ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਹਰਿਦ੍ਰਾਭੇਦਵਰ੍ਣਾਭਸ੍ਤਦ੍ਵਲ੍ਲੇਪਂ ਪ੍ਰਮੇਹਤਿ । ਸ ਵੈ ਹਾਰਿਦ੍ਰਕੋ ਨਾਮ ਜ੍ਵਰਭੇਦੋऽਨ੍ਤਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਹਲਦੀ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਤੇ ਸ਼ਕਰਬਿਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਓਸੇ ਲੇਪ ਵਾਲਾ। ਇਹ 'ਹਾਰਿਦ੍ਰਕ' ਨਾਂ ਦਾ ਬੁਖਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਮੌਤ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਫਵਾਤੌ ਸਮੌ ਯਤ੍ਰ ਹੀਨਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨਃ । ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣੋऽਥ ਵਾ ਦਿਵਾ ਮਨ੍ਦੋ ਜਾਯਤੇ ਰਾਤ੍ਰਿਜੋ ਜ੍ਵਰਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਲੇਸ਼ਮ ਤੇ ਵਾਤ ਦੋਵੇਂ ਹੋਣ, ਤੇ ਪਿੱਤ ਘੱਟ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਬੁਖਾਰ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਜਾਂ ਹੌਲਾ, ਪਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਦਿਵਾਕਰਾਰ੍ਪਿਤਬਲੇ ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਚ੍ਚ ਵਿਸ਼ੋषਿਤੇ । ਸ਼ਰੀਰੇ ਨਿਯਤਂ ਵਾਤਾਜ੍ਜ੍ਵਰਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪੌਰ੍ਵਰਾਤ੍ਰਿਕਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਥਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਾਤ ਤੋਂ ਬੁਖਾਰ ਰਾਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਮਾਸ਼ਯੇ ਯਦਾਤ੍ਮਸ੍ਥੇ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਪਿਤ੍ਤੇ ਹ੍ਯਧਃ ਸ੍ਥਿਤੇ । ਤਦਰ੍ਧਂ ਸ਼ੀਤਲਂ ਦੇਹੇ ਹ੍ਯਰ੍ਧਂ ਚੋष੍ਣਂ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤੇ ਸ਼ਲੇਸ਼ਮ ਪਿੱਤ ਹੇਠਾਂ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਠੰਡਾ ਤੇ ਅੱਧਾ ਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਾਯੇ ਪਿਤ੍ਤਂ ਯਦਾ ਨ੍ਯਸ੍ਤਂ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਾ ਚਾਨ੍ਤੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ । ਉष੍ਣਤ੍ਵਂ ਤੇਨ ਦੇਹਸ੍ਯ ਸ਼ੀਤਤ੍ਵਂ ਕਰਪਾਦਯੋਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤੇ ਸ਼ਲੇਸ਼ਮ ਹੱਥ ਪੈਰ 'ਤੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਗਰਮ ਤੇ ਹੱਥ ਪੈਰ ਠੰਡੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਰਸਰਕ੍ਤਾਸ਼੍ਰਯਃ ਸਾਧ੍ਯੋ ਮਾਂਸ ਮੇਦੋਗਤਸ਼੍ਚ ਯਃ । ਅਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਾਗਤਃ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਸ੍ਤੈਸ੍ਤੈਃ ਸ੍ਵਾਙ੍ਗੈਰ੍ਹਤਪ੍ਰਭਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜੋ ਰਸ, ਲਹੂ, ਮਾਸ ਅਤੇ ਚਰਬੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਹੱਡੀਆਂ ਤੇ ਮਗਜ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਗ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਚਮਕ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿਸਂਜ੍ਞੋ ਜ੍ਰਵੇਗਾਰ੍ਤਃ ਸਕ੍ਰੋਧ ਇਵ ਵੀਕ੍ਸ਼ਤੇ । ਸਦੋषਮੁष੍ਣਞ੍ਚ ਸਦਾ ਸ਼ਕृਨ੍ਮੁਞ੍ਚਤਿ ਵੇਗਵਤ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਖਾਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ ਮੁਖੜਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੰਦੇ, ਗਰਮ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਪਖਾਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਦੇਹੋ ਲਘੁਰ੍ਵ੍ਯਪਗਤਕ੍ਲਮਮੋਹਤਾਪਃ ਪਾਕੋ ਮੁਖੇ ਕਰਣਸੌष੍ਠਵਮਵ੍ਯਥਤ੍ਵਮ੍ । ਸ੍ਵੇਦਃ ਕ੍ਸ਼ੁਵਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਯੋਗਿਮਨੋऽਨ੍ਨਲਿਪ੍ਸਾ ਕਣ੍ਡੂਸ਼੍ਚ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਵਿਗਤ੍ਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸ਼ਣਾਨਿ ॥ ੧,੧੪੭.

ਸਰੀਰ ਹਲਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਥਕਾਵਟ, ਭੁਲੇਖਾ ਤੇ ਗਰਮੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਚਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੋਈ ਦਰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਪਸੀਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਛੀਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਖਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਖੁਜਲੀ ਹੋਣੀ, ਇਹ ਬੁਖਾਰ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੪੮ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਅਥਾਤੋ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਂ ਪ੍ਰਵਦਾਮ੍ਯਹਮ੍ । ਭृਸ਼ੋष੍ਣਤਿਕ੍ਤਕਟ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਾਦਿਵਿਦਾਹਿਭਿਃ ॥ ੧,੧੪੮.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਕਤ-ਪਿੱਤ ਦੇ ਰੋਗ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਬਹੁਤ ਗਰਮ, ਕੜਵੇ, ਤਿੱਖੇ, ਖੱਟੇ, ਨਮਕੀਨ ਤੇ ਜਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖਾਣ ਨਾਲ।

ਕੋਦ੍ਰਵੋਦ੍ਦਾਲਕੈਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯੈਸ੍ਤਦੁਕ੍ਤੈਰਤਿ ਸੇਵਿਤੈਃ । ਕੁਪਿਤਂ ਪੈਤ੍ਤਿਕੈਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਦ੍ਰਵਂ ਰਕ੍ਤਞ੍ਚ ਮੂਰ੍ਛਤਿ ॥ ੧,੧੪੮.

ਕੋਦਰਾ, ਉੱਡਾਲਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਐਸੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਖਾਣ, ਤੇ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ, ਪਿੱਤ ਉਤਸ਼ੇਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਤਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਲਹੂ ਵੀ ਗੜਬੜ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤੈਰ੍ਮਿਥਸ੍ਤੁਲ੍ਯਰੂਪਤ੍ਵਮਾਗਮ੍ਯ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੁਵਂਸ੍ਤਨੁਮ੍ । ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਕृਤੇਃ ਸਂਸਰ੍ਗਾਦ੍ਦषਣਾਦਪਿ ॥ ੧,੧੪੮.

ਜਦ ਇਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਸ਼ਕਲ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਿੱਤ ਤੇ ਲਹੂ ਦੇ ਰੋਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਕੱਟਣ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਾਨੁਵृਤ੍ਤੇषੁ ਰਕ੍ਤੇਨ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ । ਪ੍ਰਭਵਤ੍ਯਸृਜਃ ਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ਪ੍ਲੀਹਤੋ ਯਕृਤਸ਼੍ਚ ਸਃ ॥ ੧,੧੪੮.

ਜਦ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਪਿੱਤ ਵਰਗਾ ਹੀ ਸੁਗੰਧ ਤੇ ਰੰਗ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਲਹੂ ਦੇ ਥਾਵਾਂ, ਤਲਲੀ ਤੇ ਜਿਗਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਿਰੋਗੁਰੁਤ੍ਵਮਰੁਚਿਃ ਸ਼ੀਤੇਚ੍ਛਾ ਧੂਮਕੋऽਮ੍ਲਕਃ । ਛਰ੍ਧਿਤਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਬੈ ਭਤ੍ਸ੍ਯਂ ਕਾਸਃ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਭ੍ਰਮਃ ਕ੍ਲਮਃ ॥ ੧,੧੪੮.

ਸਿਰ ਭਾਰੀ ਹੋਣਾ, ਰੁਚੀ ਨਾ ਆਉਣਾ, ਠੰਡੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਧੂੰਏਂ ਜਾਂ ਖੱਟੇ ਡਕਾਰ, ਉਲਟੀ ਆਉਣਾ, ਖਾਣ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋਣਾ, ਖੰਘ, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ, ਚੱਕਰ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਲੋਹਿਤੋ ਨ ਹਿਤੋ ਮਤ੍ਸ੍ਯਗਨ੍ਧਾਸ੍ਯਾਤ੍ਵਞ੍ਚ ਵਿਜ੍ਵਰੇ । ਰਕ੍ਤਹਾਰਿਦ੍ਰਹਰਿਤਵਰ੍ਣਤਾ ਨਯਨਾਦਿषੁ ॥ ੧,੧੪੮.

