ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਕਫੋ ਵਸਨ੍ਤੇ ਤਮਪਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਂ ਭਵੇਦਨੁ । ਬਲਵਤ੍ਸ੍ਵਲ੍ਪਦੋषੇषੁ ਜ੍ਵਰਃ ਸਾਧ੍ਯੋऽਨੁਪਦ੍ਰਵਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਕਫ਼ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਹਵਾ ਤੇ ਪਿੱਤ ਵੀ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਰੋਗ ਹੌਲਾ ਹੋਵੇ, ਜਵਰ ਠੀਕ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਬਿਨਾ ਪਚੀਦਗੀ ਦੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਥਾ ਵਿਕृਤਿਜ੍ਞਾਨੇ ਪ੍ਰਾਗਸਾਧ੍ਯ ਉਦਾਹृਤਃ । ਜ੍ਵਰੋਪਦ੍ਰਵਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਤ੍ਵਂ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਰ੍ਬਹੁਮੂਤ੍ਰਤਾ ॥ ੧,੧੪੭.

ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਗੜਬੜ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਠੀਕ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਵਰ ਦੀਆਂ ਪਚੀਦਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਲਕੀ ਹਜ਼ਮ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਨ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਨ ਵਿਜੀਰ੍ਣਾ ਨ ਕ੍ਸ਼ੁਤ੍ਸਾਮਜ੍ਵਰਾਕृਤਿਃ । ਜ੍ਵਰਵੇਗੋऽਧਿਕਸ੍ਤृष੍ਣਾ ਪ੍ਰਲਾਪਃ ਸ਼੍ਵਸਨਂ ਭ੍ਰਮਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਭੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਹਜ਼ਮ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਭੁੱਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ; ਜਵਰ ਦੀ ਖਾਸ ਲਕੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਵਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਪਿਆਸ, ਬਕਬਕ, ਠੰਡੀ ਸਾਹ ਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਮਲਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਃ ਪਚ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਜੀਰ੍ਣਤਾਮਵਿਪਰ੍ਯਾਸਾਤ੍ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਂ ਚ ਲਙ੍ਘਨਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਮਲ ਦੀ ਆਉਣ ਜਾਂ ਉਲਝਣ, ਪੱਕਦੇ ਜਵਰ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ; ਜੇ ਕੋਈ ਉਲਟ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਜਵਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਜ੍ਵਰਃ ਪਞ੍ਚਵਿਧਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਮਲਕਾਲਬਲਾਬਲਾਤ੍ । ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਭੂਯਸਾਮੁਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਵਰ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਮਲ, ਸਮਾਂ, ਤਾਕਤ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ; ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸਨ੍ਤਤਃ ਸਤਤੋऽਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਸ੍ਤृਤੀਯਕਚਤੁਰ੍ਥਕੌ । ਧਾਤੁਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕृਦ੍ਵਾਹਿਸ੍ਨੋਤ ਸਾਂ ਵ੍ਯਾਪਿਨੋ ਮਲਾਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਲਗਾਤਾਰ, ਸਦਾ, ਇੱਕ ਦਿਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੀਜੇ ਤੇ ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਜਵਰ—ਇਹ ਧਾਤੂ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਤੇ ਮਲ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਫੈਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਲ ਕਰਕੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਤਾਪਯਨ੍ਤਸ੍ਤਨੁਂ ਸਰ੍ਵਾਂ ਤੁਲ੍ਯਦृष੍ਟ੍ਯਾਦਿਵਰ੍ਧਿਤਾਃ । ਬਲਿਨੋ ਗੁਰਵਸ੍ਤਸ੍ਯਾਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਰਸਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਇਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ।

ਸਤਤਂ ਨਿष੍ਪ੍ਰਤਿਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾਜ੍ਵਰਂ ਕੁਰ੍ਯੁਃ ਸੁਦੁਃ ਸਹਮ੍ । ਮਲਂ ਜ੍ਵਰੋष੍ਣਧਾਤੂਨ੍ਵਾ ਸ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਕ੍ਸ਼ਪਯੇਤ੍ਤਤਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਲਗਾਤਾਰ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ, ਐਸਾ ਜਵਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਔਖਾ ਸਹਿਣਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਵਰ ਜਾਂ ਗਰਮੀ, ਜਾਂ ਗੜਬੜ ਧਾਤੂ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸਰ੍ਵਾਕਾਰਂ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਾਸੁਦ੍ਧ੍ਯਾਪਿ ਵਾ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੈਃ ਸਪ੍ਤਦ ਸ਼ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਵਾਸਰਾਤ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਚਾਹੇ ਰਸ ਆਦਿ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁੱਧ, ਹਵਾ, ਪਿੱਤ ਤੇ ਕਫ਼ ਨਾਲ ਜਵਰ ਸੱਤ, ਛੇ ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਯੋऽਨੁਯਾਤਿ ਮਰ੍ਯਾਦਾਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਾਯ ਚ ਵਧਾਯ ਚ । ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਸ੍ਯ ਮਤਂ ਹਾਰੀਤਸ੍ਯ ਪੁਨਃ ਸ੍ਮृਤਿਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੱਦਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਨਾਸ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਅਗਨਿਵੇਸ਼ ਦਾ ਮਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰੀਤ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵੀ ਦੁਬਾਰਾ ਯਾਦ ਕਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦ੍ਵਿਗੁਣਾ ਸਪ੍ਤਮੀ ਯਾ ਚ ਨਵਮ੍ਯੇਕਾਦਸ਼ੀ ਤਥਾ । ਏषਾ ਤ੍ਰਿਦੋषਮਰ੍ਯਾਦਾ ਮੋਕ੍ਸ਼ਾਯ ਚ ਵਧਾਯ ਚ ॥ ੧,੧੪੭.

ਦੁੱਗਣੀ ਸਤਵੀਂ, ਨਵੀਂ ਅਤੇ ਗਿਆਰਵੀਂ ਤਰੀਕ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਹੈ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਨਾਸ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਹੈ।

ਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਾਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਜ੍ਵਰਃ ਕਾਲਂ ਦੀਰ੍ਘਮਪ੍ਯਤ੍ਰ ਵਰ੍ਤਤੇ । ਕृਸ਼ਾਨਾਂ ਵ੍ਯਾਧਿਯੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਮਿਥ੍ਯਾਹਾਰਾਦਿਸੇਵਿਨਾਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਸੁੱਚਤਾ ਜਾਂ ਅਸੁੱਚਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਬੁਖਾਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਰੋਗੀ ਜਾਂ ਗਲਤ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਅਲ੍ਪੋऽਪਿ ਦੋषੋ ਦੁष੍ਟ੍ਯਾਦੇਰ੍ਲਬ੍ਧ੍ਵਾਨ੍ਯਤਮਤੋ ਬਲਮ੍ । ਸ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕੋ ਵਿषਮਂ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵृਦ੍ਧਿਕ੍ਸ਼ਯਾਨ੍ਵਿਤਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਦੋਸ਼ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਅਸੁੱਚਤਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਤਾਕਤ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਰੋਧੀ ਅਤੇ ਅਣਸੁਧਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਤੇ ਘਟਾਅ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸਵਿਕ੍ਸ਼ੇਪੋ ਜ੍ਵਰਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਵਿषਮਕ੍ਸ਼ਯਵृਦ੍ਧਿਭਾਕ੍ । ਦੋषਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਤੇषਾਂ ਸ੍ਵੇ ਕਾਲੇ ਜ੍ਵਰਯਨ੍ਬਲੀ ॥ ੧,੧੪੭.

ਉਲਝਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਬੁਖਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਤੇ ਘਟਾਅ ਅਣਸੁਧਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਦੋਸ਼ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਬੁਖਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ਪੁਨਸ਼੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਬਲਾਬਲਃ । ਕ੍ਸ਼ੀਣਦੋषੋ ਜ੍ਵਰਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੋ ਰਸਾਦਿष੍ਵੇਵ ਲੀਯਤੇ ॥ ੧,੧੪੭.

ਇਹ ਮੁੜ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਰੋਧੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ; ਜਦ ਦੋਸ਼ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੁੱਖਮ ਬੁਖਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਰਸ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਲੀਨਤ੍ਵਾਤ੍ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਜਾਡ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਦਧਾਤਿ ਸਃ । ਆਸਨ੍ਨਵਿਕृਤਾਸ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਰਸਵਾਹਿਨਾਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਮਿਲ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਰੰਗ-ਬਦਲ, ਸੁਸਤਪਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਐਸੇ ਲੱਛਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਰਸ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਬਦਲਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ।

ਆਸ਼ੁ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਵਪੁषੋ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਦੋषੋ ਨ ਜਾਯਤੇ । ਸਨ੍ਤਃ ਸਤਤਸ੍ਤੇਨ ਵਿਪਰੀਤੋ ਵਿਪਰ੍ਯਯਾਤ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਦੋਸ਼ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਫੈਲਦਾ; ਜੋ ਨੇਕ ਹਨ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਐਸੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਲਟ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿषਮੋ ਵਿषਮਾਰਮ੍ਭਃ ਕ੍ਸ਼ਪਾਕਾਲੇਨ ਸਙ੍ਗਵਾਨ੍ । ਦੋषੋ ਰਕ੍ਤਾਸ਼੍ਰਯਃ ਪ੍ਰਾਯਃ ਕਰੋਤਿ ਸਨ੍ਤਤਂ ਜ੍ਵਰਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਅਣਸੁਧਾ, ਅਣਸੁਧੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਾਲ, ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ; ਦੋਸ਼, ਜੋ ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਬੁਖਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸਨ੍ਧੌ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਕृਦਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਰਾਸ਼੍ਰਿਤਃ । ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਮਾਂਸਵਹਾ ਨਾਡੀ ਮੇਦੋਨਾਡੀ ਤृਤੀਯਕੇ ॥ ੧,੧੪੭.

ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਇਹ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਆਧਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਾਸ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਨਲੀ, ਚਰਬੀ ਵਾਲੀ ਨਲੀ, ਤੀਜੇ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਗ੍ਰਾਹੀ ਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਾਨ੍ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਸ੍ਤ੍ਰਿਕਸ੍ਯ ਕਫਪਿਤ੍ਤਤਃ । ਸਪृष੍ਠਸ੍ਯਾਨਿਲਕਫਾਤ੍ਸ ਚੈਕਾਹਾਨ੍ਤਰਃ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਪਕੜਨ ਵਾਲਾ ਬੁਖਾਰ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਪਿੱਤ ਤੇ ਵਾਤ ਤੋਂ, ਤ੍ਰਿਕਾ ਵਿਚ ਕਫ ਤੇ ਪਿੱਤ ਤੋਂ, ਪਿੱਠ ਵਿੱਚ ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਚਤੁਰ੍ਥਕੋ ਮਲੈਰ੍ਮੇਦੋਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥ੍ਯਨ੍ਯਤਰੇ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥ ਏਵ ਹ੍ਯਪਰਃ ਪ੍ਰਭਾਵਮਨੁਦਰ੍ਸ਼ਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਚੌਥਾ ਕਿਸਮ, ਮਲ, ਚਰਬੀ, ਮੱਜਾ ਜਾਂ ਹੱਡੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਇੱਕ ਸਿਰਫ਼ ਮੱਜਾ ਤੇ ਹੱਡੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਦ੍ਵਿਧਾ ਕਫੋਣਿਜਙ੍ਘਾਭ੍ਯਾਂ ਸ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ਼ਿਰਸਾਨਿਲਾਤ੍ । ਅਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜੋਰੁਪਗਤਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਕਵਿਪਰ੍ਯਯਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਕਫ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਿੰਡੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਤ ਤੋਂ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਹੱਡੀ ਤੇ ਮੱਜਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੌਥੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰਿਧਾ ਤ੍ਰ੍ਯਹਂ ਜ੍ਵਰਯਤਿ ਦਿਨਮੇਕਨ੍ਤੁ ਮੁਞ੍ਚਤਿ । ਬਲਾ ਬਲੇਨ ਦੋषਣਾਮਨ੍ਯਚੇष੍ਟਾਦਿਜਨ੍ਮਨਾਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਬੁਖਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਰਤਬਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਨਾਲ।

