ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਕषਾਯਸ਼੍ਚ ਹਿਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮਧੁਰਾ ਏਵ ਕੇਵਲਮ੍ । ਕਫਮਾਰੁਤਸਂਸ੍ਪृष੍ਟਮਸਾਧ੍ਯਮੁਪਨਾਮਨਮ੍ ॥ ੧,੧੪੮.

ਕਸੇਲੇ ਤੇ ਕੇਵਲ ਮਿੱਠੇ ਪਦਾਰਥ ਉਸ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ; ਜਦ ਕਫ ਤੇ ਵਾਤ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਸਾਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਸਹ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਤ੍ਵਾਦਸਾਧ੍ਯਾਦੌषਧਸ੍ਯ ਚ । ਨ ਹਿ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦਸ੍ਯ ਚ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਿਨਃ ॥ ੧,੧੪੮.

ਜਦ ਰੋਗ ਸਹਿਣਯੋਗ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਲਟ ਦਿਸਾ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਦਵਾਈ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਉਲਟ ਦਿਸਾ ਵਾਲੇ ਰੋਗ ਦੀ ਕੋਈ ਸੁੱਧੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।

ਸ਼ੋਧਨਂ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਞ੍ਚ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇऽਭਿਸਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਏਵਮੇਵੋਪਸ਼ਮਨਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਮਿਹੇष੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੪੮.

ਰਕਤ-ਪਿੱਤ ਦੇ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਉਲਟ ਦਿਸਾ ਵਾਲੀ ਸੁੱਧੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਥੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਸੁੱਧੀ ਹੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਸਂਸृष੍ਟੇषੁ ਹਿ ਦੋषੇषੁ ਸਰ੍ਵਥਾ ਛਰ੍ਦਨਂ ਹਿਤਮ੍ । ਤਤ੍ਰ ਦੋषੋऽਤ੍ਰ ਗਮਨਂ ਸ਼ਿਵਾਸ੍ਤ੍ਰ ਇਵ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੪੮.

ਜਦੋਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੱਢ ਦੇਣਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਹੈ; ਇਥੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਬੁਰਾਈ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਉਪਦ੍ਰਵਾਸ਼੍ਚ ਵਿਕृਤਿਂ ਫਲਤਸ੍ਤੇषੁ ਸਾਧਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੪੮.

ਜੋ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਪੱਕੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੪੯ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਆਸ਼ੁਕਾਰੀ ਯਤਃ ਕਾਸਃ ਸ ਏਵਾਤਃ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ । ਪਞ੍ਚ ਕਾਸਾਃ ਸ੍ਮृਤਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇष੍ਮਕ੍ਸ਼ਤਕ੍ਸ਼ਯੈਃ ॥ ੧,੧੪੯.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕਿਉਂਕਿ ਖੰਘ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੁਣ ਉਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇਗਾ; ਪੰਜ ਕਿਸਮ ਦੀ ਖੰਘ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ — ਵਾਤ, ਪਿੱਤ, ਕਫ, ਚੋਟ ਅਤੇ ਕਸ਼ੀਰਤਾ ਤੋਂ।

ਕ੍ਸ਼ਯਾਯੋਪੇਕ੍ਸ਼ਿਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਬਲਿਨਸ਼੍ਚੋਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਮ੍ । ਤੇषਾਂ ਭਵਿष੍ਯਤਾਂ ਰੂਪਂ ਕਣ੍ਠੇ ਕਣ੍ਡੂਰਰੋਚਕਃ ॥ ੧,੧੪੯.

ਜੋ ਕਸ਼ੀਰਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ, ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਕੜੀ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਖੁਜਲੀ ਤੇ ਸੁਆਦ ਦੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ੁष੍ਕਕਰ੍ਣਾਸ੍ਯਕਣ੍ਠਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ਰਾਧੋਵਿਹਿਤੋऽਨਿਲਃ । ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯੋ ਰਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਕਣ੍ਠੇ ਚ ਸਂਸृਜਨ੍ ॥ ੧,੧੪੯.

ਕੰਨ, ਮੂੰਹ ਤੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕਾਪਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਵਾਤ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਉਪਰ ਵੱਲ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਿਰਾਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਸਂਪੂਰ੍ਯ ਤਤੋऽਙ੍ਗਾਨ੍ਯੁਤ੍ਕ੍ਸ਼ਿਪਨ੍ਤਿ ਚ । ਕ੍ਸ਼ਿਪਨ੍ਨਿਵਾਕ੍ਸ਼ਿਣੀ ਕ੍ਲਿष੍ਟਸ੍ਵਰਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਚ ਪੀਡਯਨ੍ ॥ ੧,੧੪੯.