ਲਹੂ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਦੀ ਵਾਂਗ ਸੁਗੰਧ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਦ ਬੁਖਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਲ, ਪੀਲਾ ਜਾਂ ਹਰਾ ਰੰਗ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਪੀਤਾਨਾਂ ਵਰ੍ਣਾਨਾਮਵਿਵੇਚਨਮ੍ । ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਇਨ੍ਮਾਦਧਰ੍ਮਿਤ੍ਵਂ ਭਵਤ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਭਵਿष੍ਯਤਿ ॥ ੧,੧੪੮.

ਨੀਲਾ, ਲਾਲ ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਪਾਗਲਪਣ ਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਣਾ, ਇਹ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨਾਸਾਕ੍ਸ਼ਿਕਰ੍ਣਾਸ੍ਯੈਰ੍ਮੇਢ੍ਰਯੋਨਿਗੁਦੈਰਧਃ । ਕੁਪਿਤਂ ਰੋਮਕੂਪੈਸ਼੍ਚ ਸਮਸ੍ਤੈਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ॥ ੧,੧੪੮.

ਉਪਰਲੇ ਪਾਸੇ ਨੱਕ, ਅੱਖਾਂ, ਕੰਨ ਤੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ, ਹੇਠਲੇ ਪਾਸੇ ਲਿੰਗ ਤੇ ਮਲਦਵਾਰ ਤੋਂ, ਤੇ ਰੋਮਾਂ ਦੇ ਛਿਦਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ, ਇਹ ਰੋਗ ਵਧ ਕੇ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।

ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸਾਧ੍ਯਂ ਕਫਾਦ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਦ੍ਵਿਰੇਚਨਸਾਧਿਤਮ੍ । ਬਹ੍ਵੌषਧਾਨਿ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਰੇਕੋ ਹਿ ਵਰੌषਧਮ੍ ॥ ੧,੧੪੮.

ਜਦ ਕਫ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਸਰਜਨ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਿੱਤ ਲਈ ਬਹੁਤ ਦਵਾਈਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਵਿਸਰਜਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਇਲਾਜ ਹੈ।

ਅਨੁਬਨ੍ਧੀ ਕਫੋ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਕृਤ੍ । ਕषਾਯਾਃ ਸ੍ਵਾਦਵੋ ਯਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੌ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਲਾ ਹਿਤਾਃ ॥ ੧,੧੪੮.

ਜਿੱਥੇ ਕਫ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਸੁੱਧੀ ਕਰਨੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ; ਕਸੇਲੇ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਸਵਾਦ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਫ ਦੀ ਸੁੱਧੀ ਲਈ ਚੰਗੀਆਂ ਹਨ।

ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕषਾਯਾ ਵਾ ਯੇ ਨਿਸਰ੍ਗਾਤ੍ਕਫਾਵਹਾਃ । ਅਧੋ ਯਾਪ੍ਯਞ੍ਚ ਨਾਯੁष੍ਮਾਂਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਚ੍ਛਰ੍ਦਨਸਾਧਕਮ੍ ॥ ੧,੧੪੮.

ਜੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਤਿੱਖੀਆਂ, ਕੜੀਆਂ ਜਾਂ ਕਸੇਲੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਕਫ ਦੂਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਵਧਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰੋਗਾਂ ਲਈ, ਉਲਟੀ ਕਰਕੇ ਇਲਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਅਲ੍ਪੌषਧਞ੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਮਨਂ ਨਾਵਮੌषਧਮ੍ । ਅਨੁਬਨ੍ਧਿ ਬਲਂ ਯਸ੍ਯ ਸ਼ਾਨ੍ਤਪਿਤ੍ਤਨਰਸ੍ਯ ਚ ॥ ੧,੧੪੮.

ਜਦ ਪਿੱਤ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘੱਟ ਹੋਵੇ, ਉਲਟੀ ਇਲਾਜ ਲਈ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ; ਜਿੱਥੇ ਤਾਕਤ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਤ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ।

ਕषਾਯਸ਼੍ਚ ਹਿਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮਧੁਰਾ ਏਵ ਕੇਵਲਮ੍ । ਕਫਮਾਰੁਤਸਂਸ੍ਪृष੍ਟਮਸਾਧ੍ਯਮੁਪਨਾਮਨਮ੍ ॥ ੧,੧੪੮.

