ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਚਤੁਰ੍ਥਕੋ ਮਲੈਰ੍ਮੇਦੋਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥ੍ਯਨ੍ਯਤਰੇ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥ ਏਵ ਹ੍ਯਪਰਃ ਪ੍ਰਭਾਵਮਨੁਦਰ੍ਸ਼ਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਚੌਥਾ ਕਿਸਮ, ਮਲ, ਚਰਬੀ, ਮੱਜਾ ਜਾਂ ਹੱਡੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਇੱਕ ਸਿਰਫ਼ ਮੱਜਾ ਤੇ ਹੱਡੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਦ੍ਵਿਧਾ ਕਫੋਣਿਜਙ੍ਘਾਭ੍ਯਾਂ ਸ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ਼ਿਰਸਾਨਿਲਾਤ੍ । ਅਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜੋਰੁਪਗਤਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਕਵਿਪਰ੍ਯਯਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਕਫ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਿੰਡੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਤ ਤੋਂ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਹੱਡੀ ਤੇ ਮੱਜਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੌਥੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰਿਧਾ ਤ੍ਰ੍ਯਹਂ ਜ੍ਵਰਯਤਿ ਦਿਨਮੇਕਨ੍ਤੁ ਮੁਞ੍ਚਤਿ । ਬਲਾ ਬਲੇਨ ਦੋषਣਾਮਨ੍ਯਚੇष੍ਟਾਦਿਜਨ੍ਮਨਾਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਬੁਖਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਰਤਬਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਨਾਲ।

ਪਕ੍ਰਾਨਾਮਵਿਪਰ੍ਯਾਸਾਤ੍ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਞ੍ਚ ਲਙ੍ਘਯੇਤ੍ । ਜ੍ਵਰਃ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਨਸਸ੍ਤਦ੍ਵਤ੍ਕਰ੍ਮਣਸ਼੍ਚ ਤਦਾਤਦਾ ॥ ੧,੧੪੭.

ਬੁਖਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਟ-ਪਲਟ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਬੁਖਾਰ ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਰਤਬਾਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੇਂ।

ਗਮ੍ਭੀਰਧਾਤੁਚਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ । ਤੁਲ੍ਯੋਚ੍ਛ੍ਰਯਾਚ੍ਚ ਦੋषਾਣਾਂ ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਕਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਗਹਿਰੀ ਢਾਂਚਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਕਰਕੇ, ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵਾਧੇ ਕਰਕੇ, ਚੌਥੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਇਲਾਜ ਔਖਾ ਹੈ।

ਸੂਕ੍ਸ਼ਾਮਾਤ੍ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਜ੍ਵਰੇष੍ਵੇषੁ ਦੂਰਦ੍ਦੂਰਤਰੇषੁ ਚ । ਦੋषੋ ਰਕ੍ਤਾਦਿਮਾਰ੍ਗੇषੁ ਸ਼ਨੈਰਲ੍ਪਸ਼੍ਚਿਰੇਣ ਯਤ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਸੁੱਖਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਸੁੱਖਮ ਬੁਖਾਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਦੂਰ ਤੇ ਹੋਰ ਦੂਰ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ; ਦੋਸ਼ ਖੂਨ ਆਦਿ ਦੇ ਰਸਤੇ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਥੋੜ੍ਹਾ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ।

ਯਾਤਿ ਦੇਹਞ੍ਚ ਨਾਸ਼ੇषਂ ਸਨ੍ਤਾਪਾਦੀਨ੍ਕਰੋਤ੍ਯਤਃ । ਕ੍ਰਮੋ ਯਤ੍ਨੇਨ ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਃ ਸਤਾਪੋ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਜ੍ਵਰਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਜਲਣ ਆਦਿ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਲੜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਲਣ ਵਾਲਾ ਬੁਖਾਰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿषਮੋ ਵਿषਮਾਰਮ੍ਭਃ ਕ੍ਸ਼ਪਾਕਾਲਾਨੁਸਾਰਵਾਨ੍ । ਯਥੋਤ੍ਤਰਂ ਮਨ੍ਦਗਤਿਰ੍ਮਨ੍ਦਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਯਥਾਯਥਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਇਹ ਅਸਮਾਨ ਹੈ, ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੀ ਔਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਦੀ ਚਾਲ ਹੌਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਘੱਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਕਾਲੇਨਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸਦृਸ਼ਾਨ੍ਸ ਰਸਾਦੀਂਸ੍ਤਥਾਤਥਾ । ਦੋषੋ ਜ੍ਵਰਯਤਿ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਸ਼੍ਚਿਰਾਚ੍ਚਿਰਤਰੇਣ ਚ ॥ ੧,੧੪੭.

ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਆਦ ਤੇ ਗੁਣ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਬਿਮਾਰੀ ਜਦੋਂ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਭੂਮੌ ਸ੍ਥਿਤਂ ਜਲੈਃ ਸਿਕ੍ਤਂ ਕਾਲਂ ਨੈਵ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਸ਼ਤੇ । ਅਙ੍ਕੁਰਾਯ ਯਥਾ ਬੀਜਂ ਦੋषਬੀਜਂ ਭਵੇਤ੍ਤਥਾ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਬੀਜ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਕੇ ਅੰਕੁਰਣ ਲਈ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਬੀਜ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵੇਗਂ ਕृਤ੍ਵਾਵਿषਂ ਯਦ੍ਵਦਾਸ਼ਯੇ ਨਯਤੇ ਬਲਮ੍ । ਕੁਪ੍ਯਤ੍ਯਾਪ੍ਤਬਲਂ ਭੂਯਃ ਕਾਲਦੋषਵਿषਨ੍ਤਥਾ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਲੈ ਕੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਿਮਾਰੀ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਏਵਂ ਜ੍ਵਰਾਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਵਿषਮਾਃ ਸਤਤਾਦਯਃ । ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ੋ ਗੌਰਵਂ ਦੈਨ੍ਯਂ ਭਙ੍ਗੋऽਙ੍ਗਾਨਾਂ ਵਿਜृਮ੍ਭਣਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁਖਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਨਿਯਮਤ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ। ਇਹ ਉਤਪਾਤ, ਭਾਰੀਪਣ, ਉਦਾਸੀ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਖਿੱਚ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਅਰੋਚਕੋ ਵਮਿਃ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਰਸਗੇ ਜ੍ਵਰੇ । ਰਕ੍ਤਨਿष੍ਠੀਵਨਂ ਤृष੍ਣਾ ਰੂਕ੍ਸ਼ੋष੍ਣਂ ਪੀਡਕੋਦ੍ਯਮਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਬੁਖਾਰ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਲਟੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੂਨ ਉਗਲਣਾ, ਪਿਆਸ, ਸੁੱਕਾਪਣ, ਗਰਮੀ ਤੇ ਦਰਦ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਦਾਹਰਾਗਭ੍ਰਮਮਦਪ੍ਰਲਾਪੋ ਰਕ੍ਤਸਂਸ਼੍ਰਿਤੇ । ਤृਡ੍ਗ੍ਲਾਨਿਃ ਸ੍ਪृष੍ਟਵਰ੍ਚਸ੍ਕਮਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹੋ ਭ੍ਰਮਸ੍ਤਮਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਦੀ ਸ਼ਾਮਿਲੀਅਤ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ, ਲਾਲੀ, ਭੁਲਾਵਾ, ਬੇਸੁਧੀ ਤੇ ਬਕਬਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਿਆਸ, ਥਕਾਵਟ, ਰੰਗ ਦੀ ਬਦਲਾਵਟ, ਅੰਦਰਲੀ ਸਾੜ, ਚੱਕਰ ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਂ ਗਾਤ੍ਰਵਿਕ੍ਸ਼ੇਪੋ ਮਾਂਸਸ੍ਥੇ ਮੇਦਸਿ ਸ੍ਥਿਤੇ । ਸ੍ਵੇਦੋऽਤਿਤृष੍ਣਾ ਵਮਨਂ ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਂ ਵਾ ਸਹਿष੍ਣੁਤਾ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਦੋਂ ਬਿਮਾਰੀ ਮਾਸ ਜਾਂ ਚਰਬੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬਦਬੂ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਫੜਕ, ਪसीਨਾ, ਵਧੀ ਪਿਆਸ, ਉਲਟੀ, ਬਦਬੂ ਜਾਂ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਲਾਪੋ ਗ੍ਲਾਨਿਰਰੁਚਿਰਸ੍ਥਿਗੇ ਤ੍ਵਸ੍ਥਿਭੇਦਨਮ੍ । ਦੋषਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰੁਦ੍ਬੋਧਃ ਸ਼੍ਵਾਸਾਂਗਕ੍ਸ਼ੇਪਕੂਜਨਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਸੁਧੀ, ਥਕਾਵਟ, ਭੁੱਖ ਘਟਣਾ, ਹੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ। ਬਿਮਾਰੀ ਦੀ ਚਲ, ਜਾਗਣਾ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੀ ਔਖਾਈ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਫੜਕ ਤੇ ਕਰਾਹ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹੋ ਬਹਿਃ ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਹਿਕ੍ਕਾ ਹਿ ਮਜ੍ਜਮੇ । ਤਮਸੋ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਮਰ੍ਮਚ੍ਛੇਦਨਂ ਸ੍ਤਬ੍ਧਮੇਢ੍ਰਤਾ ॥ ੧,੧੪੭.

