ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ ਤਸ੍ਯ ਹृਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲਂ ਪ੍ਰਾਣਵਿਲੋਮਤਾ । ਆਨਾਹਃ ਸ਼ਙ੍ਖਭੇਦਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਰਾਯਾਸੋऽਤਿਭੋਜਨੈਃ ॥ ੧,੧੫੦.

ਇਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲੱਛਣ ਹਨ: ਦਿਲ ਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ, ਪੇਟ ਫੂਲਣਾ, ਮੱਥੇ ਵਿੱਚ ਚੀਰਦਾ ਦਰਦ; ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਵੱਧ ਖਾਣਾ ਇਸ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰੇਰਿਤਃ ਪ੍ਰੇਰਯਨ੍ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਂ ਸ੍ਵਯਂ ਸ ਸਮਲਂ ਮਰੁਤ੍ । ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਂ ਸ਼ਿਰਾ ਗਚ੍ਛੇਦੁਦੀਰ੍ਯ ਪਵਨਃ ਕਫਮ੍ ॥ ੧,੧੫੦.

ਗੰਦੀ ਹਵਾ ਖੁਦ ਹੀ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਨਲੀਆਂ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਫ਼ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਪਰਿਗृਹ੍ਯਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰੀਵਮੁਰਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਚ ਪੀਡਯਨ੍ । ਕਾਸਂ ਘੁਰ੍ਘੁਰਕਂ ਮੋਹਮਰੁਚਿਮ੍ਪੀਨਸਂ ਭृਸ਼ਮ੍ ॥ ੧,੧੫੦.

ਇਹ ਸਿਰ, ਗਰਦਨ, ਛਾਤੀ ਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਖੰਘ, ਘੁੰਘਰਾਲੀ ਆਵਾਜ਼, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਭੁੱਖ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨੱਕ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਰੋਤਿ ਤੀਵ੍ਰਵੇਗਞ੍ਚ ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਪ੍ਰਾਣੋਪਤਾਪਿਨਮ੍ । ਪ੍ਰਤਾਮ੍ਯੇਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵੇਗੇਨष੍ਠੀਵਨਾਨ੍ਤੇ ਕ੍ਸ਼ਣਂ ਸੁਖੀ ॥ ੧,੧੫੦.

ਇਹ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਵਧੀਕ ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਵਧੀਕ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮਰੀਜ਼ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਥੁੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਆਰਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਕृਚ੍ਛ੍ਰਾਚ੍ਛਯਾਨਃ ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ ਨਿषਣ੍ਣਃ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਮਰ੍ਹਤਿ । ਉਚ੍ਛ੍ਰਿਤਾਕ੍ਸ਼ੋ ਲਲਾਟੇਨ ਸ੍ਵਿਦ੍ਯਤਾ ਭृਸ਼ਮਾਰ੍ਤਿਮਾਨ੍ ॥ ੧,੧੫੦.

ਉਹ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਲੇਟਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਬੈਠਣ ਤੇ ਆਰਾਮ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅੱਖਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਮੱਥਾ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ੁष੍ਕਾਸ੍ਯੋ ਮੁਹੁਃ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਕਾਙ੍ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਯੁष੍ਣਂ ਸਵੇਪਥੁਃ । ਮੇਘਾਮ੍ਬੁਸ਼ੀਤਪ੍ਰਾਗ੍ਵਾਤੈਃ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਲੈਸ਼੍ਚ ਵਿਵਰ੍ਧਤੇ ॥ ੧,੧੫੦.

ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਗਰਮੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੰਬਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਠੰਡੀ ਬੱਦਲਾਂ, ਪਾਣੀ, ਪੂਰਬੀ ਹਵਾ ਅਤੇ ਕਫ਼ ਨਾਲ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ ਯਾਪ੍ਯਸ੍ਤਮਕਃ ਸਾਧ੍ਯੋ ਨਰਸ੍ਯ ਬਲਿਨੋ ਭਵੇਤ੍ । ਜ੍ਵਰਮੂਰ੍ਛਾਵਤਃ ਸੀਤੈਰ੍ਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯੇਤ੍ਪ੍ਰਥਮਸ੍ਤੁ ਸਃ ॥ ੧,੧੫੦.

ਇਹ ਪੁਰਾਣੀ ਹਨੇਰੀ ਕਿਸਮ ਤਾਕਤਵਰ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਬੁਖਾਰ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਜਾਂ ਠੰਡੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

ਕਾਸਸ਼੍ਵਸਿਤਵਚ੍ਛੀਰ੍ਣਮਰ੍ਮਚ੍ਛੇਦਰੁਜਾਰ੍ਦਿਤਃ । ਸਸ੍ਵੇਦਮੂਰ੍ਛਃ ਸਾਨਾਹੋ ਬਸ੍ਤਿਦਾਹਵਿਬੋਧਵਾਨ੍ ॥ ੧,੧੫੦.

