ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਕਰੋਤਿ ਸ਼ੁष੍ਕਕਾਸਞ੍ਚ ਮਹਾਵੇਗਰੁਜਾਸ੍ਵਨਮ੍ । ਸੋਂਗਹਰ੍षੋ ਕਫਂ ਸ਼ੁष੍ਕਂ ਕृਛ੍ਰਾਨ੍ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾਲ੍ਪਤਾਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ ॥ ੧,੧੪੯.

ਇਹ ਸੁੱਕੀ ਖੰਘ, ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਤੇ ਕਰੜੀ ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਰੋਮਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜਖੜਾਹਟ, ਸੁੱਕਾ ਕਫ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਪੀਤਾਕ੍ਸ਼ਿਕਤ੍ਵਂ ਚ ਤਿਕ੍ਤਾਸ੍ਯਤ੍ਵਂ ਜ੍ਵਰੋ ਭ੍ਰਮਃ । ਪਿਤ੍ਤਾਸृਗ੍ਵਮਨਂ ਤृष੍ਣਾ ਵੈਸ੍ਵਰ੍ਯਂ ਧੂਮਕੋ ਮਦਃ ॥ ੧,੧੪੯.

ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਅੱਖਾਂ ਪੀਲੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਕੜਵਾਪਣ, ਬੁਖਾਰ, ਚੱਕਰ, ਪਿੱਤ ਤੇ ਖੂਨ ਦੀ ਉਲਟੀ, ਪਿਆਸ, ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਘਟ, ਧੂੰਏ ਵਾਲਾ ਅਹਿਸਾਸ ਤੇ ਨਸ਼ਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਤਤਂ ਕਾਸਵੇਗੇ ਚ ਜ੍ਯੋਤਿषਾਮਿਵ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ । ਕਫਾਦੁਰੋऽਲ੍ਪਰੁਙ੍ਮੂਰ੍ਧਿ ਹृਦਯਂ ਸ੍ਤਿਮਿਤੇ ਗੁਰੁ ॥ ੧,੧੪੯.

ਖੰਘ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਕਫ ਤੋਂ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਦਰਦ, ਦਿਲ ਭਾਰੀ ਤੇ ਸੁਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਣ੍ਠੇ ਪ੍ਰਲੇਪਮਦਜਂ ਪੀਨਸਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਰੋਚਕਾਃ । ਰੋਮਹਰ੍षੋ ਧਨਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂਸ਼੍ਲੇष੍ਮਣਾਞ੍ਚ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍ ॥ ੧,੧੪੯.

ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਪਰਤ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਟ, ਨੱਕ ਵਗਣਾ, ਉਲਟੀ ਤੇ ਸੁਆਦ ਦੀ ਕਮੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਰੋਮਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜਖੜਾਹਟ, ਮੋਟਾ ਤੇ ਚਿਕਣਾ ਕਫ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਾਧੂ ਪੈਦਾ ਹੋਣੀ।

ਯੁਦ੍ਧਾਦ੍ਯੈਃ ਸਾਹਸੈਸ੍ਤੈਸ੍ਤੈਃ ਸੇਵਿਤੈਰਯਥਾਬਲਮ੍ । ਉਪਸ੍ਯਨ੍ਤਃ ਕ੍ਸ਼ਤੋ ਵਾਯੁਃ ਪਿਤ੍ਤੇਨਾਨੁਗਤੋ ਬਲੀ ॥ ੧,੧੪੯.

ਲੜਾਈ ਆਦਿ ਵੱਡੇ ਜਤਨਾਂ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਾਲ ਵਾਤ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਿੱਤ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕੁਪਿਤਃ ਕੁਰੁਤੇ ਕਾਸਂ ਕਫਂ ਤੇਨ ਸਸ਼ੋਣਿਤਮ੍ । ਪੀਤਂ ਸ਼੍ਯਾਵਞ੍ਚ ਸ਼ੁष੍ਕਞ੍ਚ ਗ੍ਰਥਿਤਂ ਕੁਪਿਤਂ ਬਹੁ ॥ ੧,੧੪੯.