ਅੰਦਰਲੀ ਸਾੜ, ਬਾਹਰਲੀ ਠੰਡ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੀ ਔਖਾਈ, ਮੱਜ ਵਿੱਚ ਹਿਕਕੀਆਂ। ਅੱਖਾਂ ਅੰਦਰ ਹਨੇਰਾ, ਜ਼ਖਮੀ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਦਰਦ, ਤੇ ਗੋਡਿਆਂ ਦੀ ਜਕੜ।

ਸ਼ੁਕ੍ਰਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੌ ਮृਤ੍ਯੁਸ੍ਤੁ ਜਾਯਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸਂਸ਼੍ਰਯੇ । ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਦੁਃ ਸਾਧ੍ਯਾਃ ਪਞ੍ਚਾਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਦੋਂ ਬਿਮਾਰੀ ਸ਼ੁਕਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ੁਕਰ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਿੱਛਲੇ ਪੰਜ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਔਖੀਆਂ ਠੀਕ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਲਿਮ੍ਪਨ੍ਨਿਵ ਗਾਤ੍ਰਾਣਿ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਣਾ ਗੌਰਵੇਣ ਚ । ਮਨ੍ਦਜ੍ਵਰਪ੍ਰਲਾਪਸ੍ਤੁ ਸਸ਼ੀਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਲੇਪਕਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਿਵੇਂ ਅੰਗਾਂ 'ਤੇ ਲੇਪ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਸ਼ਲੇਸ਼ਮ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਭਾਰੀਪਣ। ਹੌਲੇ ਬੁਖਾਰ ਵਿੱਚ ਬੇਸੁਧੀ, ਠੰਡ ਤੇ ਲੇਪ ਵਾਲਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਨਿਤ੍ਯਂ ਮਨ੍ਦਜ੍ਵਰੋ ਰੂਕ੍ਸ਼ਃ ਸ਼ੀਤਕृਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਗਚ੍ਛਤਿ । ਸ੍ਤਬ੍ਧਾਙ੍ਗਃ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਭੂਯਿष੍ਠੋ ਭਵੇਦਙ੍ਗਬਲਾਸ਼ਕਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਹੌਲਾ ਬੁਖਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਠੰਡ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਅੰਗ ਜਕੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਲੇਸ਼ਮ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਹਰਿਦ੍ਰਾਭੇਦਵਰ੍ਣਾਭਸ੍ਤਦ੍ਵਲ੍ਲੇਪਂ ਪ੍ਰਮੇਹਤਿ । ਸ ਵੈ ਹਾਰਿਦ੍ਰਕੋ ਨਾਮ ਜ੍ਵਰਭੇਦੋऽਨ੍ਤਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਹਲਦੀ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਤੇ ਸ਼ਕਰਬਿਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਓਸੇ ਲੇਪ ਵਾਲਾ। ਇਹ 'ਹਾਰਿਦ੍ਰਕ' ਨਾਂ ਦਾ ਬੁਖਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਮੌਤ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਫਵਾਤੌ ਸਮੌ ਯਤ੍ਰ ਹੀਨਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨਃ । ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣੋऽਥ ਵਾ ਦਿਵਾ ਮਨ੍ਦੋ ਜਾਯਤੇ ਰਾਤ੍ਰਿਜੋ ਜ੍ਵਰਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਲੇਸ਼ਮ ਤੇ ਵਾਤ ਦੋਵੇਂ ਹੋਣ, ਤੇ ਪਿੱਤ ਘੱਟ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਬੁਖਾਰ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਜਾਂ ਹੌਲਾ, ਪਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਦਿਵਾਕਰਾਰ੍ਪਿਤਬਲੇ ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਚ੍ਚ ਵਿਸ਼ੋषਿਤੇ । ਸ਼ਰੀਰੇ ਨਿਯਤਂ ਵਾਤਾਜ੍ਜ੍ਵਰਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪੌਰ੍ਵਰਾਤ੍ਰਿਕਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਥਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਾਤ ਤੋਂ ਬੁਖਾਰ ਰਾਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਮਾਸ਼ਯੇ ਯਦਾਤ੍ਮਸ੍ਥੇ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਪਿਤ੍ਤੇ ਹ੍ਯਧਃ ਸ੍ਥਿਤੇ । ਤਦਰ੍ਧਂ ਸ਼ੀਤਲਂ ਦੇਹੇ ਹ੍ਯਰ੍ਧਂ ਚੋष੍ਣਂ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤੇ ਸ਼ਲੇਸ਼ਮ ਪਿੱਤ ਹੇਠਾਂ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਠੰਡਾ ਤੇ ਅੱਧਾ ਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਾਯੇ ਪਿਤ੍ਤਂ ਯਦਾ ਨ੍ਯਸ੍ਤਂ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਾ ਚਾਨ੍ਤੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ । ਉष੍ਣਤ੍ਵਂ ਤੇਨ ਦੇਹਸ੍ਯ ਸ਼ੀਤਤ੍ਵਂ ਕਰਪਾਦਯੋਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤੇ ਸ਼ਲੇਸ਼ਮ ਹੱਥ ਪੈਰ 'ਤੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਗਰਮ ਤੇ ਹੱਥ ਪੈਰ ਠੰਡੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਰਸਰਕ੍ਤਾਸ਼੍ਰਯਃ ਸਾਧ੍ਯੋ ਮਾਂਸ ਮੇਦੋਗਤਸ਼੍ਚ ਯਃ । ਅਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਾਗਤਃ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਸ੍ਤੈਸ੍ਤੈਃ ਸ੍ਵਾਙ੍ਗੈਰ੍ਹਤਪ੍ਰਭਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜੋ ਰਸ, ਲਹੂ, ਮਾਸ ਅਤੇ ਚਰਬੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਹੱਡੀਆਂ ਤੇ ਮਗਜ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਗ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਚਮਕ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿਸਂਜ੍ਞੋ ਜ੍ਰਵੇਗਾਰ੍ਤਃ ਸਕ੍ਰੋਧ ਇਵ ਵੀਕ੍ਸ਼ਤੇ । ਸਦੋषਮੁष੍ਣਞ੍ਚ ਸਦਾ ਸ਼ਕृਨ੍ਮੁਞ੍ਚਤਿ ਵੇਗਵਤ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਖਾਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ ਮੁਖੜਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੰਦੇ, ਗਰਮ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਪਖਾਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਦੇਹੋ ਲਘੁਰ੍ਵ੍ਯਪਗਤਕ੍ਲਮਮੋਹਤਾਪਃ ਪਾਕੋ ਮੁਖੇ ਕਰਣਸੌष੍ਠਵਮਵ੍ਯਥਤ੍ਵਮ੍ । ਸ੍ਵੇਦਃ ਕ੍ਸ਼ੁਵਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਯੋਗਿਮਨੋऽਨ੍ਨਲਿਪ੍ਸਾ ਕਣ੍ਡੂਸ਼੍ਚ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਵਿਗਤ੍ਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸ਼ਣਾਨਿ ॥ ੧,੧੪੭.

ਸਰੀਰ ਹਲਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਥਕਾਵਟ, ਭੁਲੇਖਾ ਤੇ ਗਰਮੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਚਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੋਈ ਦਰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਪਸੀਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਛੀਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਖਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਖੁਜਲੀ ਹੋਣੀ, ਇਹ ਬੁਖਾਰ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੪੮ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਅਥਾਤੋ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਂ ਪ੍ਰਵਦਾਮ੍ਯਹਮ੍ । ਭृਸ਼ੋष੍ਣਤਿਕ੍ਤਕਟ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਾਦਿਵਿਦਾਹਿਭਿਃ ॥ ੧,੧੪੮.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਕਤ-ਪਿੱਤ ਦੇ ਰੋਗ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਬਹੁਤ ਗਰਮ, ਕੜਵੇ, ਤਿੱਖੇ, ਖੱਟੇ, ਨਮਕੀਨ ਤੇ ਜਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖਾਣ ਨਾਲ।