ਜਿਵੇਂ ਖੰਘ ਤੇ ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਚੋਟ, ਪਸੀਨਾ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਪੇਟ ਫੂਲਣਾ, ਮੂਤਰ ਵਿੱਚ ਜਲਣ ਤੇ ਨੀਂਦ ਦੀ ਗੜਬੜ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਅਧੋਦृष੍ਟਿਃ ਸ਼ੁਤਾਕ੍ਸ਼ਸ੍ਤੁ ਸ੍ਨਿਹ੍ਯਦ੍ਰਕ੍ਤੈਕਲੋਚਨਃ । ਸ਼ੁष੍ਕਾਸ੍ਯਃ ਪ੍ਰਲਪਨ੍ਦੀਨੋ ਨष੍ਟਚ੍ਛਾਯੋ ਵਿਚੇਤਨਃ ॥ ੧,੧੫੦.

ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਹੇਠਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਡਿੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਸਫੈਦ ਚੀਜ਼ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੂੰਹ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੇਸੁਧ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਰੰਗ ਉਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਸ਼ ਖੋ ਬੈਠਦਾ ਹੈ।

ਮਹਾਤਾਮਹਤਾ ਦੀਨੋ ਨਾਦੇਨ ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ ਕ੍ਰਥਨ੍ । ਉਦ੍ਧੂਯਮਾਨਃ ਸਂਰਬ੍ਧੋ ਮਤ੍ਤਰ੍षਭ ਇਵਾਨਿਸ਼ਮ੍ ॥ ੧,੧੫੦.

ਉਹ ਵੱਡੀ ਤੇ ਡੂੰਘੀ, ਦੁਖਦਾਈ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਗਲ ਹੋਇਆ ਬਲਦ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗਰਜਦਾ ਤੇ ਹਿਲਦਾ ਹੋਵੇ।

ਪ੍ਰਨष੍ਟਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨੋ ਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਨਯਨਾਨਨਃ । ਨੇਤ੍ਰੇ ਸਮਾਕ੍ਸ਼ਿਪਨ੍ਬਦ੍ਧਮੂਤ੍ਰਵਰ੍ਚਾ ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਵਾਕ੍ ॥ ੧,੧੫੦.

ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ ਤੇ ਗਿਆਨ ਖੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਚਿਹਰਾ ਭਟਕ ਰਹੇ ਹਨ; ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਤੇ ਪਖਾਣਾ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਟੁੱਟੀ-ਫੁੱਟੀ ਹੈ।

ਸ਼ੁष੍ਕਕਣ੍ਠੋ ਮੁਹੁਸ਼੍ਚੈਵ ਕਰ੍ਣਸ਼ਙ੍ਖਾਸ਼ਿਰੋऽਤਿਰੁਕ੍ । ਯੋ ਦੀਰ੍ਘਮੁਚ੍ਛ੍ਵਸਿਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਰਤ੍ਯਧਃ ॥ ੧,੧੫੦.

ਉਸ ਦਾ ਗਲਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੰਨ, ਕਪਾਲ ਤੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਲੰਬਾ ਤੇ ਉਪਰ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ, ਪਰ ਹੇਠਾਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।

ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਾਵृਤਮੁਖਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਗਨ੍ਧਵਹਾਰ੍ਦਿਤਃ । ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸਮੀਕ੍ਸ਼ਤੇ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਮਕ੍ਸ਼ਿਣੀ ਪਰਿਤਃ ਕ੍ਸ਼ਿਪਨ੍ ॥ ੧,੧੫੦.

ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਤੇ ਕੰਨ ਕਫ਼ ਨਾਲ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸੁੰਗਣ ਦੀ ਇੰਦਰੀ ਗੜਬੜ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਉਪਰ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ, ਅੱਖਾਂ ਭਟਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ।

ਮਰ੍ਮਸੁ ਚ੍ਛਿਦ੍ਯਮਾਨੇषੁ ਪਰਿਦੇਵੀ ਨਿਰੁਦ੍ਧਵਾਕ੍ । ਏਤੇ ਸਿਧ੍ਯੇਯੁਰਵ੍ਯਕ੍ਤਾਃ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਾਣਹਰਾ ਧ੍ਰੁਵਮ੍ ॥ ੧,੧੫੦.

ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਚੋਟ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਲੁਕਵੇਂ ਲੱਛਣ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਮੌਤ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੫੧ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਹਿਕ੍ਰਾਰੋਗਨਿਦਾਨਞ੍ਚ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ! ਤਚ੍ਛृਣੁ । ਸ਼੍ਵਾਸੈਕਹੇਤੁਃ ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ ਸਂਖ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਸਂਸ਼੍ਰਯਾ ॥ ੧,੧੫੧.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਹਿਕ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ, ਇਹ ਸੁਣ। ਹਿਕ ਦਾ ਇੱਕ ਹੀ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਕਿਸਮਾਂ ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਬਣਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ।

ਹਿਕ੍ਰਾ ਭਕ੍ਸ਼੍ਯੋਦ੍ਭਵਾ ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਾ ਯਮਲਾ ਮਹਤੀਤਿ ਚ । ਗਮ੍ਭੀਰਾ ਚ ਮਰੁਤ੍ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਵਰਯਾਯੁਕ੍ਤਿਸੇਵਿਤੈਃ ॥ ੧,੧੫੧.

ਹਿਕ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਛੋਟੀ, ਜੋੜੀ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਗੰਭੀਰ ਕਿਸਮ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਮਰੁਤ, ਜੋ ਗਲਤ, ਜਲਦੀ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਰੂਕ੍ਸ਼ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਖਰਾਸ਼ਾਨ੍ਤੈਰਨ੍ਨਪਾਨੈਃ ਪ੍ਰਪੀਡਿਤਃ । ਕਰੋਤਿ ਹਿਕ੍ਰਾਂ ਸ਼੍ਵਸਨਃ ਮਨ੍ਦਸ਼ਬ੍ਦਾਂ ਕ੍ਸ਼ੁਧਾਨੁਗਾਮ੍ ॥ ੧,੧੫੧.

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸੁੱਕਾ, ਤੇਜ਼, ਖੜਾ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਹ ਹੌਲੀ ਹਿਕ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਰਮ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਭੁੱਖ ਦੇ ਸਮੇਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਸਮਂ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਨ੍ਨਪਾਨੇਨ ਯਾ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਚ ਸਾਨ੍ਨਜਾ । ਆਯਾਸਾਤ੍ਪਵਨਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਾਂ ਹਿਕ੍ਰਾਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੫੧.

ਜੋ ਹਿਕ ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੇ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ 'ਜੋੜੀ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਗੜਬੜ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਛੋਟੀ ਹਿਕ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਜਤ੍ਰੁਮੂਲਾਤ੍ਪਰਿਸृਤਾ ਮਨ੍ਦਵੇਗਵਨ੍ਤੀ ਹਿ ਸਾ । ਵृਦ੍ਧਿਮਾਯਾਸਤੋ ਯਾਤਿ ਭੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇ ਚ ਮਾਰ੍ਦਬਮ੍ ॥ ੧,੧੫੧.

ਜੋ ਹਿਕ ਗਲ੍ਹ ਦੇ ਨੀਵਾਂ ਤੋਂ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਚਿਰੇਣ ਯਮਲੈਰ੍ਵੇਗੈਰ੍ਯਾ ਹਿਕ੍ਰਾ ਸਂਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਪਰਿਣਾਮਾਨ੍ਮੁਖੇ ਵृਦ੍ਧਿਂ ਪਰਿਣਾਮੇ ਚ ਗਚ੍ਛਤਿ ॥ ੧,੧੫੧.

ਜੋ ਹਿਕ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਜੋੜੀ ਝਟਕਿਆਂ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਵਾਰੀ ਵਧਦੀ ਹੈ।

ਕਮ੍ਪਯਨ੍ਤੀ ਸ਼ਿਰੋ ਗ੍ਰੀਵਾਂ ਯਮਲਾਂ ਤਾਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ । ਪ੍ਰਲਾਪਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਤੀਸਾਰਨੇਤ੍ਰਵਿਪ੍ਲੁਤਜृਮ੍ਭਿਤਾ ॥ ੧,੧੫੧.

ਜੋ ਹਿਕ ਸਿਰ ਤੇ ਗਲ੍ਹ ਨੂੰ ਕੰਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ 'ਜੋੜੀ' ਕਿਸਮ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਕਬਕ, ਉਲਟੀ, ਦਸਤ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਘੁੰਮਣ ਦੀਆਂ ਲੱਛਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਯਮਲਾ ਵੇਗਿਨੀ ਹਿਕ੍ਰਾ ਪਰਿਣਾਮਵਤੀ ਚ ਸਾ । ਧ੍ਵਸ੍ਤਭ੍ਰੂਸ਼ਙ੍ਖਯੁਗ੍ਮਸ੍ਯ ਸ਼੍ਰੁਤਿਵਿਪ੍ਲੁਤਚਕ੍ਸ਼ੁषਃ ॥ ੧,੧੫੧.

