ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਵੇਗਂ ਕृਤ੍ਵਾਵਿषਂ ਯਦ੍ਵਦਾਸ਼ਯੇ ਨਯਤੇ ਬਲਮ੍ । ਕੁਪ੍ਯਤ੍ਯਾਪ੍ਤਬਲਂ ਭੂਯਃ ਕਾਲਦੋषਵਿषਨ੍ਤਥਾ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਲੈ ਕੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਿਮਾਰੀ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਏਵਂ ਜ੍ਵਰਾਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਵਿषਮਾਃ ਸਤਤਾਦਯਃ । ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ੋ ਗੌਰਵਂ ਦੈਨ੍ਯਂ ਭਙ੍ਗੋऽਙ੍ਗਾਨਾਂ ਵਿਜृਮ੍ਭਣਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁਖਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਨਿਯਮਤ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ। ਇਹ ਉਤਪਾਤ, ਭਾਰੀਪਣ, ਉਦਾਸੀ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਖਿੱਚ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਅਰੋਚਕੋ ਵਮਿਃ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਰਸਗੇ ਜ੍ਵਰੇ । ਰਕ੍ਤਨਿष੍ਠੀਵਨਂ ਤृष੍ਣਾ ਰੂਕ੍ਸ਼ੋष੍ਣਂ ਪੀਡਕੋਦ੍ਯਮਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਬੁਖਾਰ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਲਟੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੂਨ ਉਗਲਣਾ, ਪਿਆਸ, ਸੁੱਕਾਪਣ, ਗਰਮੀ ਤੇ ਦਰਦ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਦਾਹਰਾਗਭ੍ਰਮਮਦਪ੍ਰਲਾਪੋ ਰਕ੍ਤਸਂਸ਼੍ਰਿਤੇ । ਤृਡ੍ਗ੍ਲਾਨਿਃ ਸ੍ਪृष੍ਟਵਰ੍ਚਸ੍ਕਮਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹੋ ਭ੍ਰਮਸ੍ਤਮਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਦੀ ਸ਼ਾਮਿਲੀਅਤ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ, ਲਾਲੀ, ਭੁਲਾਵਾ, ਬੇਸੁਧੀ ਤੇ ਬਕਬਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਿਆਸ, ਥਕਾਵਟ, ਰੰਗ ਦੀ ਬਦਲਾਵਟ, ਅੰਦਰਲੀ ਸਾੜ, ਚੱਕਰ ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਂ ਗਾਤ੍ਰਵਿਕ੍ਸ਼ੇਪੋ ਮਾਂਸਸ੍ਥੇ ਮੇਦਸਿ ਸ੍ਥਿਤੇ । ਸ੍ਵੇਦੋऽਤਿਤृष੍ਣਾ ਵਮਨਂ ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਂ ਵਾ ਸਹਿष੍ਣੁਤਾ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਦੋਂ ਬਿਮਾਰੀ ਮਾਸ ਜਾਂ ਚਰਬੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬਦਬੂ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਫੜਕ, ਪसीਨਾ, ਵਧੀ ਪਿਆਸ, ਉਲਟੀ, ਬਦਬੂ ਜਾਂ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਲਾਪੋ ਗ੍ਲਾਨਿਰਰੁਚਿਰਸ੍ਥਿਗੇ ਤ੍ਵਸ੍ਥਿਭੇਦਨਮ੍ । ਦੋषਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰੁਦ੍ਬੋਧਃ ਸ਼੍ਵਾਸਾਂਗਕ੍ਸ਼ੇਪਕੂਜਨਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਸੁਧੀ, ਥਕਾਵਟ, ਭੁੱਖ ਘਟਣਾ, ਹੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ। ਬਿਮਾਰੀ ਦੀ ਚਲ, ਜਾਗਣਾ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੀ ਔਖਾਈ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਫੜਕ ਤੇ ਕਰਾਹ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹੋ ਬਹਿਃ ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਹਿਕ੍ਕਾ ਹਿ ਮਜ੍ਜਮੇ । ਤਮਸੋ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਮਰ੍ਮਚ੍ਛੇਦਨਂ ਸ੍ਤਬ੍ਧਮੇਢ੍ਰਤਾ ॥ ੧,੧੪੭.