ਪਕ੍ਰਾਨਾਮਵਿਪਰ੍ਯਾਸਾਤ੍ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਞ੍ਚ ਲਙ੍ਘਯੇਤ੍ । ਜ੍ਵਰਃ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਨਸਸ੍ਤਦ੍ਵਤ੍ਕਰ੍ਮਣਸ਼੍ਚ ਤਦਾਤਦਾ ॥ ੧,੧੪੭.

ਬੁਖਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਟ-ਪਲਟ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਬੁਖਾਰ ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਰਤਬਾਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੇਂ।

ਗਮ੍ਭੀਰਧਾਤੁਚਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ । ਤੁਲ੍ਯੋਚ੍ਛ੍ਰਯਾਚ੍ਚ ਦੋषਾਣਾਂ ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਕਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਗਹਿਰੀ ਢਾਂਚਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਕਰਕੇ, ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵਾਧੇ ਕਰਕੇ, ਚੌਥੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਇਲਾਜ ਔਖਾ ਹੈ।

ਸੂਕ੍ਸ਼ਾਮਾਤ੍ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਜ੍ਵਰੇष੍ਵੇषੁ ਦੂਰਦ੍ਦੂਰਤਰੇषੁ ਚ । ਦੋषੋ ਰਕ੍ਤਾਦਿਮਾਰ੍ਗੇषੁ ਸ਼ਨੈਰਲ੍ਪਸ਼੍ਚਿਰੇਣ ਯਤ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਸੁੱਖਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਸੁੱਖਮ ਬੁਖਾਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਦੂਰ ਤੇ ਹੋਰ ਦੂਰ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ; ਦੋਸ਼ ਖੂਨ ਆਦਿ ਦੇ ਰਸਤੇ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਥੋੜ੍ਹਾ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ।

ਯਾਤਿ ਦੇਹਞ੍ਚ ਨਾਸ਼ੇषਂ ਸਨ੍ਤਾਪਾਦੀਨ੍ਕਰੋਤ੍ਯਤਃ । ਕ੍ਰਮੋ ਯਤ੍ਨੇਨ ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਃ ਸਤਾਪੋ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਜ੍ਵਰਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਜਲਣ ਆਦਿ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਲੜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਲਣ ਵਾਲਾ ਬੁਖਾਰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿषਮੋ ਵਿषਮਾਰਮ੍ਭਃ ਕ੍ਸ਼ਪਾਕਾਲਾਨੁਸਾਰਵਾਨ੍ । ਯਥੋਤ੍ਤਰਂ ਮਨ੍ਦਗਤਿਰ੍ਮਨ੍ਦਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਯਥਾਯਥਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਇਹ ਅਸਮਾਨ ਹੈ, ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੀ ਔਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਦੀ ਚਾਲ ਹੌਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਘੱਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਕਾਲੇਨਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸਦृਸ਼ਾਨ੍ਸ ਰਸਾਦੀਂਸ੍ਤਥਾਤਥਾ । ਦੋषੋ ਜ੍ਵਰਯਤਿ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਸ਼੍ਚਿਰਾਚ੍ਚਿਰਤਰੇਣ ਚ ॥ ੧,੧੪੭.

ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਆਦ ਤੇ ਗੁਣ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਬਿਮਾਰੀ ਜਦੋਂ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।