ਜਦੋਂ ਇਹ ਬੇਕਾਬੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਖੰਘ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਫ ਤੇ ਖੂਨ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੀਲਾ, ਸਲੇਟੀ, ਸੁੱਕਾ, ਗੰਢਿਆ ਹੋਇਆ, ਵੱਧ ਤੇ ਉਤਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ष੍ਠੀਵੇਤ੍ਕਣ੍ਠੇਨ ਰੁਜਤਾ ਵਿਭਿਨ੍ਨੇਨੈਵ ਚੋਰਸਾ । ਸੂਚੀਭਿਰਿਵ ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਾਭਿਸ੍ਤੁਦ੍ਯਮਾਨੇਨ ਸ਼ੂਲਿਨਾ ॥ ੧,੧੪੯.

ਉਹ ਗਲੇ ਤੋਂ ਦਰਦ ਨਾਲ ਥੂਕਦਾ ਹੈ, ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਚੀਰਣ ਵਾਲਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ਼ ਸੂਈਆਂ ਜਾਂ ਬਰਛੀ ਨਾਲ ਚੁਭਿਆ ਹੋਵੇ।

ਦੁਃ ਖਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਨ ਸ਼ੂਲੇਨ ਭੇਦਪੀਡਾਹਿਤਾਪਿਨਾ । ਪਰ੍ਵਭੇਦਜ੍ਵਰਸ਼੍ਵਾਸਤृष੍ਣਾਵੈਸ੍ਵਰ੍ਯਕਮ੍ਪਵਾਨ੍ ॥ ੧,੧੪੯.

ਦਰਦਨਾਕ ਛੂਹ, ਚੀਰਣ ਵਾਲਾ ਦਰਦ, ਟੁੱਟਣ ਤੇ ਦਬਾਅ ਵਾਲੀ ਪੀੜਾ, ਜੋੜਾਂ ਦੀ ਟੁੱਟ, ਬੁਖਾਰ, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ, ਪਿਆਸ, ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਘਟ ਤੇ ਕੰਪਨ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਾਰਾਵਤ ਇਵੋਤ੍ਕੂਜਨ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲੀ ਤਤੋऽਸ੍ਯ ਚ । ਕਫਾਦ੍ਯੈਰ੍ਵਮਨਂ ਪਕ੍ਤਿਬਲਵਰ੍ਣਞ੍ਚ ਹੀਯਤੇ ॥ ੧,੧੪੯.

ਉਹ ਕਬੂਤਰ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ, ਪਾਸੇ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਫ ਆਦਿ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਲਟੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਕਤ, ਰੰਗ ਤੇ ਪਚਣ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕ੍ਸ਼ੀਣਸ੍ਯ ਸਾਸृਙ੍ਮੂਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਸ਼੍ਵਾਸਪृष੍ਟਕਟਿਗ੍ਰਹਃ । षਾਯੁਪ੍ਰਧਾਨਾਃ ਕੁਪਿਤਾ ਧਾਵਤੋ ਰਾਜਯਕ੍ਸ਼੍ਮਣਃ ॥ ੧,੧੪੯.

ਜੋ ਕਸ਼ੀਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂਤਰ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਪਿੱਠ ਤੇ ਕਮਰ ਵਿੱਚ ਜਕੜ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਵੱਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਰਾਜਯਕਸ਼ਮਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਲਕੜ ਹਨ।

ਕਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਯਕ੍ਸ਼੍ਮਾਯਤਨੇ ਕਾਸਂ ष੍ਠੀਵਤ੍ਕਫਂ ਤਤਃ । ਪੂਤਿਪੂਯੋਪਮਂ ਵੀਤਂ ਮਿਸ਼੍ਰਂ ਹਰਿਤਲੋਹਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੪੯.

