ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਤੈਰ੍ਮਿਥਸ੍ਤੁਲ੍ਯਰੂਪਤ੍ਵਮਾਗਮ੍ਯ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੁਵਂਸ੍ਤਨੁਮ੍ । ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਕृਤੇਃ ਸਂਸਰ੍ਗਾਦ੍ਦषਣਾਦਪਿ ॥ ੧,੧੪੮.

ਜਦ ਇਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਸ਼ਕਲ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਿੱਤ ਤੇ ਲਹੂ ਦੇ ਰੋਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਕੱਟਣ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਾਨੁਵृਤ੍ਤੇषੁ ਰਕ੍ਤੇਨ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ । ਪ੍ਰਭਵਤ੍ਯਸृਜਃ ਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ਪ੍ਲੀਹਤੋ ਯਕृਤਸ਼੍ਚ ਸਃ ॥ ੧,੧੪੮.

ਜਦ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਪਿੱਤ ਵਰਗਾ ਹੀ ਸੁਗੰਧ ਤੇ ਰੰਗ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਲਹੂ ਦੇ ਥਾਵਾਂ, ਤਲਲੀ ਤੇ ਜਿਗਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਿਰੋਗੁਰੁਤ੍ਵਮਰੁਚਿਃ ਸ਼ੀਤੇਚ੍ਛਾ ਧੂਮਕੋऽਮ੍ਲਕਃ । ਛਰ੍ਧਿਤਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਬੈ ਭਤ੍ਸ੍ਯਂ ਕਾਸਃ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਭ੍ਰਮਃ ਕ੍ਲਮਃ ॥ ੧,੧੪੮.

ਸਿਰ ਭਾਰੀ ਹੋਣਾ, ਰੁਚੀ ਨਾ ਆਉਣਾ, ਠੰਡੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਧੂੰਏਂ ਜਾਂ ਖੱਟੇ ਡਕਾਰ, ਉਲਟੀ ਆਉਣਾ, ਖਾਣ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋਣਾ, ਖੰਘ, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ, ਚੱਕਰ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਲੋਹਿਤੋ ਨ ਹਿਤੋ ਮਤ੍ਸ੍ਯਗਨ੍ਧਾਸ੍ਯਾਤ੍ਵਞ੍ਚ ਵਿਜ੍ਵਰੇ । ਰਕ੍ਤਹਾਰਿਦ੍ਰਹਰਿਤਵਰ੍ਣਤਾ ਨਯਨਾਦਿषੁ ॥ ੧,੧੪੮.

ਲਹੂ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਦੀ ਵਾਂਗ ਸੁਗੰਧ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਦ ਬੁਖਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਲ, ਪੀਲਾ ਜਾਂ ਹਰਾ ਰੰਗ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਪੀਤਾਨਾਂ ਵਰ੍ਣਾਨਾਮਵਿਵੇਚਨਮ੍ । ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਇਨ੍ਮਾਦਧਰ੍ਮਿਤ੍ਵਂ ਭਵਤ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਭਵਿष੍ਯਤਿ ॥ ੧,੧੪੮.

ਨੀਲਾ, ਲਾਲ ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਪਾਗਲਪਣ ਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਣਾ, ਇਹ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨਾਸਾਕ੍ਸ਼ਿਕਰ੍ਣਾਸ੍ਯੈਰ੍ਮੇਢ੍ਰਯੋਨਿਗੁਦੈਰਧਃ । ਕੁਪਿਤਂ ਰੋਮਕੂਪੈਸ਼੍ਚ ਸਮਸ੍ਤੈਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ॥ ੧,੧੪੮.

ਉਪਰਲੇ ਪਾਸੇ ਨੱਕ, ਅੱਖਾਂ, ਕੰਨ ਤੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ, ਹੇਠਲੇ ਪਾਸੇ ਲਿੰਗ ਤੇ ਮਲਦਵਾਰ ਤੋਂ, ਤੇ ਰੋਮਾਂ ਦੇ ਛਿਦਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ, ਇਹ ਰੋਗ ਵਧ ਕੇ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।

ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸਾਧ੍ਯਂ ਕਫਾਦ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਦ੍ਵਿਰੇਚਨਸਾਧਿਤਮ੍ । ਬਹ੍ਵੌषਧਾਨਿ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਰੇਕੋ ਹਿ ਵਰੌषਧਮ੍ ॥ ੧,੧੪੮.

ਜਦ ਕਫ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਸਰਜਨ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਿੱਤ ਲਈ ਬਹੁਤ ਦਵਾਈਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਵਿਸਰਜਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਇਲਾਜ ਹੈ।

ਅਨੁਬਨ੍ਧੀ ਕਫੋ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਕृਤ੍ । ਕषਾਯਾਃ ਸ੍ਵਾਦਵੋ ਯਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੌ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਲਾ ਹਿਤਾਃ ॥ ੧,੧੪੮.