ਅੰਦਰਲੀ ਸਾੜ, ਬਾਹਰਲੀ ਠੰਡ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੀ ਔਖਾਈ, ਮੱਜ ਵਿੱਚ ਹਿਕਕੀਆਂ। ਅੱਖਾਂ ਅੰਦਰ ਹਨੇਰਾ, ਜ਼ਖਮੀ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਦਰਦ, ਤੇ ਗੋਡਿਆਂ ਦੀ ਜਕੜ।

ਸ਼ੁਕ੍ਰਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੌ ਮृਤ੍ਯੁਸ੍ਤੁ ਜਾਯਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸਂਸ਼੍ਰਯੇ । ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਦੁਃ ਸਾਧ੍ਯਾਃ ਪਞ੍ਚਾਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਦੋਂ ਬਿਮਾਰੀ ਸ਼ੁਕਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ੁਕਰ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਿੱਛਲੇ ਪੰਜ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਔਖੀਆਂ ਠੀਕ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਲਿਮ੍ਪਨ੍ਨਿਵ ਗਾਤ੍ਰਾਣਿ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਣਾ ਗੌਰਵੇਣ ਚ । ਮਨ੍ਦਜ੍ਵਰਪ੍ਰਲਾਪਸ੍ਤੁ ਸਸ਼ੀਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਲੇਪਕਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਿਵੇਂ ਅੰਗਾਂ 'ਤੇ ਲੇਪ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਸ਼ਲੇਸ਼ਮ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਭਾਰੀਪਣ। ਹੌਲੇ ਬੁਖਾਰ ਵਿੱਚ ਬੇਸੁਧੀ, ਠੰਡ ਤੇ ਲੇਪ ਵਾਲਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਨਿਤ੍ਯਂ ਮਨ੍ਦਜ੍ਵਰੋ ਰੂਕ੍ਸ਼ਃ ਸ਼ੀਤਕृਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਗਚ੍ਛਤਿ । ਸ੍ਤਬ੍ਧਾਙ੍ਗਃ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਭੂਯਿष੍ਠੋ ਭਵੇਦਙ੍ਗਬਲਾਸ਼ਕਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਹੌਲਾ ਬੁਖਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਠੰਡ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਅੰਗ ਜਕੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਲੇਸ਼ਮ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਹਰਿਦ੍ਰਾਭੇਦਵਰ੍ਣਾਭਸ੍ਤਦ੍ਵਲ੍ਲੇਪਂ ਪ੍ਰਮੇਹਤਿ । ਸ ਵੈ ਹਾਰਿਦ੍ਰਕੋ ਨਾਮ ਜ੍ਵਰਭੇਦੋऽਨ੍ਤਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਹਲਦੀ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਤੇ ਸ਼ਕਰਬਿਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਓਸੇ ਲੇਪ ਵਾਲਾ। ਇਹ 'ਹਾਰਿਦ੍ਰਕ' ਨਾਂ ਦਾ ਬੁਖਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਮੌਤ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਫਵਾਤੌ ਸਮੌ ਯਤ੍ਰ ਹੀਨਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨਃ । ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣੋऽਥ ਵਾ ਦਿਵਾ ਮਨ੍ਦੋ ਜਾਯਤੇ ਰਾਤ੍ਰਿਜੋ ਜ੍ਵਰਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਲੇਸ਼ਮ ਤੇ ਵਾਤ ਦੋਵੇਂ ਹੋਣ, ਤੇ ਪਿੱਤ ਘੱਟ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਬੁਖਾਰ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਜਾਂ ਹੌਲਾ, ਪਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਦਿਵਾਕਰਾਰ੍ਪਿਤਬਲੇ ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਚ੍ਚ ਵਿਸ਼ੋषਿਤੇ । ਸ਼ਰੀਰੇ ਨਿਯਤਂ ਵਾਤਾਜ੍ਜ੍ਵਰਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪੌਰ੍ਵਰਾਤ੍ਰਿਕਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਥਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਾਤ ਤੋਂ ਬੁਖਾਰ ਰਾਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਮਾਸ਼ਯੇ ਯਦਾਤ੍ਮਸ੍ਥੇ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਪਿਤ੍ਤੇ ਹ੍ਯਧਃ ਸ੍ਥਿਤੇ । ਤਦਰ੍ਧਂ ਸ਼ੀਤਲਂ ਦੇਹੇ ਹ੍ਯਰ੍ਧਂ ਚੋष੍ਣਂ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤੇ ਸ਼ਲੇਸ਼ਮ ਪਿੱਤ ਹੇਠਾਂ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਠੰਡਾ ਤੇ ਅੱਧਾ ਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਾਯੇ ਪਿਤ੍ਤਂ ਯਦਾ ਨ੍ਯਸ੍ਤਂ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਾ ਚਾਨ੍ਤੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ । ਉष੍ਣਤ੍ਵਂ ਤੇਨ ਦੇਹਸ੍ਯ ਸ਼ੀਤਤ੍ਵਂ ਕਰਪਾਦਯੋਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤੇ ਸ਼ਲੇਸ਼ਮ ਹੱਥ ਪੈਰ 'ਤੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਗਰਮ ਤੇ ਹੱਥ ਪੈਰ ਠੰਡੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਰਸਰਕ੍ਤਾਸ਼੍ਰਯਃ ਸਾਧ੍ਯੋ ਮਾਂਸ ਮੇਦੋਗਤਸ਼੍ਚ ਯਃ । ਅਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਾਗਤਃ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਸ੍ਤੈਸ੍ਤੈਃ ਸ੍ਵਾਙ੍ਗੈਰ੍ਹਤਪ੍ਰਭਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜੋ ਰਸ, ਲਹੂ, ਮਾਸ ਅਤੇ ਚਰਬੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਹੱਡੀਆਂ ਤੇ ਮਗਜ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਗ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਚਮਕ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿਸਂਜ੍ਞੋ ਜ੍ਰਵੇਗਾਰ੍ਤਃ ਸਕ੍ਰੋਧ ਇਵ ਵੀਕ੍ਸ਼ਤੇ । ਸਦੋषਮੁष੍ਣਞ੍ਚ ਸਦਾ ਸ਼ਕृਨ੍ਮੁਞ੍ਚਤਿ ਵੇਗਵਤ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਖਾਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ ਮੁਖੜਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੰਦੇ, ਗਰਮ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਪਖਾਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਦੇਹੋ ਲਘੁਰ੍ਵ੍ਯਪਗਤਕ੍ਲਮਮੋਹਤਾਪਃ ਪਾਕੋ ਮੁਖੇ ਕਰਣਸੌष੍ਠਵਮਵ੍ਯਥਤ੍ਵਮ੍ । ਸ੍ਵੇਦਃ ਕ੍ਸ਼ੁਵਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਯੋਗਿਮਨੋऽਨ੍ਨਲਿਪ੍ਸਾ ਕਣ੍ਡੂਸ਼੍ਚ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਵਿਗਤ੍ਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸ਼ਣਾਨਿ ॥ ੧,੧੪੭.