ਯਕਸ਼ਮਾ ਦੇ ਥਾਂ ਤੇ ਖੰਘ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਥੂਕ ਨਾਲ ਕਫ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪੂਤੀ ਪੀਪ ਵਾਂਗ, ਪੀਲੇ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।

ਸੁਪ੍ਯਤੇ ਤੁਦ੍ਯਤ ਇਵ ਹृਦਯਂ ਪਚਤੀਵ ਚ । ਅਕਸ੍ਮਾਦੁष੍ਣਸ਼ੀਤੇਚ੍ਛਾ ਬਹ੍ਵਾਸ਼ਿਤ੍ਵਂ ਬਲਕ੍ਸ਼ਯਃ ॥ ੧,੧੪੯.

ਉਹ ਸੌਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਮਾਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਜਲਣ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਚਾਨਕ ਗਰਮੀ ਜਾਂ ਠੰਡ ਦੀ ਇੱਛਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਪ੍ਰਸਨ੍ਨਵਕ੍ਰਤ੍ਵਂ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਨੇਤ੍ਰਤਾ । ਤਤੋऽਸ੍ਯ ਕ੍ਸ਼ਯਰੂਪਾਣਿ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯਾਵਿਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਚ ॥ ੧,੧੪੯.

ਮੂੰਹ ਤੇ ਚਮਕ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਚਿਹਰਾ ਤੇਲਿਆ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਰੌਸ਼ਨ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਫਿਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਵਾਪਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇਤ੍ਯੇष ਕ੍ਸ਼ਯਜਃ ਕਾਸ ਕ੍ਸ਼ੀਣਾਨਾਂ ਦੇਹਨਾਸ਼ਨਃ । ਯਾਪ੍ਯੌ ਵਾ ਬਲਿਨਾਂ ਤਦ੍ਵਤ੍ਕ੍ਸ਼ਤਜੋऽਪਿ ਨਵੌ ਤੁ ਤੌ ॥ ੧,੧੪੯.

ਇਹ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਖੰਘ ਕਮਜ਼ੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਤਾਕਤਵਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਤੇ ਚੋਟ ਵਾਲੀ ਦੋਨੋ ਕਿਸਮਾਂ ਨਵੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸਿਧ੍ਯੇਤਾਮਪਿ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਤ੍ਸਾਧ੍ਯਾਦੌ ਚ ਪृਥਕ੍ਕ੍ਰਮਃ । ਮਿਸ਼੍ਰਾ ਯਾਪ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ਸਰ੍ਵੇ ਜਰਸਃ ਸ੍ਥਵਿਰਸ੍ਯ ਚ ॥ ੧,੧੪੯.

ਦੋਵੇਂ ਰੋਗ ਸਮਰਥਾ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਿਹੜੇ ਰੋਗ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਜਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਹਨ, ਉਹ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਤੇ ਵਧੀ ਉਮਰ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਕ੍ਸ਼ਯਚ੍ਛਰ੍ਦਿਸ੍ਵਰਸਾਦਾਦਯੋ ਗਦਾਃ । ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਪੇਕ੍ਸ਼ਯਾ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਾਸ੍ਤ੍ਵਰਯਾ ਜਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੪੯.

ਖੰਘ, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼, ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਉਲਟੀ, ਗਲੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਦਲਣਾ ਤੇ ਹੋਰ ਰੋਗ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੫੦ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਅਥਾਤਃ ਸ਼੍ਵਾਸਰੋਗਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਂ ਪ੍ਰਵਦਾਮ੍ਯਹਮ੍ । ਕਾਸਵृਦ੍ਧ੍ਯਾ ਭਵੇਚ੍ਛ੍ਵਾਸਃ ਪੂਰ੍ਵੈਰ੍ਵਾ ਦੋषਕੋਪਨੈਃ ॥ ੧,੧੫੦.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਾਹ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਖੰਘ ਵਧਣ ਜਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਦੋਸ਼ ਵਧ ਜਾਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਆਮਾਤਿਸਾਰਵਮਥੁਵਿषਪਾਣ੍ਡੁਜ੍ਵਰੈਰਪਿ । ਰਜੋਧੂਮਾਨਿਲੈਰ੍ਮਰ੍ਮਘਾਤਾਦਪਿ ਹਿਮਾਮ੍ਬੁਨਾ ॥ ੧,੧੫੦.