ਜਿੱਥੇ ਕਫ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਸੁੱਧੀ ਕਰਨੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ; ਕਸੇਲੇ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਸਵਾਦ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਫ ਦੀ ਸੁੱਧੀ ਲਈ ਚੰਗੀਆਂ ਹਨ।

ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕषਾਯਾ ਵਾ ਯੇ ਨਿਸਰ੍ਗਾਤ੍ਕਫਾਵਹਾਃ । ਅਧੋ ਯਾਪ੍ਯਞ੍ਚ ਨਾਯੁष੍ਮਾਂਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਚ੍ਛਰ੍ਦਨਸਾਧਕਮ੍ ॥ ੧,੧੪੮.

ਜੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਤਿੱਖੀਆਂ, ਕੜੀਆਂ ਜਾਂ ਕਸੇਲੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਕਫ ਦੂਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਵਧਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰੋਗਾਂ ਲਈ, ਉਲਟੀ ਕਰਕੇ ਇਲਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਅਲ੍ਪੌषਧਞ੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਮਨਂ ਨਾਵਮੌषਧਮ੍ । ਅਨੁਬਨ੍ਧਿ ਬਲਂ ਯਸ੍ਯ ਸ਼ਾਨ੍ਤਪਿਤ੍ਤਨਰਸ੍ਯ ਚ ॥ ੧,੧੪੮.

ਜਦ ਪਿੱਤ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘੱਟ ਹੋਵੇ, ਉਲਟੀ ਇਲਾਜ ਲਈ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ; ਜਿੱਥੇ ਤਾਕਤ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਤ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ।

ਕषਾਯਸ਼੍ਚ ਹਿਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮਧੁਰਾ ਏਵ ਕੇਵਲਮ੍ । ਕਫਮਾਰੁਤਸਂਸ੍ਪृष੍ਟਮਸਾਧ੍ਯਮੁਪਨਾਮਨਮ੍ ॥ ੧,੧੪੮.

ਕਸੇਲੇ ਤੇ ਕੇਵਲ ਮਿੱਠੇ ਪਦਾਰਥ ਉਸ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ; ਜਦ ਕਫ ਤੇ ਵਾਤ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਸਾਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਸਹ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਤ੍ਵਾਦਸਾਧ੍ਯਾਦੌषਧਸ੍ਯ ਚ । ਨ ਹਿ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦਸ੍ਯ ਚ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਿਨਃ ॥ ੧,੧੪੮.

ਜਦ ਰੋਗ ਸਹਿਣਯੋਗ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਲਟ ਦਿਸਾ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਦਵਾਈ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਉਲਟ ਦਿਸਾ ਵਾਲੇ ਰੋਗ ਦੀ ਕੋਈ ਸੁੱਧੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।

ਸ਼ੋਧਨਂ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਞ੍ਚ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇऽਭਿਸਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਏਵਮੇਵੋਪਸ਼ਮਨਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਮਿਹੇष੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੪੮.

ਰਕਤ-ਪਿੱਤ ਦੇ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਉਲਟ ਦਿਸਾ ਵਾਲੀ ਸੁੱਧੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਥੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਸੁੱਧੀ ਹੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਸਂਸृष੍ਟੇषੁ ਹਿ ਦੋषੇषੁ ਸਰ੍ਵਥਾ ਛਰ੍ਦਨਂ ਹਿਤਮ੍ । ਤਤ੍ਰ ਦੋषੋऽਤ੍ਰ ਗਮਨਂ ਸ਼ਿਵਾਸ੍ਤ੍ਰ ਇਵ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੪੮.

ਜਦੋਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੱਢ ਦੇਣਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਹੈ; ਇਥੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਬੁਰਾਈ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਉਪਦ੍ਰਵਾਸ਼੍ਚ ਵਿਕृਤਿਂ ਫਲਤਸ੍ਤੇषੁ ਸਾਧਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੪੮.

