ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਦ੍ਵਿਗੁਣਾ ਸਪ੍ਤਮੀ ਯਾ ਚ ਨਵਮ੍ਯੇਕਾਦਸ਼ੀ ਤਥਾ । ਏषਾ ਤ੍ਰਿਦੋषਮਰ੍ਯਾਦਾ ਮੋਕ੍ਸ਼ਾਯ ਚ ਵਧਾਯ ਚ ॥ ੧,੧੪੭.

ਦੁੱਗਣੀ ਸਤਵੀਂ, ਨਵੀਂ ਅਤੇ ਗਿਆਰਵੀਂ ਤਰੀਕ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਹੈ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਨਾਸ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਹੈ।

ਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਾਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਜ੍ਵਰਃ ਕਾਲਂ ਦੀਰ੍ਘਮਪ੍ਯਤ੍ਰ ਵਰ੍ਤਤੇ । ਕृਸ਼ਾਨਾਂ ਵ੍ਯਾਧਿਯੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਮਿਥ੍ਯਾਹਾਰਾਦਿਸੇਵਿਨਾਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਸੁੱਚਤਾ ਜਾਂ ਅਸੁੱਚਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਬੁਖਾਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਰੋਗੀ ਜਾਂ ਗਲਤ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਅਲ੍ਪੋऽਪਿ ਦੋषੋ ਦੁष੍ਟ੍ਯਾਦੇਰ੍ਲਬ੍ਧ੍ਵਾਨ੍ਯਤਮਤੋ ਬਲਮ੍ । ਸ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕੋ ਵਿषਮਂ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵृਦ੍ਧਿਕ੍ਸ਼ਯਾਨ੍ਵਿਤਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਦੋਸ਼ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਅਸੁੱਚਤਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਤਾਕਤ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਰੋਧੀ ਅਤੇ ਅਣਸੁਧਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਤੇ ਘਟਾਅ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸਵਿਕ੍ਸ਼ੇਪੋ ਜ੍ਵਰਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਵਿषਮਕ੍ਸ਼ਯਵृਦ੍ਧਿਭਾਕ੍ । ਦੋषਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਤੇषਾਂ ਸ੍ਵੇ ਕਾਲੇ ਜ੍ਵਰਯਨ੍ਬਲੀ ॥ ੧,੧੪੭.

ਉਲਝਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਬੁਖਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਤੇ ਘਟਾਅ ਅਣਸੁਧਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਦੋਸ਼ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਬੁਖਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ਪੁਨਸ਼੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਬਲਾਬਲਃ । ਕ੍ਸ਼ੀਣਦੋषੋ ਜ੍ਵਰਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੋ ਰਸਾਦਿष੍ਵੇਵ ਲੀਯਤੇ ॥ ੧,੧੪੭.

ਇਹ ਮੁੜ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਰੋਧੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ; ਜਦ ਦੋਸ਼ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੁੱਖਮ ਬੁਖਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਰਸ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਲੀਨਤ੍ਵਾਤ੍ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਜਾਡ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਦਧਾਤਿ ਸਃ । ਆਸਨ੍ਨਵਿਕृਤਾਸ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਰਸਵਾਹਿਨਾਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਮਿਲ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਰੰਗ-ਬਦਲ, ਸੁਸਤਪਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਐਸੇ ਲੱਛਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਰਸ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਬਦਲਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ।

ਆਸ਼ੁ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਵਪੁषੋ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਦੋषੋ ਨ ਜਾਯਤੇ । ਸਨ੍ਤਃ ਸਤਤਸ੍ਤੇਨ ਵਿਪਰੀਤੋ ਵਿਪਰ੍ਯਯਾਤ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਦੋਸ਼ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਫੈਲਦਾ; ਜੋ ਨੇਕ ਹਨ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਐਸੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਲਟ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿषਮੋ ਵਿषਮਾਰਮ੍ਭਃ ਕ੍ਸ਼ਪਾਕਾਲੇਨ ਸਙ੍ਗਵਾਨ੍ । ਦੋषੋ ਰਕ੍ਤਾਸ਼੍ਰਯਃ ਪ੍ਰਾਯਃ ਕਰੋਤਿ ਸਨ੍ਤਤਂ ਜ੍ਵਰਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਅਣਸੁਧਾ, ਅਣਸੁਧੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਾਲ, ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ; ਦੋਸ਼, ਜੋ ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਬੁਖਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸਨ੍ਧੌ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਕृਦਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਰਾਸ਼੍ਰਿਤਃ । ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਮਾਂਸਵਹਾ ਨਾਡੀ ਮੇਦੋਨਾਡੀ ਤृਤੀਯਕੇ ॥ ੧,੧੪੭.

ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਇਹ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਆਧਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਾਸ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਨਲੀ, ਚਰਬੀ ਵਾਲੀ ਨਲੀ, ਤੀਜੇ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਗ੍ਰਾਹੀ ਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਾਨ੍ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਸ੍ਤ੍ਰਿਕਸ੍ਯ ਕਫਪਿਤ੍ਤਤਃ । ਸਪृष੍ਠਸ੍ਯਾਨਿਲਕਫਾਤ੍ਸ ਚੈਕਾਹਾਨ੍ਤਰਃ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਪਕੜਨ ਵਾਲਾ ਬੁਖਾਰ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਪਿੱਤ ਤੇ ਵਾਤ ਤੋਂ, ਤ੍ਰਿਕਾ ਵਿਚ ਕਫ ਤੇ ਪਿੱਤ ਤੋਂ, ਪਿੱਠ ਵਿੱਚ ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਚਤੁਰ੍ਥਕੋ ਮਲੈਰ੍ਮੇਦੋਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥ੍ਯਨ੍ਯਤਰੇ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥ ਏਵ ਹ੍ਯਪਰਃ ਪ੍ਰਭਾਵਮਨੁਦਰ੍ਸ਼ਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਚੌਥਾ ਕਿਸਮ, ਮਲ, ਚਰਬੀ, ਮੱਜਾ ਜਾਂ ਹੱਡੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਇੱਕ ਸਿਰਫ਼ ਮੱਜਾ ਤੇ ਹੱਡੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਦ੍ਵਿਧਾ ਕਫੋਣਿਜਙ੍ਘਾਭ੍ਯਾਂ ਸ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ਼ਿਰਸਾਨਿਲਾਤ੍ । ਅਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜੋਰੁਪਗਤਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਕਵਿਪਰ੍ਯਯਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਕਫ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਿੰਡੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਤ ਤੋਂ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਹੱਡੀ ਤੇ ਮੱਜਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੌਥੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰਿਧਾ ਤ੍ਰ੍ਯਹਂ ਜ੍ਵਰਯਤਿ ਦਿਨਮੇਕਨ੍ਤੁ ਮੁਞ੍ਚਤਿ । ਬਲਾ ਬਲੇਨ ਦੋषਣਾਮਨ੍ਯਚੇष੍ਟਾਦਿਜਨ੍ਮਨਾਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਬੁਖਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਰਤਬਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਨਾਲ।

ਪਕ੍ਰਾਨਾਮਵਿਪਰ੍ਯਾਸਾਤ੍ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਞ੍ਚ ਲਙ੍ਘਯੇਤ੍ । ਜ੍ਵਰਃ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਨਸਸ੍ਤਦ੍ਵਤ੍ਕਰ੍ਮਣਸ਼੍ਚ ਤਦਾਤਦਾ ॥ ੧,੧੪੭.

ਬੁਖਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਟ-ਪਲਟ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਬੁਖਾਰ ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਰਤਬਾਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੇਂ।

ਗਮ੍ਭੀਰਧਾਤੁਚਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ । ਤੁਲ੍ਯੋਚ੍ਛ੍ਰਯਾਚ੍ਚ ਦੋषਾਣਾਂ ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਕਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਗਹਿਰੀ ਢਾਂਚਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਕਰਕੇ, ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵਾਧੇ ਕਰਕੇ, ਚੌਥੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਇਲਾਜ ਔਖਾ ਹੈ।

ਸੂਕ੍ਸ਼ਾਮਾਤ੍ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਜ੍ਵਰੇष੍ਵੇषੁ ਦੂਰਦ੍ਦੂਰਤਰੇषੁ ਚ । ਦੋषੋ ਰਕ੍ਤਾਦਿਮਾਰ੍ਗੇषੁ ਸ਼ਨੈਰਲ੍ਪਸ਼੍ਚਿਰੇਣ ਯਤ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਸੁੱਖਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਸੁੱਖਮ ਬੁਖਾਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਦੂਰ ਤੇ ਹੋਰ ਦੂਰ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ; ਦੋਸ਼ ਖੂਨ ਆਦਿ ਦੇ ਰਸਤੇ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਥੋੜ੍ਹਾ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ।

ਯਾਤਿ ਦੇਹਞ੍ਚ ਨਾਸ਼ੇषਂ ਸਨ੍ਤਾਪਾਦੀਨ੍ਕਰੋਤ੍ਯਤਃ । ਕ੍ਰਮੋ ਯਤ੍ਨੇਨ ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਃ ਸਤਾਪੋ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਜ੍ਵਰਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਜਲਣ ਆਦਿ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਲੜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਲਣ ਵਾਲਾ ਬੁਖਾਰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿषਮੋ ਵਿषਮਾਰਮ੍ਭਃ ਕ੍ਸ਼ਪਾਕਾਲਾਨੁਸਾਰਵਾਨ੍ । ਯਥੋਤ੍ਤਰਂ ਮਨ੍ਦਗਤਿਰ੍ਮਨ੍ਦਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਯਥਾਯਥਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਇਹ ਅਸਮਾਨ ਹੈ, ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੀ ਔਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਦੀ ਚਾਲ ਹੌਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਘੱਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਕਾਲੇਨਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸਦृਸ਼ਾਨ੍ਸ ਰਸਾਦੀਂਸ੍ਤਥਾਤਥਾ । ਦੋषੋ ਜ੍ਵਰਯਤਿ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਸ਼੍ਚਿਰਾਚ੍ਚਿਰਤਰੇਣ ਚ ॥ ੧,੧੪੭.

ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਆਦ ਤੇ ਗੁਣ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਬਿਮਾਰੀ ਜਦੋਂ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਭੂਮੌ ਸ੍ਥਿਤਂ ਜਲੈਃ ਸਿਕ੍ਤਂ ਕਾਲਂ ਨੈਵ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਸ਼ਤੇ । ਅਙ੍ਕੁਰਾਯ ਯਥਾ ਬੀਜਂ ਦੋषਬੀਜਂ ਭਵੇਤ੍ਤਥਾ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਬੀਜ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਕੇ ਅੰਕੁਰਣ ਲਈ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਬੀਜ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵੇਗਂ ਕृਤ੍ਵਾਵਿषਂ ਯਦ੍ਵਦਾਸ਼ਯੇ ਨਯਤੇ ਬਲਮ੍ । ਕੁਪ੍ਯਤ੍ਯਾਪ੍ਤਬਲਂ ਭੂਯਃ ਕਾਲਦੋषਵਿषਨ੍ਤਥਾ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਲੈ ਕੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਿਮਾਰੀ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਏਵਂ ਜ੍ਵਰਾਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਵਿषਮਾਃ ਸਤਤਾਦਯਃ । ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ੋ ਗੌਰਵਂ ਦੈਨ੍ਯਂ ਭਙ੍ਗੋऽਙ੍ਗਾਨਾਂ ਵਿਜृਮ੍ਭਣਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁਖਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਨਿਯਮਤ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ। ਇਹ ਉਤਪਾਤ, ਭਾਰੀਪਣ, ਉਦਾਸੀ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਖਿੱਚ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਅਰੋਚਕੋ ਵਮਿਃ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਰਸਗੇ ਜ੍ਵਰੇ । ਰਕ੍ਤਨਿष੍ਠੀਵਨਂ ਤृष੍ਣਾ ਰੂਕ੍ਸ਼ੋष੍ਣਂ ਪੀਡਕੋਦ੍ਯਮਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਬੁਖਾਰ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਲਟੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੂਨ ਉਗਲਣਾ, ਪਿਆਸ, ਸੁੱਕਾਪਣ, ਗਰਮੀ ਤੇ ਦਰਦ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਦਾਹਰਾਗਭ੍ਰਮਮਦਪ੍ਰਲਾਪੋ ਰਕ੍ਤਸਂਸ਼੍ਰਿਤੇ । ਤृਡ੍ਗ੍ਲਾਨਿਃ ਸ੍ਪृष੍ਟਵਰ੍ਚਸ੍ਕਮਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹੋ ਭ੍ਰਮਸ੍ਤਮਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਦੀ ਸ਼ਾਮਿਲੀਅਤ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ, ਲਾਲੀ, ਭੁਲਾਵਾ, ਬੇਸੁਧੀ ਤੇ ਬਕਬਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਿਆਸ, ਥਕਾਵਟ, ਰੰਗ ਦੀ ਬਦਲਾਵਟ, ਅੰਦਰਲੀ ਸਾੜ, ਚੱਕਰ ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਂ ਗਾਤ੍ਰਵਿਕ੍ਸ਼ੇਪੋ ਮਾਂਸਸ੍ਥੇ ਮੇਦਸਿ ਸ੍ਥਿਤੇ । ਸ੍ਵੇਦੋऽਤਿਤृष੍ਣਾ ਵਮਨਂ ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਂ ਵਾ ਸਹਿष੍ਣੁਤਾ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਦੋਂ ਬਿਮਾਰੀ ਮਾਸ ਜਾਂ ਚਰਬੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬਦਬੂ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਫੜਕ, ਪसीਨਾ, ਵਧੀ ਪਿਆਸ, ਉਲਟੀ, ਬਦਬੂ ਜਾਂ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਲਾਪੋ ਗ੍ਲਾਨਿਰਰੁਚਿਰਸ੍ਥਿਗੇ ਤ੍ਵਸ੍ਥਿਭੇਦਨਮ੍ । ਦੋषਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰੁਦ੍ਬੋਧਃ ਸ਼੍ਵਾਸਾਂਗਕ੍ਸ਼ੇਪਕੂਜਨਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਸੁਧੀ, ਥਕਾਵਟ, ਭੁੱਖ ਘਟਣਾ, ਹੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ। ਬਿਮਾਰੀ ਦੀ ਚਲ, ਜਾਗਣਾ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੀ ਔਖਾਈ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਫੜਕ ਤੇ ਕਰਾਹ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹੋ ਬਹਿਃ ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਹਿਕ੍ਕਾ ਹਿ ਮਜ੍ਜਮੇ । ਤਮਸੋ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਮਰ੍ਮਚ੍ਛੇਦਨਂ ਸ੍ਤਬ੍ਧਮੇਢ੍ਰਤਾ ॥ ੧,੧੪੭.

ਅੰਦਰਲੀ ਸਾੜ, ਬਾਹਰਲੀ ਠੰਡ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੀ ਔਖਾਈ, ਮੱਜ ਵਿੱਚ ਹਿਕਕੀਆਂ। ਅੱਖਾਂ ਅੰਦਰ ਹਨੇਰਾ, ਜ਼ਖਮੀ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਦਰਦ, ਤੇ ਗੋਡਿਆਂ ਦੀ ਜਕੜ।

ਸ਼ੁਕ੍ਰਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੌ ਮृਤ੍ਯੁਸ੍ਤੁ ਜਾਯਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸਂਸ਼੍ਰਯੇ । ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਦੁਃ ਸਾਧ੍ਯਾਃ ਪਞ੍ਚਾਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਦੋਂ ਬਿਮਾਰੀ ਸ਼ੁਕਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ੁਕਰ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਿੱਛਲੇ ਪੰਜ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਔਖੀਆਂ ਠੀਕ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਲਿਮ੍ਪਨ੍ਨਿਵ ਗਾਤ੍ਰਾਣਿ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਣਾ ਗੌਰਵੇਣ ਚ । ਮਨ੍ਦਜ੍ਵਰਪ੍ਰਲਾਪਸ੍ਤੁ ਸਸ਼ੀਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਲੇਪਕਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਿਵੇਂ ਅੰਗਾਂ 'ਤੇ ਲੇਪ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਸ਼ਲੇਸ਼ਮ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਭਾਰੀਪਣ। ਹੌਲੇ ਬੁਖਾਰ ਵਿੱਚ ਬੇਸੁਧੀ, ਠੰਡ ਤੇ ਲੇਪ ਵਾਲਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।