ਜਦੋਂ ਇਹ ਨਸਾਂ ਤੇ ਰਾਹਾਂ ਨੂੰ ਭਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਉਠਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ, ਤੇ ਪਾਸੇ ਵਿੱਚ ਦਬਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਸਵਕ੍ਰੇਣ ਭਿਨ੍ਨਕਾਂਸ੍ਯੋਪਮਧ੍ਵਨਿਃ । ਹृਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਰੁਸ਼ਿਰਃ ਸ਼ੂਲਮੋਹਕ੍ਸ਼ੋਭਸ੍ਵਰਕ੍ਸ਼ਯਾਨ੍ ॥ ੧,੧੪੯.

ਇਹ ਤਿਰਢੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਟੁੱਟੇ ਕਾਂਸੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੋਵੇ; ਦਿਲ, ਪਾਸੇ, ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਚੱਕਰ, ਉਲਝਣ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਘਟ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਰੋਤਿ ਸ਼ੁष੍ਕਕਾਸਞ੍ਚ ਮਹਾਵੇਗਰੁਜਾਸ੍ਵਨਮ੍ । ਸੋਂਗਹਰ੍षੋ ਕਫਂ ਸ਼ੁष੍ਕਂ ਕृਛ੍ਰਾਨ੍ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾਲ੍ਪਤਾਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ ॥ ੧,੧੪੯.

ਇਹ ਸੁੱਕੀ ਖੰਘ, ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਤੇ ਕਰੜੀ ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਰੋਮਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜਖੜਾਹਟ, ਸੁੱਕਾ ਕਫ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਪੀਤਾਕ੍ਸ਼ਿਕਤ੍ਵਂ ਚ ਤਿਕ੍ਤਾਸ੍ਯਤ੍ਵਂ ਜ੍ਵਰੋ ਭ੍ਰਮਃ । ਪਿਤ੍ਤਾਸृਗ੍ਵਮਨਂ ਤृष੍ਣਾ ਵੈਸ੍ਵਰ੍ਯਂ ਧੂਮਕੋ ਮਦਃ ॥ ੧,੧੪੯.

ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਅੱਖਾਂ ਪੀਲੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਕੜਵਾਪਣ, ਬੁਖਾਰ, ਚੱਕਰ, ਪਿੱਤ ਤੇ ਖੂਨ ਦੀ ਉਲਟੀ, ਪਿਆਸ, ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਘਟ, ਧੂੰਏ ਵਾਲਾ ਅਹਿਸਾਸ ਤੇ ਨਸ਼ਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਤਤਂ ਕਾਸਵੇਗੇ ਚ ਜ੍ਯੋਤਿषਾਮਿਵ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ । ਕਫਾਦੁਰੋऽਲ੍ਪਰੁਙ੍ਮੂਰ੍ਧਿ ਹृਦਯਂ ਸ੍ਤਿਮਿਤੇ ਗੁਰੁ ॥ ੧,੧੪੯.

ਖੰਘ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਕਫ ਤੋਂ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਦਰਦ, ਦਿਲ ਭਾਰੀ ਤੇ ਸੁਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਣ੍ਠੇ ਪ੍ਰਲੇਪਮਦਜਂ ਪੀਨਸਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਰੋਚਕਾਃ । ਰੋਮਹਰ੍षੋ ਧਨਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂਸ਼੍ਲੇष੍ਮਣਾਞ੍ਚ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍ ॥ ੧,੧੪੯.

ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਪਰਤ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਟ, ਨੱਕ ਵਗਣਾ, ਉਲਟੀ ਤੇ ਸੁਆਦ ਦੀ ਕਮੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਰੋਮਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜਖੜਾਹਟ, ਮੋਟਾ ਤੇ ਚਿਕਣਾ ਕਫ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਾਧੂ ਪੈਦਾ ਹੋਣੀ।

ਯੁਦ੍ਧਾਦ੍ਯੈਃ ਸਾਹਸੈਸ੍ਤੈਸ੍ਤੈਃ ਸੇਵਿਤੈਰਯਥਾਬਲਮ੍ । ਉਪਸ੍ਯਨ੍ਤਃ ਕ੍ਸ਼ਤੋ ਵਾਯੁਃ ਪਿਤ੍ਤੇਨਾਨੁਗਤੋ ਬਲੀ ॥ ੧,੧੪੯.

ਲੜਾਈ ਆਦਿ ਵੱਡੇ ਜਤਨਾਂ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਾਲ ਵਾਤ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਿੱਤ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕੁਪਿਤਃ ਕੁਰੁਤੇ ਕਾਸਂ ਕਫਂ ਤੇਨ ਸਸ਼ੋਣਿਤਮ੍ । ਪੀਤਂ ਸ਼੍ਯਾਵਞ੍ਚ ਸ਼ੁष੍ਕਞ੍ਚ ਗ੍ਰਥਿਤਂ ਕੁਪਿਤਂ ਬਹੁ ॥ ੧,੧੪੯.