ਜੋ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਪੱਕੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੪੯ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਆਸ਼ੁਕਾਰੀ ਯਤਃ ਕਾਸਃ ਸ ਏਵਾਤਃ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ । ਪਞ੍ਚ ਕਾਸਾਃ ਸ੍ਮृਤਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇष੍ਮਕ੍ਸ਼ਤਕ੍ਸ਼ਯੈਃ ॥ ੧,੧੪੯.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕਿਉਂਕਿ ਖੰਘ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੁਣ ਉਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇਗਾ; ਪੰਜ ਕਿਸਮ ਦੀ ਖੰਘ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ — ਵਾਤ, ਪਿੱਤ, ਕਫ, ਚੋਟ ਅਤੇ ਕਸ਼ੀਰਤਾ ਤੋਂ।

ਕ੍ਸ਼ਯਾਯੋਪੇਕ੍ਸ਼ਿਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਬਲਿਨਸ਼੍ਚੋਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਮ੍ । ਤੇषਾਂ ਭਵਿष੍ਯਤਾਂ ਰੂਪਂ ਕਣ੍ਠੇ ਕਣ੍ਡੂਰਰੋਚਕਃ ॥ ੧,੧੪੯.

ਜੋ ਕਸ਼ੀਰਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ, ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਕੜੀ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਖੁਜਲੀ ਤੇ ਸੁਆਦ ਦੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ੁष੍ਕਕਰ੍ਣਾਸ੍ਯਕਣ੍ਠਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ਰਾਧੋਵਿਹਿਤੋऽਨਿਲਃ । ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯੋ ਰਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਕਣ੍ਠੇ ਚ ਸਂਸृਜਨ੍ ॥ ੧,੧੪੯.

ਕੰਨ, ਮੂੰਹ ਤੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕਾਪਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਵਾਤ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਉਪਰ ਵੱਲ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਿਰਾਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਸਂਪੂਰ੍ਯ ਤਤੋऽਙ੍ਗਾਨ੍ਯੁਤ੍ਕ੍ਸ਼ਿਪਨ੍ਤਿ ਚ । ਕ੍ਸ਼ਿਪਨ੍ਨਿਵਾਕ੍ਸ਼ਿਣੀ ਕ੍ਲਿष੍ਟਸ੍ਵਰਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਚ ਪੀਡਯਨ੍ ॥ ੧,੧੪੯.

ਜਦੋਂ ਇਹ ਨਸਾਂ ਤੇ ਰਾਹਾਂ ਨੂੰ ਭਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਉਠਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ, ਤੇ ਪਾਸੇ ਵਿੱਚ ਦਬਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਸਵਕ੍ਰੇਣ ਭਿਨ੍ਨਕਾਂਸ੍ਯੋਪਮਧ੍ਵਨਿਃ । ਹृਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਰੁਸ਼ਿਰਃ ਸ਼ੂਲਮੋਹਕ੍ਸ਼ੋਭਸ੍ਵਰਕ੍ਸ਼ਯਾਨ੍ ॥ ੧,੧੪੯.

ਇਹ ਤਿਰਢੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਟੁੱਟੇ ਕਾਂਸੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੋਵੇ; ਦਿਲ, ਪਾਸੇ, ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਚੱਕਰ, ਉਲਝਣ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਘਟ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਰੋਤਿ ਸ਼ੁष੍ਕਕਾਸਞ੍ਚ ਮਹਾਵੇਗਰੁਜਾਸ੍ਵਨਮ੍ । ਸੋਂਗਹਰ੍षੋ ਕਫਂ ਸ਼ੁष੍ਕਂ ਕृਛ੍ਰਾਨ੍ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾਲ੍ਪਤਾਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ ॥ ੧,੧੪੯.

ਇਹ ਸੁੱਕੀ ਖੰਘ, ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਤੇ ਕਰੜੀ ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਰੋਮਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜਖੜਾਹਟ, ਸੁੱਕਾ ਕਫ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਪੀਤਾਕ੍ਸ਼ਿਕਤ੍ਵਂ ਚ ਤਿਕ੍ਤਾਸ੍ਯਤ੍ਵਂ ਜ੍ਵਰੋ ਭ੍ਰਮਃ । ਪਿਤ੍ਤਾਸृਗ੍ਵਮਨਂ ਤृष੍ਣਾ ਵੈਸ੍ਵਰ੍ਯਂ ਧੂਮਕੋ ਮਦਃ ॥ ੧,੧੪੯.

ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਅੱਖਾਂ ਪੀਲੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਕੜਵਾਪਣ, ਬੁਖਾਰ, ਚੱਕਰ, ਪਿੱਤ ਤੇ ਖੂਨ ਦੀ ਉਲਟੀ, ਪਿਆਸ, ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਘਟ, ਧੂੰਏ ਵਾਲਾ ਅਹਿਸਾਸ ਤੇ ਨਸ਼ਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਤਤਂ ਕਾਸਵੇਗੇ ਚ ਜ੍ਯੋਤਿषਾਮਿਵ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ । ਕਫਾਦੁਰੋऽਲ੍ਪਰੁਙ੍ਮੂਰ੍ਧਿ ਹृਦਯਂ ਸ੍ਤਿਮਿਤੇ ਗੁਰੁ ॥ ੧,੧੪੯.