ਸਰੀਰ ਹਲਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਥਕਾਵਟ, ਭੁਲੇਖਾ ਤੇ ਗਰਮੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਚਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੋਈ ਦਰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਪਸੀਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਛੀਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਖਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਖੁਜਲੀ ਹੋਣੀ, ਇਹ ਬੁਖਾਰ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੪੮ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਅਥਾਤੋ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਂ ਪ੍ਰਵਦਾਮ੍ਯਹਮ੍ । ਭृਸ਼ੋष੍ਣਤਿਕ੍ਤਕਟ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਾਦਿਵਿਦਾਹਿਭਿਃ ॥ ੧,੧੪੮.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਕਤ-ਪਿੱਤ ਦੇ ਰੋਗ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਬਹੁਤ ਗਰਮ, ਕੜਵੇ, ਤਿੱਖੇ, ਖੱਟੇ, ਨਮਕੀਨ ਤੇ ਜਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖਾਣ ਨਾਲ।

ਕੋਦ੍ਰਵੋਦ੍ਦਾਲਕੈਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯੈਸ੍ਤਦੁਕ੍ਤੈਰਤਿ ਸੇਵਿਤੈਃ । ਕੁਪਿਤਂ ਪੈਤ੍ਤਿਕੈਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਦ੍ਰਵਂ ਰਕ੍ਤਞ੍ਚ ਮੂਰ੍ਛਤਿ ॥ ੧,੧੪੮.

ਕੋਦਰਾ, ਉੱਡਾਲਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਐਸੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਖਾਣ, ਤੇ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ, ਪਿੱਤ ਉਤਸ਼ੇਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਤਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਲਹੂ ਵੀ ਗੜਬੜ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤੈਰ੍ਮਿਥਸ੍ਤੁਲ੍ਯਰੂਪਤ੍ਵਮਾਗਮ੍ਯ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੁਵਂਸ੍ਤਨੁਮ੍ । ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਕृਤੇਃ ਸਂਸਰ੍ਗਾਦ੍ਦषਣਾਦਪਿ ॥ ੧,੧੪੮.

ਜਦ ਇਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਸ਼ਕਲ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਿੱਤ ਤੇ ਲਹੂ ਦੇ ਰੋਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਕੱਟਣ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਾਨੁਵृਤ੍ਤੇषੁ ਰਕ੍ਤੇਨ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ । ਪ੍ਰਭਵਤ੍ਯਸृਜਃ ਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ਪ੍ਲੀਹਤੋ ਯਕृਤਸ਼੍ਚ ਸਃ ॥ ੧,੧੪੮.