ਇਹ ਅਜੀਰਨ, ਦਸਤ, ਉਲਟੀ, ਜ਼ਹਿਰ, ਖੂਨ ਦੀ ਕਮੀ, ਬੁਖਾਰ, ਧੂੜ, ਧੂੰਆਂ, ਹਵਾ, ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਚੋਟ ਲੱਗਣ ਜਾਂ ਠੰਡੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਕਸ੍ਤਮਕਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨੋ ਮਹਾਨੂਰ੍ਧ੍ਵਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਮਃ । ਕਫੋਪਰੁਦ੍ਧਗਮਨਪਵਨੋ ਵਿष੍ਵਗਾਸ੍ਥਿਤਃ ॥ ੧,੧੫੦.

ਇਸ ਦੀ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ: ਛੋਟੀ, ਹਨੇਰੀ, ਟੁੱਟੀ, ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲੀ; ਹਵਾ ਕਫ਼ ਨਾਲ ਰੋਕੀ ਹੋਈ, ਹਰ ਥਾਂ ਅਣਯਮਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਣੋਦਕਾਨ੍ਨਵਾਹੀਨਿ ਦੁष੍ਟਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਦੂषਯਨ੍ । ਉਰਃ ਸ੍ਥਃ ਕੁਰੁਤੇ ਸ਼੍ਵਾਸਮਾਮਾਸ਼ਯਸਮੁਦ੍ਭਵਮ੍ ॥ ੧,੧੫੦.

ਜੋ ਹਵਾ ਸਾਹ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਖਾਣਾ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ਨੂੰ ਗੰਦੀ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਅਜੀਰਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ ਤਸ੍ਯ ਹृਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲਂ ਪ੍ਰਾਣਵਿਲੋਮਤਾ । ਆਨਾਹਃ ਸ਼ਙ੍ਖਭੇਦਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਰਾਯਾਸੋऽਤਿਭੋਜਨੈਃ ॥ ੧,੧੫੦.

ਇਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲੱਛਣ ਹਨ: ਦਿਲ ਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ, ਪੇਟ ਫੂਲਣਾ, ਮੱਥੇ ਵਿੱਚ ਚੀਰਦਾ ਦਰਦ; ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਵੱਧ ਖਾਣਾ ਇਸ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰੇਰਿਤਃ ਪ੍ਰੇਰਯਨ੍ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਂ ਸ੍ਵਯਂ ਸ ਸਮਲਂ ਮਰੁਤ੍ । ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਂ ਸ਼ਿਰਾ ਗਚ੍ਛੇਦੁਦੀਰ੍ਯ ਪਵਨਃ ਕਫਮ੍ ॥ ੧,੧੫੦.

ਗੰਦੀ ਹਵਾ ਖੁਦ ਹੀ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਨਲੀਆਂ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਫ਼ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਪਰਿਗृਹ੍ਯਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰੀਵਮੁਰਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਚ ਪੀਡਯਨ੍ । ਕਾਸਂ ਘੁਰ੍ਘੁਰਕਂ ਮੋਹਮਰੁਚਿਮ੍ਪੀਨਸਂ ਭृਸ਼ਮ੍ ॥ ੧,੧੫੦.

ਇਹ ਸਿਰ, ਗਰਦਨ, ਛਾਤੀ ਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਖੰਘ, ਘੁੰਘਰਾਲੀ ਆਵਾਜ਼, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਭੁੱਖ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨੱਕ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਰੋਤਿ ਤੀਵ੍ਰਵੇਗਞ੍ਚ ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਪ੍ਰਾਣੋਪਤਾਪਿਨਮ੍ । ਪ੍ਰਤਾਮ੍ਯੇਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵੇਗੇਨष੍ਠੀਵਨਾਨ੍ਤੇ ਕ੍ਸ਼ਣਂ ਸੁਖੀ ॥ ੧,੧੫੦.

