ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਕਾਮਾਦ੍ਭ੍ਰਮੋऽਰੁਚਿਰ੍ਦਾਹੋ ਹ੍ਰੀਨਿਦ੍ਰਾਧੀਧृਤਿਕ੍ਸ਼ਯਾਃ । ਗ੍ਰਹਾਦੌ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸ੍ਯ ਰੂਪਾਦੌ ਮਰੁਤਸ੍ਤਯੋਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਚੱਕਰ, ਭੁੱਖ ਘਟਣਾ, ਸੜਨ, ਲਾਜ, ਨੀਂਦ, ਬੁਧੀ ਤੇ ਯਾਦ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲਕੜਣੇ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਆਦਿ ਦੇ ਲਕੜਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਕੋਪਾਤ੍ਕੋਪੇऽਪਿ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਯੌ ਤੁ ