ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਪ੍ਰਨष੍ਟਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨੋ ਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਨਯਨਾਨਨਃ । ਨੇਤ੍ਰੇ ਸਮਾਕ੍ਸ਼ਿਪਨ੍ਬਦ੍ਧਮੂਤ੍ਰਵਰ੍ਚਾ ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਵਾਕ੍ ॥ ੧,੧੫੦.

ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ ਤੇ ਗਿਆਨ ਖੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਚਿਹਰਾ ਭਟਕ ਰਹੇ ਹਨ; ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਤੇ ਪਖਾਣਾ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਟੁੱਟੀ-ਫੁੱਟੀ ਹੈ।

ਸ਼ੁष੍ਕਕਣ੍ਠੋ ਮੁਹੁਸ਼੍ਚੈਵ ਕਰ੍ਣਸ਼ਙ੍ਖਾਸ਼ਿਰੋऽਤਿਰੁਕ੍ । ਯੋ ਦੀਰ੍ਘਮੁਚ੍ਛ੍ਵਸਿਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਰਤ੍ਯਧਃ ॥ ੧,੧੫੦.

ਉਸ ਦਾ ਗਲਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੰਨ, ਕਪਾਲ ਤੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਲੰਬਾ ਤੇ ਉਪਰ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ, ਪਰ ਹੇਠਾਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।

ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਾਵृਤਮੁਖਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਗਨ੍ਧਵਹਾਰ੍ਦਿਤਃ । ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸਮੀਕ੍ਸ਼ਤੇ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਮਕ੍ਸ਼ਿਣੀ ਪਰਿਤਃ ਕ੍ਸ਼ਿਪਨ੍ ॥ ੧,੧੫੦.

ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਤੇ ਕੰਨ ਕਫ਼ ਨਾਲ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸੁੰਗਣ ਦੀ ਇੰਦਰੀ ਗੜਬੜ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਉਪਰ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ, ਅੱਖਾਂ ਭਟਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ।

ਮਰ੍ਮਸੁ ਚ੍ਛਿਦ੍ਯਮਾਨੇषੁ ਪਰਿਦੇਵੀ ਨਿਰੁਦ੍ਧਵਾਕ੍ । ਏਤੇ ਸਿਧ੍ਯੇਯੁਰਵ੍ਯਕ੍ਤਾਃ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਾਣਹਰਾ ਧ੍ਰੁਵਮ੍ ॥ ੧,੧੫੦.

ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਚੋਟ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਲੁਕਵੇਂ ਲੱਛਣ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਮੌਤ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੫੧ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਹਿਕ੍ਰਾਰੋਗਨਿਦਾਨਞ੍ਚ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ! ਤਚ੍ਛृਣੁ । ਸ਼੍ਵਾਸੈਕਹੇਤੁਃ ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ ਸਂਖ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਸਂਸ਼੍ਰਯਾ ॥ ੧,੧੫੧.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਹਿਕ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ, ਇਹ ਸੁਣ। ਹਿਕ ਦਾ ਇੱਕ ਹੀ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਕਿਸਮਾਂ ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਬਣਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ।

ਹਿਕ੍ਰਾ ਭਕ੍ਸ਼੍ਯੋਦ੍ਭਵਾ ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਾ ਯਮਲਾ ਮਹਤੀਤਿ ਚ । ਗਮ੍ਭੀਰਾ ਚ ਮਰੁਤ੍ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਵਰਯਾਯੁਕ੍ਤਿਸੇਵਿਤੈਃ ॥ ੧,੧੫੧.

ਹਿਕ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਛੋਟੀ, ਜੋੜੀ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਗੰਭੀਰ ਕਿਸਮ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਮਰੁਤ, ਜੋ ਗਲਤ, ਜਲਦੀ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਰੂਕ੍ਸ਼ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਖਰਾਸ਼ਾਨ੍ਤੈਰਨ੍ਨਪਾਨੈਃ ਪ੍ਰਪੀਡਿਤਃ । ਕਰੋਤਿ ਹਿਕ੍ਰਾਂ ਸ਼੍ਵਸਨਃ ਮਨ੍ਦਸ਼ਬ੍ਦਾਂ ਕ੍ਸ਼ੁਧਾਨੁਗਾਮ੍ ॥ ੧,੧੫੧.

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸੁੱਕਾ, ਤੇਜ਼, ਖੜਾ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਹ ਹੌਲੀ ਹਿਕ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਰਮ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਭੁੱਖ ਦੇ ਸਮੇਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਸਮਂ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਨ੍ਨਪਾਨੇਨ ਯਾ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਚ ਸਾਨ੍ਨਜਾ । ਆਯਾਸਾਤ੍ਪਵਨਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਾਂ ਹਿਕ੍ਰਾਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੫੧.

ਜੋ ਹਿਕ ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੇ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ 'ਜੋੜੀ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਗੜਬੜ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਛੋਟੀ ਹਿਕ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਜਤ੍ਰੁਮੂਲਾਤ੍ਪਰਿਸृਤਾ ਮਨ੍ਦਵੇਗਵਨ੍ਤੀ ਹਿ ਸਾ । ਵृਦ੍ਧਿਮਾਯਾਸਤੋ ਯਾਤਿ ਭੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇ ਚ ਮਾਰ੍ਦਬਮ੍ ॥ ੧,੧੫੧.

ਜੋ ਹਿਕ ਗਲ੍ਹ ਦੇ ਨੀਵਾਂ ਤੋਂ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਚਿਰੇਣ ਯਮਲੈਰ੍ਵੇਗੈਰ੍ਯਾ ਹਿਕ੍ਰਾ ਸਂਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਪਰਿਣਾਮਾਨ੍ਮੁਖੇ ਵृਦ੍ਧਿਂ ਪਰਿਣਾਮੇ ਚ ਗਚ੍ਛਤਿ ॥ ੧,੧੫੧.

ਜੋ ਹਿਕ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਜੋੜੀ ਝਟਕਿਆਂ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਵਾਰੀ ਵਧਦੀ ਹੈ।

ਕਮ੍ਪਯਨ੍ਤੀ ਸ਼ਿਰੋ ਗ੍ਰੀਵਾਂ ਯਮਲਾਂ ਤਾਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ । ਪ੍ਰਲਾਪਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਤੀਸਾਰਨੇਤ੍ਰਵਿਪ੍ਲੁਤਜृਮ੍ਭਿਤਾ ॥ ੧,੧੫੧.

ਜੋ ਹਿਕ ਸਿਰ ਤੇ ਗਲ੍ਹ ਨੂੰ ਕੰਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ 'ਜੋੜੀ' ਕਿਸਮ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਕਬਕ, ਉਲਟੀ, ਦਸਤ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਘੁੰਮਣ ਦੀਆਂ ਲੱਛਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਯਮਲਾ ਵੇਗਿਨੀ ਹਿਕ੍ਰਾ ਪਰਿਣਾਮਵਤੀ ਚ ਸਾ । ਧ੍ਵਸ੍ਤਭ੍ਰੂਸ਼ਙ੍ਖਯੁਗ੍ਮਸ੍ਯ ਸ਼੍ਰੁਤਿਵਿਪ੍ਲੁਤਚਕ੍ਸ਼ੁषਃ ॥ ੧,੧੫੧.

ਜੋੜੀ, ਤੇਜ਼ ਹਿਕ, ਜੋ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭੌਂਹ ਤੇ ਕਪਾਲ ਝੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸੁਣਨ ਤੇ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੰਦਰੀ ਗੜਬੜ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਤਮ੍ਭਯਨ੍ਤੀ ਤਨੁਂ ਵਾਚਂ ਸ੍ਮृਤਿਂ ਸਂਜ੍ਞਾਂ ਚ ਮੁਞ੍ਚਤੀ । ਤੁਦਨ੍ਤੀ ਮਾਰ੍ਗਮਾਣਸ੍ਯ ਕੁਰ੍ਵਤੀ ਮਰ੍ਮਘਟ੍ਟਨਮ੍ ॥ ੧,੧੫੧.

ਇਹ ਸਰੀਰ ਤੇ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਜਕੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਯਾਦ ਤੇ ਹੋਸ਼ ਖੋ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਰਾਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਜਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਪृष੍ਠਤੋ ਨਮਨਂ ਸਾਰ੍ष੍ਯਂ ਮਹਾਹਿਕ੍ਰਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਮਹਾਸ਼ੂਲਾ ਮਹਾਸ਼ਬ੍ਦਾ ਮਹਾਵੇਗਾ ਮਹਾਬਲਾ ॥ ੧,੧੫੧.

ਜਦੋਂ ਪਿੱਠ ਵੱਲ ਝੁਕਣਾ ਤੇ ਕੰਪਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵੱਡੀ ਹਿਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼, ਵੱਡਾ ਜੋਸ਼ ਤੇ ਬਲ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਪਕ੍ਰਾਸ਼ਯਾਚ੍ਚ ਨਾਭੇਰ੍ਵਾ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ਸਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ॥ ੧,੧੫੧.