ਖੰਘ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਕਫ ਤੋਂ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਦਰਦ, ਦਿਲ ਭਾਰੀ ਤੇ ਸੁਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਣ੍ਠੇ ਪ੍ਰਲੇਪਮਦਜਂ ਪੀਨਸਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਰੋਚਕਾਃ । ਰੋਮਹਰ੍षੋ ਧਨਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂਸ਼੍ਲੇष੍ਮਣਾਞ੍ਚ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍ ॥ ੧,੧੪੯.

ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਪਰਤ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਟ, ਨੱਕ ਵਗਣਾ, ਉਲਟੀ ਤੇ ਸੁਆਦ ਦੀ ਕਮੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਰੋਮਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜਖੜਾਹਟ, ਮੋਟਾ ਤੇ ਚਿਕਣਾ ਕਫ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਾਧੂ ਪੈਦਾ ਹੋਣੀ।

ਯੁਦ੍ਧਾਦ੍ਯੈਃ ਸਾਹਸੈਸ੍ਤੈਸ੍ਤੈਃ ਸੇਵਿਤੈਰਯਥਾਬਲਮ੍ । ਉਪਸ੍ਯਨ੍ਤਃ ਕ੍ਸ਼ਤੋ ਵਾਯੁਃ ਪਿਤ੍ਤੇਨਾਨੁਗਤੋ ਬਲੀ ॥ ੧,੧੪੯.

ਲੜਾਈ ਆਦਿ ਵੱਡੇ ਜਤਨਾਂ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਾਲ ਵਾਤ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਿੱਤ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕੁਪਿਤਃ ਕੁਰੁਤੇ ਕਾਸਂ ਕਫਂ ਤੇਨ ਸਸ਼ੋਣਿਤਮ੍ । ਪੀਤਂ ਸ਼੍ਯਾਵਞ੍ਚ ਸ਼ੁष੍ਕਞ੍ਚ ਗ੍ਰਥਿਤਂ ਕੁਪਿਤਂ ਬਹੁ ॥ ੧,੧੪੯.

ਜਦੋਂ ਇਹ ਬੇਕਾਬੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਖੰਘ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਫ ਤੇ ਖੂਨ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੀਲਾ, ਸਲੇਟੀ, ਸੁੱਕਾ, ਗੰਢਿਆ ਹੋਇਆ, ਵੱਧ ਤੇ ਉਤਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ष੍ਠੀਵੇਤ੍ਕਣ੍ਠੇਨ ਰੁਜਤਾ ਵਿਭਿਨ੍ਨੇਨੈਵ ਚੋਰਸਾ । ਸੂਚੀਭਿਰਿਵ ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਾਭਿਸ੍ਤੁਦ੍ਯਮਾਨੇਨ ਸ਼ੂਲਿਨਾ ॥ ੧,੧੪੯.

ਉਹ ਗਲੇ ਤੋਂ ਦਰਦ ਨਾਲ ਥੂਕਦਾ ਹੈ, ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਚੀਰਣ ਵਾਲਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ਼ ਸੂਈਆਂ ਜਾਂ ਬਰਛੀ ਨਾਲ ਚੁਭਿਆ ਹੋਵੇ।

ਦੁਃ ਖਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਨ ਸ਼ੂਲੇਨ ਭੇਦਪੀਡਾਹਿਤਾਪਿਨਾ । ਪਰ੍ਵਭੇਦਜ੍ਵਰਸ਼੍ਵਾਸਤृष੍ਣਾਵੈਸ੍ਵਰ੍ਯਕਮ੍ਪਵਾਨ੍ ॥ ੧,੧੪੯.

ਦਰਦਨਾਕ ਛੂਹ, ਚੀਰਣ ਵਾਲਾ ਦਰਦ, ਟੁੱਟਣ ਤੇ ਦਬਾਅ ਵਾਲੀ ਪੀੜਾ, ਜੋੜਾਂ ਦੀ ਟੁੱਟ, ਬੁਖਾਰ, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ, ਪਿਆਸ, ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਘਟ ਤੇ ਕੰਪਨ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਾਰਾਵਤ ਇਵੋਤ੍ਕੂਜਨ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲੀ ਤਤੋऽਸ੍ਯ ਚ । ਕਫਾਦ੍ਯੈਰ੍ਵਮਨਂ ਪਕ੍ਤਿਬਲਵਰ੍ਣਞ੍ਚ ਹੀਯਤੇ ॥ ੧,੧੪੯.

ਉਹ ਕਬੂਤਰ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ, ਪਾਸੇ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਫ ਆਦਿ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਲਟੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਕਤ, ਰੰਗ ਤੇ ਪਚਣ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।