ਇਹ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਵਧੀਕ ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਵਧੀਕ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮਰੀਜ਼ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਥੁੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਆਰਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਕृਚ੍ਛ੍ਰਾਚ੍ਛਯਾਨਃ ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ ਨਿषਣ੍ਣਃ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਮਰ੍ਹਤਿ । ਉਚ੍ਛ੍ਰਿਤਾਕ੍ਸ਼ੋ ਲਲਾਟੇਨ ਸ੍ਵਿਦ੍ਯਤਾ ਭृਸ਼ਮਾਰ੍ਤਿਮਾਨ੍ ॥ ੧,੧੫੦.

ਉਹ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਲੇਟਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਬੈਠਣ ਤੇ ਆਰਾਮ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅੱਖਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਮੱਥਾ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ੁष੍ਕਾਸ੍ਯੋ ਮੁਹੁਃ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਕਾਙ੍ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਯੁष੍ਣਂ ਸਵੇਪਥੁਃ । ਮੇਘਾਮ੍ਬੁਸ਼ੀਤਪ੍ਰਾਗ੍ਵਾਤੈਃ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਲੈਸ਼੍ਚ ਵਿਵਰ੍ਧਤੇ ॥ ੧,੧੫੦.

ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਗਰਮੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੰਬਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਠੰਡੀ ਬੱਦਲਾਂ, ਪਾਣੀ, ਪੂਰਬੀ ਹਵਾ ਅਤੇ ਕਫ਼ ਨਾਲ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ ਯਾਪ੍ਯਸ੍ਤਮਕਃ ਸਾਧ੍ਯੋ ਨਰਸ੍ਯ ਬਲਿਨੋ ਭਵੇਤ੍ । ਜ੍ਵਰਮੂਰ੍ਛਾਵਤਃ ਸੀਤੈਰ੍ਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯੇਤ੍ਪ੍ਰਥਮਸ੍ਤੁ ਸਃ ॥ ੧,੧੫੦.

ਇਹ ਪੁਰਾਣੀ ਹਨੇਰੀ ਕਿਸਮ ਤਾਕਤਵਰ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਬੁਖਾਰ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਜਾਂ ਠੰਡੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

ਕਾਸਸ਼੍ਵਸਿਤਵਚ੍ਛੀਰ੍ਣਮਰ੍ਮਚ੍ਛੇਦਰੁਜਾਰ੍ਦਿਤਃ । ਸਸ੍ਵੇਦਮੂਰ੍ਛਃ ਸਾਨਾਹੋ ਬਸ੍ਤਿਦਾਹਵਿਬੋਧਵਾਨ੍ ॥ ੧,੧੫੦.

ਜਿਵੇਂ ਖੰਘ ਤੇ ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਚੋਟ, ਪਸੀਨਾ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਪੇਟ ਫੂਲਣਾ, ਮੂਤਰ ਵਿੱਚ ਜਲਣ ਤੇ ਨੀਂਦ ਦੀ ਗੜਬੜ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਅਧੋਦृष੍ਟਿਃ ਸ਼ੁਤਾਕ੍ਸ਼ਸ੍ਤੁ ਸ੍ਨਿਹ੍ਯਦ੍ਰਕ੍ਤੈਕਲੋਚਨਃ । ਸ਼ੁष੍ਕਾਸ੍ਯਃ ਪ੍ਰਲਪਨ੍ਦੀਨੋ ਨष੍ਟਚ੍ਛਾਯੋ ਵਿਚੇਤਨਃ ॥ ੧,੧੫੦.

ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਹੇਠਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਡਿੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਸਫੈਦ ਚੀਜ਼ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੂੰਹ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੇਸੁਧ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਰੰਗ ਉਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਸ਼ ਖੋ ਬੈਠਦਾ ਹੈ।