ਜਦ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਪਿੱਤ ਵਰਗਾ ਹੀ ਸੁਗੰਧ ਤੇ ਰੰਗ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਲਹੂ ਦੇ ਥਾਵਾਂ, ਤਲਲੀ ਤੇ ਜਿਗਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਿਰੋਗੁਰੁਤ੍ਵਮਰੁਚਿਃ ਸ਼ੀਤੇਚ੍ਛਾ ਧੂਮਕੋऽਮ੍ਲਕਃ । ਛਰ੍ਧਿਤਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਬੈ ਭਤ੍ਸ੍ਯਂ ਕਾਸਃ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਭ੍ਰਮਃ ਕ੍ਲਮਃ ॥ ੧,੧੪੮.

ਸਿਰ ਭਾਰੀ ਹੋਣਾ, ਰੁਚੀ ਨਾ ਆਉਣਾ, ਠੰਡੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਧੂੰਏਂ ਜਾਂ ਖੱਟੇ ਡਕਾਰ, ਉਲਟੀ ਆਉਣਾ, ਖਾਣ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋਣਾ, ਖੰਘ, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ, ਚੱਕਰ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਲੋਹਿਤੋ ਨ ਹਿਤੋ ਮਤ੍ਸ੍ਯਗਨ੍ਧਾਸ੍ਯਾਤ੍ਵਞ੍ਚ ਵਿਜ੍ਵਰੇ । ਰਕ੍ਤਹਾਰਿਦ੍ਰਹਰਿਤਵਰ੍ਣਤਾ ਨਯਨਾਦਿषੁ ॥ ੧,੧੪੮.

ਲਹੂ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਦੀ ਵਾਂਗ ਸੁਗੰਧ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਦ ਬੁਖਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਲ, ਪੀਲਾ ਜਾਂ ਹਰਾ ਰੰਗ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਪੀਤਾਨਾਂ ਵਰ੍ਣਾਨਾਮਵਿਵੇਚਨਮ੍ । ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਇਨ੍ਮਾਦਧਰ੍ਮਿਤ੍ਵਂ ਭਵਤ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਭਵਿष੍ਯਤਿ ॥ ੧,੧੪੮.

ਨੀਲਾ, ਲਾਲ ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਪਾਗਲਪਣ ਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਣਾ, ਇਹ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨਾਸਾਕ੍ਸ਼ਿਕਰ੍ਣਾਸ੍ਯੈਰ੍ਮੇਢ੍ਰਯੋਨਿਗੁਦੈਰਧਃ । ਕੁਪਿਤਂ ਰੋਮਕੂਪੈਸ਼੍ਚ ਸਮਸ੍ਤੈਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ॥ ੧,੧੪੮.

ਉਪਰਲੇ ਪਾਸੇ ਨੱਕ, ਅੱਖਾਂ, ਕੰਨ ਤੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ, ਹੇਠਲੇ ਪਾਸੇ ਲਿੰਗ ਤੇ ਮਲਦਵਾਰ ਤੋਂ, ਤੇ ਰੋਮਾਂ ਦੇ ਛਿਦਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ, ਇਹ ਰੋਗ ਵਧ ਕੇ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।

ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸਾਧ੍ਯਂ ਕਫਾਦ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਦ੍ਵਿਰੇਚਨਸਾਧਿਤਮ੍ । ਬਹ੍ਵੌषਧਾਨਿ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਰੇਕੋ ਹਿ ਵਰੌषਧਮ੍ ॥ ੧,੧੪੮.

ਜਦ ਕਫ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਸਰਜਨ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਿੱਤ ਲਈ ਬਹੁਤ ਦਵਾਈਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਵਿਸਰਜਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਇਲਾਜ ਹੈ।

ਅਨੁਬਨ੍ਧੀ ਕਫੋ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਕृਤ੍ । ਕषਾਯਾਃ ਸ੍ਵਾਦਵੋ ਯਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੌ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਲਾ ਹਿਤਾਃ ॥ ੧,੧੪੮.

ਜਿੱਥੇ ਕਫ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਸੁੱਧੀ ਕਰਨੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ; ਕਸੇਲੇ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਸਵਾਦ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਫ ਦੀ ਸੁੱਧੀ ਲਈ ਚੰਗੀਆਂ ਹਨ।

ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕषਾਯਾ ਵਾ ਯੇ ਨਿਸਰ੍ਗਾਤ੍ਕਫਾਵਹਾਃ । ਅਧੋ ਯਾਪ੍ਯਞ੍ਚ ਨਾਯੁष੍ਮਾਂਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਚ੍ਛਰ੍ਦਨਸਾਧਕਮ੍ ॥ ੧,੧੪੮.

ਜੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਤਿੱਖੀਆਂ, ਕੜੀਆਂ ਜਾਂ ਕਸੇਲੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਕਫ ਦੂਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਵਧਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰੋਗਾਂ ਲਈ, ਉਲਟੀ ਕਰਕੇ ਇਲਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।