ਜਦੋਂ ਇਹ ਬੇਕਾਬੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਖੰਘ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਫ ਤੇ ਖੂਨ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੀਲਾ, ਸਲੇਟੀ, ਸੁੱਕਾ, ਗੰਢਿਆ ਹੋਇਆ, ਵੱਧ ਤੇ ਉਤਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ष੍ਠੀਵੇਤ੍ਕਣ੍ਠੇਨ ਰੁਜਤਾ ਵਿਭਿਨ੍ਨੇਨੈਵ ਚੋਰਸਾ । ਸੂਚੀਭਿਰਿਵ ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਾਭਿਸ੍ਤੁਦ੍ਯਮਾਨੇਨ ਸ਼ੂਲਿਨਾ ॥ ੧,੧੪੯.

ਉਹ ਗਲੇ ਤੋਂ ਦਰਦ ਨਾਲ ਥੂਕਦਾ ਹੈ, ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਚੀਰਣ ਵਾਲਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ਼ ਸੂਈਆਂ ਜਾਂ ਬਰਛੀ ਨਾਲ ਚੁਭਿਆ ਹੋਵੇ।

ਦੁਃ ਖਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਨ ਸ਼ੂਲੇਨ ਭੇਦਪੀਡਾਹਿਤਾਪਿਨਾ । ਪਰ੍ਵਭੇਦਜ੍ਵਰਸ਼੍ਵਾਸਤृष੍ਣਾਵੈਸ੍ਵਰ੍ਯਕਮ੍ਪਵਾਨ੍ ॥ ੧,੧੪੯.

ਦਰਦਨਾਕ ਛੂਹ, ਚੀਰਣ ਵਾਲਾ ਦਰਦ, ਟੁੱਟਣ ਤੇ ਦਬਾਅ ਵਾਲੀ ਪੀੜਾ, ਜੋੜਾਂ ਦੀ ਟੁੱਟ, ਬੁਖਾਰ, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ, ਪਿਆਸ, ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਘਟ ਤੇ ਕੰਪਨ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਾਰਾਵਤ ਇਵੋਤ੍ਕੂਜਨ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲੀ ਤਤੋऽਸ੍ਯ ਚ । ਕਫਾਦ੍ਯੈਰ੍ਵਮਨਂ ਪਕ੍ਤਿਬਲਵਰ੍ਣਞ੍ਚ ਹੀਯਤੇ ॥ ੧,੧੪੯.

ਉਹ ਕਬੂਤਰ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ, ਪਾਸੇ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਫ ਆਦਿ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਲਟੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਕਤ, ਰੰਗ ਤੇ ਪਚਣ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕ੍ਸ਼ੀਣਸ੍ਯ ਸਾਸृਙ੍ਮੂਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਸ਼੍ਵਾਸਪृष੍ਟਕਟਿਗ੍ਰਹਃ । षਾਯੁਪ੍ਰਧਾਨਾਃ ਕੁਪਿਤਾ ਧਾਵਤੋ ਰਾਜਯਕ੍ਸ਼੍ਮਣਃ ॥ ੧,੧੪੯.

ਜੋ ਕਸ਼ੀਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂਤਰ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਪਿੱਠ ਤੇ ਕਮਰ ਵਿੱਚ ਜਕੜ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਵੱਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਰਾਜਯਕਸ਼ਮਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਲਕੜ ਹਨ।

ਕਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਯਕ੍ਸ਼੍ਮਾਯਤਨੇ ਕਾਸਂ ष੍ਠੀਵਤ੍ਕਫਂ ਤਤਃ । ਪੂਤਿਪੂਯੋਪਮਂ ਵੀਤਂ ਮਿਸ਼੍ਰਂ ਹਰਿਤਲੋਹਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੪੯.

ਯਕਸ਼ਮਾ ਦੇ ਥਾਂ ਤੇ ਖੰਘ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਥੂਕ ਨਾਲ ਕਫ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪੂਤੀ ਪੀਪ ਵਾਂਗ, ਪੀਲੇ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।

ਸੁਪ੍ਯਤੇ ਤੁਦ੍ਯਤ ਇਵ ਹृਦਯਂ ਪਚਤੀਵ ਚ । ਅਕਸ੍ਮਾਦੁष੍ਣਸ਼ੀਤੇਚ੍ਛਾ ਬਹ੍ਵਾਸ਼ਿਤ੍ਵਂ ਬਲਕ੍ਸ਼ਯਃ ॥ ੧,੧੪੯.