ਕਸੇਲੇ ਤੇ ਕੇਵਲ ਮਿੱਠੇ ਪਦਾਰਥ ਉਸ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ; ਜਦ ਕਫ ਤੇ ਵਾਤ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਸਾਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਸਹ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਤ੍ਵਾਦਸਾਧ੍ਯਾਦੌषਧਸ੍ਯ ਚ । ਨ ਹਿ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦਸ੍ਯ ਚ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਿਨਃ ॥ ੧,੧੪੮.

ਜਦ ਰੋਗ ਸਹਿਣਯੋਗ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਲਟ ਦਿਸਾ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਦਵਾਈ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਉਲਟ ਦਿਸਾ ਵਾਲੇ ਰੋਗ ਦੀ ਕੋਈ ਸੁੱਧੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।

ਸ਼ੋਧਨਂ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਞ੍ਚ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇऽਭਿਸਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਏਵਮੇਵੋਪਸ਼ਮਨਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਮਿਹੇष੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੪੮.

ਰਕਤ-ਪਿੱਤ ਦੇ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਉਲਟ ਦਿਸਾ ਵਾਲੀ ਸੁੱਧੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਥੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਸੁੱਧੀ ਹੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਸਂਸृष੍ਟੇषੁ ਹਿ ਦੋषੇषੁ ਸਰ੍ਵਥਾ ਛਰ੍ਦਨਂ ਹਿਤਮ੍ । ਤਤ੍ਰ ਦੋषੋऽਤ੍ਰ ਗਮਨਂ ਸ਼ਿਵਾਸ੍ਤ੍ਰ ਇਵ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੪੮.

ਜਦੋਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੱਢ ਦੇਣਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਹੈ; ਇਥੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਬੁਰਾਈ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਉਪਦ੍ਰਵਾਸ਼੍ਚ ਵਿਕृਤਿਂ ਫਲਤਸ੍ਤੇषੁ ਸਾਧਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੪੮.

ਜੋ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਪੱਕੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੪੯ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਆਸ਼ੁਕਾਰੀ ਯਤਃ ਕਾਸਃ ਸ ਏਵਾਤਃ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ । ਪਞ੍ਚ ਕਾਸਾਃ ਸ੍ਮृਤਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇष੍ਮਕ੍ਸ਼ਤਕ੍ਸ਼ਯੈਃ ॥ ੧,੧੪੯.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕਿਉਂਕਿ ਖੰਘ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੁਣ ਉਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇਗਾ; ਪੰਜ ਕਿਸਮ ਦੀ ਖੰਘ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ — ਵਾਤ, ਪਿੱਤ, ਕਫ, ਚੋਟ ਅਤੇ ਕਸ਼ੀਰਤਾ ਤੋਂ।

ਕ੍ਸ਼ਯਾਯੋਪੇਕ੍ਸ਼ਿਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਬਲਿਨਸ਼੍ਚੋਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਮ੍ । ਤੇषਾਂ ਭਵਿष੍ਯਤਾਂ ਰੂਪਂ ਕਣ੍ਠੇ ਕਣ੍ਡੂਰਰੋਚਕਃ ॥ ੧,੧੪੯.

ਜੋ ਕਸ਼ੀਰਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ, ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਕੜੀ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਖੁਜਲੀ ਤੇ ਸੁਆਦ ਦੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ੁष੍ਕਕਰ੍ਣਾਸ੍ਯਕਣ੍ਠਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ਰਾਧੋਵਿਹਿਤੋऽਨਿਲਃ । ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯੋ ਰਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਕਣ੍ਠੇ ਚ ਸਂਸृਜਨ੍ ॥ ੧,੧੪੯.

ਕੰਨ, ਮੂੰਹ ਤੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕਾਪਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਵਾਤ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਉਪਰ ਵੱਲ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਿਰਾਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਸਂਪੂਰ੍ਯ ਤਤੋऽਙ੍ਗਾਨ੍ਯੁਤ੍ਕ੍ਸ਼ਿਪਨ੍ਤਿ ਚ । ਕ੍ਸ਼ਿਪਨ੍ਨਿਵਾਕ੍ਸ਼ਿਣੀ ਕ੍ਲਿष੍ਟਸ੍ਵਰਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਚ ਪੀਡਯਨ੍ ॥ ੧,੧੪੯.

ਜਦੋਂ ਇਹ ਨਸਾਂ ਤੇ ਰਾਹਾਂ ਨੂੰ ਭਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਉਠਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ, ਤੇ ਪਾਸੇ ਵਿੱਚ ਦਬਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।