ੍ਬੋਧੇ ਸਨ੍ਧਿਸ੍ਥੇ ਭਵਤਿ ਜ੍ਵਰਃ । ਰੂਪਾਣ੍ਯੈਕਾਦਸ਼ੈਤਾਨਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਰਾਜਯਕ੍ਸ਼੍ਮਣਃ ॥ ੧,੧੫੨.

ਜਦੋਂ ਪਾਸੇ ਦਰਦ ਹੋਵੇ, ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਖਾਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਰਾਂ ਲੱਛਣ ਰਾਜਯਕਸ਼ਮਾ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਤੇषਾਮੁਪਦ੍ਰਵਾਨ੍ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਕਣ੍ਠਧ੍ਵਂਸਕਰੀ ਰੁਜਾਃ । ਜृਮ੍ਭਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਨਿष੍ਠੀਵਵਹ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਸ੍ਯਪੂਤਿਤਾ ॥ ੧,੧੫੨.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਗਲਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦਰਦ, ਉਬਾਸੀਆਂ, ਸਰੀਰ ਦਰਦ, ਥੂਕ ਆਉਣਾ, ਅੱਗ ਦੀ ਕਮੀ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਬਦਬੂ।

ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਾਚ੍ਛਿਰਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲਨਂ ਸਾਂਗਮਰ੍ਦਨਮ੍ । ਕਣ੍ਠਰੋਧਃ ਸ੍ਵਰਭ੍ਰਂਸ਼ਃ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਪਾਦਾਂਸਪਾਣਿषੁ ॥ ੧,੧੫੨.

ਉਥੇ ਵਾਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਿਰ ਅਤੇ ਪਾਸੇ ਦਰਦ, ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਥਕਾਵਟ, ਗਲ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਖੋ ਜਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਿੱਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੈਰਾਂ, ਮੋਢਿਆਂ ਤੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਦਰਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਦਾਹੋऽਤਿਸਾਰੋऽਸृਕ੍ਛਰ੍ਦਿਰ੍ਮੁਖਗਨ੍ਧੋ ਜ੍ਵਰੋ ਮਦਃ । ਕਫਾਦਰੋਚਕਚ੍ਛਰ੍ਦਿਕਾਸਾ ਅਰ੍ਧ੍ਵਾਂ ਗਗੌਰਵਮ੍ ॥ ੧,੧੫੨.

ਉਥੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਜਲਣ, ਦਸਤ, ਖੂਨ ਉਲਟੀ, ਮੂੰਹ ਦੀ ਬਦਬੂ, ਬੁਖਾਰ ਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਕਫ਼ ਦੇ ਕਾਰਨ ਭੁੱਖ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਲਟੀ, ਖੰਘ, ਛਾਤੀ ਵਿਚ ਭਾਰੀਪਨ ਤੇ ਉਪਰ ਭਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸੇਕਃ ਪੀਨਸਃ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਸ੍ਵਰਭੇਦੋऽਲ੍ਪਵਹ੍ਨਿਤਾ । ਦੋषੈਰ੍ਮਨ੍ਦਾਨਲਤ੍ਵੇਨ ਸ਼ੋਥਲੇਪਕਫੋਲ੍ਬਣੈਃ ॥ ੧,੧੫੨.

ਅਤਿ ਵਧੀਕ ਲਾਰ, ਨੱਕ ਵਗਣਾ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਆਵਾਜ਼ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਣਾ ਤੇ ਪਚਨ ਦੀ ਅੱਗ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਚਨ ਦੀ ਅੱਗ ਮੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਸੋਜ, ਲੇਪ ਤੇ ਕਫ਼ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੋਤੋਮੁਖੇषੁ ਰੁਦ੍ਧੇषੁ ਧਾਤੁषੁ ਸ੍ਵਲ੍ਪਕੇषੁ ਚ । ਵਿਦਾਹੋ ਮਨਸਃ ਸ੍ਥਾਨੇ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਹ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਾਃ ॥ ੧,੧੫੨.

ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਲੀਆਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਧਾਤੂ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਨ ਵਿਚ ਜਲਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵੀ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।