ਜੋੜੀ, ਤੇਜ਼ ਹਿਕ, ਜੋ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭੌਂਹ ਤੇ ਕਪਾਲ ਝੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸੁਣਨ ਤੇ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੰਦਰੀ ਗੜਬੜ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਤਮ੍ਭਯਨ੍ਤੀ ਤਨੁਂ ਵਾਚਂ ਸ੍ਮृਤਿਂ ਸਂਜ੍ਞਾਂ ਚ ਮੁਞ੍ਚਤੀ । ਤੁਦਨ੍ਤੀ ਮਾਰ੍ਗਮਾਣਸ੍ਯ ਕੁਰ੍ਵਤੀ ਮਰ੍ਮਘਟ੍ਟਨਮ੍ ॥ ੧,੧੫੧.

ਇਹ ਸਰੀਰ ਤੇ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਜਕੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਯਾਦ ਤੇ ਹੋਸ਼ ਖੋ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਰਾਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਜਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਪृष੍ਠਤੋ ਨਮਨਂ ਸਾਰ੍ष੍ਯਂ ਮਹਾਹਿਕ੍ਰਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਮਹਾਸ਼ੂਲਾ ਮਹਾਸ਼ਬ੍ਦਾ ਮਹਾਵੇਗਾ ਮਹਾਬਲਾ ॥ ੧,੧੫੧.

ਜਦੋਂ ਪਿੱਠ ਵੱਲ ਝੁਕਣਾ ਤੇ ਕੰਪਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵੱਡੀ ਹਿਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼, ਵੱਡਾ ਜੋਸ਼ ਤੇ ਬਲ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਪਕ੍ਰਾਸ਼ਯਾਚ੍ਚ ਨਾਭੇਰ੍ਵਾ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ਸਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ॥ ੧,੧੫੧.

ਇਹ ਪੇਟ ਜਾਂ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ।

ਤਦ੍ਰੂਪਾ ਸਾ ਮਹਤ੍ਕੁਰ੍ਯਾਞ੍ਜृਮ੍ਭਣਾਂ ਗਪ੍ਰਸਾਰਣਮ੍ । ਗਮ੍ਭੀਰੇਣ ਨਿਦਾਨੇਨ ਗਮ੍ਭੀਰਾ ਤੁ ਸੁਸਾਧਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੫੧.

ਉਹ ਕਿਸਮ ਵੱਡਾ ਜੰਭਾਈ ਤੇ ਜਬੜਾ ਖਿੱਚਣਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਗੰਭੀਰ ਕਾਰਨ ਨਾਲ, ਗੰਭੀਰ ਹਿਕ ਠੀਕ ਕਰਨੀ ਔਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਆਦ੍ਯੇ ਦ੍ਵੇ ਵਰ੍ਜਯੇਦਨ੍ਯੇ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਾਂ ਚ ਵੇਗਿਨੀਮ੍ । ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਸਂਚਿਤਾਮਸ੍ਯ ਸ੍ਥਵਿਰਸ੍ਯ ਵ੍ਯਵਾਯਿਨਃ ॥ ੧,੧੫੧.

ਪਹਿਲੀਆਂ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਤੇਜ਼ ਕਿਸਮ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਦਿਖਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਵੱਡਿਆਂ ਜਾਂ ਜੋ ਵਿਅਭੀਚਾਰੀ ਹਨ।

ਵ੍ਯਾਧਿਭਿਃ ਕ੍ਸ਼ੀਣਦੇਹਸ੍ਯ ਭਕ੍ਤਚ੍ਛੇਦਕृਸ਼ਸ੍ਯ ਚ । ਸਰ੍ਵੇऽਪਿ ਰੋਗਾ ਨਾਸ਼ਾਯ ਨ ਤ੍ਵੇਵਂ ਸ਼ਾਘ੍ਰਕਾਰਿਣਃ ॥ ੧,੧੫੧.

ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਰੀਰ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੇ ਹੋਰ ਰੋਗ ਤਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਬੇਸਮਝੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।

ਹਿਕ੍ਰਾਸ਼੍ਵਾਸੌ ਯਥਾ ਤੌ ਹਿ ਮृਤ੍ਯੁਕਾਲੇ ਕृਤਾਲਯੌ ॥ ੧,੧੫੧.

ਜਿਵੇਂ ਹਿਕਕ ਅਤੇ ਸਾਹ ਰੁਕਣਾ ਮੌਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਪੱਕੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਫਿਰ ਹਟਦੇ ਨਹੀਂ।