ਇਹ ਪੇਟ ਜਾਂ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ।

ਤਦ੍ਰੂਪਾ ਸਾ ਮਹਤ੍ਕੁਰ੍ਯਾਞ੍ਜृਮ੍ਭਣਾਂ ਗਪ੍ਰਸਾਰਣਮ੍ । ਗਮ੍ਭੀਰੇਣ ਨਿਦਾਨੇਨ ਗਮ੍ਭੀਰਾ ਤੁ ਸੁਸਾਧਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੫੧.

ਉਹ ਕਿਸਮ ਵੱਡਾ ਜੰਭਾਈ ਤੇ ਜਬੜਾ ਖਿੱਚਣਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਗੰਭੀਰ ਕਾਰਨ ਨਾਲ, ਗੰਭੀਰ ਹਿਕ ਠੀਕ ਕਰਨੀ ਔਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਆਦ੍ਯੇ ਦ੍ਵੇ ਵਰ੍ਜਯੇਦਨ੍ਯੇ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਾਂ ਚ ਵੇਗਿਨੀਮ੍ । ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਸਂਚਿਤਾਮਸ੍ਯ ਸ੍ਥਵਿਰਸ੍ਯ ਵ੍ਯਵਾਯਿਨਃ ॥ ੧,੧੫੧.

ਪਹਿਲੀਆਂ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਤੇਜ਼ ਕਿਸਮ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਦਿਖਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਵੱਡਿਆਂ ਜਾਂ ਜੋ ਵਿਅਭੀਚਾਰੀ ਹਨ।

ਵ੍ਯਾਧਿਭਿਃ ਕ੍ਸ਼ੀਣਦੇਹਸ੍ਯ ਭਕ੍ਤਚ੍ਛੇਦਕृਸ਼ਸ੍ਯ ਚ । ਸਰ੍ਵੇऽਪਿ ਰੋਗਾ ਨਾਸ਼ਾਯ ਨ ਤ੍ਵੇਵਂ ਸ਼ਾਘ੍ਰਕਾਰਿਣਃ ॥ ੧,੧੫੧.

ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਰੀਰ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੇ ਹੋਰ ਰੋਗ ਤਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਬੇਸਮਝੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।

ਹਿਕ੍ਰਾਸ਼੍ਵਾਸੌ ਯਥਾ ਤੌ ਹਿ ਮृਤ੍ਯੁਕਾਲੇ ਕृਤਾਲਯੌ ॥ ੧,੧੫੧.

ਜਿਵੇਂ ਹਿਕਕ ਅਤੇ ਸਾਹ ਰੁਕਣਾ ਮੌਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਪੱਕੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਫਿਰ ਹਟਦੇ ਨਹੀਂ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੫੨ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਅਥਾਤੋ ਯਕ੍ਸ਼੍ਮਰੋਗਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਂ ਪ੍ਰਵਦਾਮ੍ਯਹਮ੍ । ਅਨੇਕਰੋਗਾਨੁਗਤੋ ਬਹੁਰੋਗਪੁਰੋਗਮਃ ॥ ੧,੧੫੨.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਯਕਸ਼ਮਾ ਰੋਗ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਕਈ ਹੋਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਰਾਜਯਕ੍ਸ਼੍ਮਾ ਕ੍ਸ਼ਯਃ ਸ਼ੋषੋ ਰੋਗਰਾਡਿਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਦ੍ਵਿਜਾਨਾਞ੍ਚ ਰਾਜ੍ਞੋऽਭੂਦ੍ਯਦਯਂ ਪੁਰਾ ॥ ੧,੧੫੨.

ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਜਯਕਸ਼ਮਾ, ਕਸ਼ਯ, ਸੋਸ਼ ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰੋਗ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਸੀ।

ਯਚ੍ਚ ਰਾਜਾ ਚ ਯਕ੍ਸ਼੍ਮਾ ਚ ਰਾਜਯਕ੍ਸ਼੍ਮਾ ਤਤੋ ਮਤਃ । ਦੇਹੌषਧਕ੍ਸ਼ਯਕृਤੇਃ ਕ੍ਸ਼ਯਸ੍ਤਤ੍ਸਮ੍ਭਵਾਚ੍ਚ ਸਃ ॥ ੧,੧੫੨.

ਕਿਉਂਕਿ 'ਰਾਜਾ' ਅਤੇ 'ਯਕਸ਼ਮਾ' ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਜਯਕਸ਼ਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਤੱਤ ਦੇ ਘਟਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਸ਼ਯ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਉਥੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਰਸਾਦਿਸ਼ੋषਣਾਚ੍ਛੋषੋ ਰੋਗਰਾਡਿਤਿ ਰਾਜਵਤ੍ । ਸਾਹਸਂ ਵੇਗਸਂਰੋਧਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰੌਜਃ ਸ੍ਨੇਹਸਂਕ੍ਸ਼ਯਃ ॥ ੧,੧੫੨.

ਰਸ ਆਦਿਕ ਦੇ ਸੁੱਕ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੋਸ਼ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੇਸਮਝੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ, ਕੁਦਰਤੀ ਹਾਜਤਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ, ਤੇ ਬੀਜ, ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਘਟਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਅਨ੍ਨਪਾਨਵਿਧਿਤ੍ਯਾਗਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਸ੍ਤਸ੍ਯਹੇਤਵਃ । ਤੈਰੁਦੀਰ੍ਣੋऽਨਿਲਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵ੍ਯਰ੍ਥਂ ਚੋਦੀਰ੍ਯ ਸਰ੍ਵਤਃ ॥ ੧,੧੫੨.

ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੇ ਨਿਯਮ ਛੱਡ ਦੇਣ — ਇਹ ਚਾਰ ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਹਵਾ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪਿੱਤ ਵੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਿਅਰਥ ਤੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਰਿਰਸਨ੍ਧਿਮਾਵਿਸ਼੍ਯ ਤਾਃ ਸ਼ਿਰਾਃ ਪ੍ਰਤਿਪੀਡਯਨ੍ । ਮੁਖਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਰੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਤਥੈਵਾਤਿਵਿਸृਜ੍ਯ ਵਾ ॥ ੧,੧੫੨.

ਇਹ ਰੋਗ ਸਰੀਰ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਨਸਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਰਸਾਂ ਦੇ ਰਾਹੇ ਬੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਰਸ ਨਿਕਲਣ ਲਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

ਮਧ੍ਯਮੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗਵ੍ਯਥਾਂ ਸਞ੍ਜਨਯੇਦ੍ਧृਦਃ । ਰੂਪਂ ਭਵਿष੍ਯਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯੋ ਭृਸ਼ਂ ਜ੍ਵਰਃ ॥ ੧,੧੫੨.

ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਉੱਪਰ, ਹੇਠਾਂ ਅਤੇ ਆੜੇ-ਵੇਹੜੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰੋਗ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹਨ: ਤੇਜ਼ ਨੱਕ ਵਗਣਾ ਅਤੇ ਬੁਖਾਰ।

ਪ੍ਰਸੇਕੋ ਮੁਖਮਾਧੁਰ੍ਯਂ ਮਾਰ੍ਦਵਂ ਵਹ੍ਨਿਦੇ ਹਯੋਃ । ਲੌਲ੍ਯਭਾਵੋऽਨ੍ਨਪਾਨਾਦੌ ਸ਼ੁਚਾਵਸ਼ੁਚਿਵੀਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ॥ ੧,੧੫੨.

ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਲਾਰ, ਮਿੱਠਾਸ, ਨਰਮੀ, ਅੱਗ ਦੀ ਕਮੀ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਚੰਗੀਆਂ-ਮੰਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਦੇਖਣਾ — ਇਹ ਲੱਛਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਮਕ੍ਸ਼ਿਕਾਤृਣਕੇਸ਼ਾਦਿਪਾਤਃ ਪ੍ਰਾਯੋऽਨ੍ਨਪਾਨਯੋਃ । ਹृਲ੍ਲਾਸਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਰਰੁਚਿਰਸ੍ਨਾਤੇऽਪਿ ਬਲਕ੍ਸ਼ਯਃ ॥ ੧,੧੫੨.

ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਮੱਖੀਆਂ, ਘਾਹ, ਵਾਲ ਆਦਿ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਉਲਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਮੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਲਟੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਸੁਆਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਇਨ੍ਹਾ ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਾਣ੍ਯੋਰੁਵਕ੍ਸ਼ਃ ਪਾਦਾਸ੍ਯਕੁਕ੍ਸ਼੍ਯਕ੍ਸ਼੍ਣੋਰਤਿਸ਼ੁਕ੍ਲਤਾ । ਬਾਹ੍ਵੋਃ ਪ੍ਰਤੋਦੋ ਜਿਹ੍ਵਾਯਾਃ ਕਾਯੇ ਬੈਭਤ੍ਸ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ॥ ੧,੧੫੨.

ਹੱਥ, ران, ਛਾਤੀ, ਪੈਰ, ਮੂੰਹ, ਪੇਟ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਫਿੱਕੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋੜਾ ਵਰਗਾ ਦਰਦ, ਜੀਭ ਵਿੱਚ ਸੜਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਰੂਪ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।