ਉਹ ਸੌਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਮਾਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਜਲਣ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਚਾਨਕ ਗਰਮੀ ਜਾਂ ਠੰਡ ਦੀ ਇੱਛਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਪ੍ਰਸਨ੍ਨਵਕ੍ਰਤ੍ਵਂ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਨੇਤ੍ਰਤਾ । ਤਤੋऽਸ੍ਯ ਕ੍ਸ਼ਯਰੂਪਾਣਿ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯਾਵਿਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਚ ॥ ੧,੧੪੯.

ਮੂੰਹ ਤੇ ਚਮਕ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਚਿਹਰਾ ਤੇਲਿਆ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਰੌਸ਼ਨ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਫਿਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਵਾਪਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇਤ੍ਯੇष ਕ੍ਸ਼ਯਜਃ ਕਾਸ ਕ੍ਸ਼ੀਣਾਨਾਂ ਦੇਹਨਾਸ਼ਨਃ । ਯਾਪ੍ਯੌ ਵਾ ਬਲਿਨਾਂ ਤਦ੍ਵਤ੍ਕ੍ਸ਼ਤਜੋऽਪਿ ਨਵੌ ਤੁ ਤੌ ॥ ੧,੧੪੯.

ਇਹ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਖੰਘ ਕਮਜ਼ੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਤਾਕਤਵਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਤੇ ਚੋਟ ਵਾਲੀ ਦੋਨੋ ਕਿਸਮਾਂ ਨਵੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸਿਧ੍ਯੇਤਾਮਪਿ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਤ੍ਸਾਧ੍ਯਾਦੌ ਚ ਪृਥਕ੍ਕ੍ਰਮਃ । ਮਿਸ਼੍ਰਾ ਯਾਪ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ਸਰ੍ਵੇ ਜਰਸਃ ਸ੍ਥਵਿਰਸ੍ਯ ਚ ॥ ੧,੧੪੯.

ਦੋਵੇਂ ਰੋਗ ਸਮਰਥਾ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਿਹੜੇ ਰੋਗ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਜਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਹਨ, ਉਹ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਤੇ ਵਧੀ ਉਮਰ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਕ੍ਸ਼ਯਚ੍ਛਰ੍ਦਿਸ੍ਵਰਸਾਦਾਦਯੋ ਗਦਾਃ । ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਪੇਕ੍ਸ਼ਯਾ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਾਸ੍ਤ੍ਵਰਯਾ ਜਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੪੯.

ਖੰਘ, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼, ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਉਲਟੀ, ਗਲੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਦਲਣਾ ਤੇ ਹੋਰ ਰੋਗ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੫੦ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਅਥਾਤਃ ਸ਼੍ਵਾਸਰੋਗਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਂ ਪ੍ਰਵਦਾਮ੍ਯਹਮ੍ । ਕਾਸਵृਦ੍ਧ੍ਯਾ ਭਵੇਚ੍ਛ੍ਵਾਸਃ ਪੂਰ੍ਵੈਰ੍ਵਾ ਦੋषਕੋਪਨੈਃ ॥ ੧,੧੫੦.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਾਹ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਖੰਘ ਵਧਣ ਜਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਦੋਸ਼ ਵਧ ਜਾਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਆਮਾਤਿਸਾਰਵਮਥੁਵਿषਪਾਣ੍ਡੁਜ੍ਵਰੈਰਪਿ । ਰਜੋਧੂਮਾਨਿਲੈਰ੍ਮਰ੍ਮਘਾਤਾਦਪਿ ਹਿਮਾਮ੍ਬੁਨਾ ॥ ੧,੧੫੦.

ਇਹ ਅਜੀਰਨ, ਦਸਤ, ਉਲਟੀ, ਜ਼ਹਿਰ, ਖੂਨ ਦੀ ਕਮੀ, ਬੁਖਾਰ, ਧੂੜ, ਧੂੰਆਂ, ਹਵਾ, ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਚੋਟ ਲੱਗਣ ਜਾਂ ਠੰਡੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਕਸ੍ਤਮਕਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨੋ ਮਹਾਨੂਰ੍ਧ੍ਵਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਮਃ । ਕਫੋਪਰੁਦ੍ਧਗਮਨਪਵਨੋ ਵਿष੍ਵਗਾਸ੍ਥਿਤਃ ॥ ੧,੧੫੦.

ਇਸ ਦੀ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ: ਛੋਟੀ, ਹਨੇਰੀ, ਟੁੱਟੀ, ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲੀ; ਹਵਾ ਕਫ਼ ਨਾਲ ਰੋਕੀ ਹੋਈ, ਹਰ ਥਾਂ ਅਣਯਮਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।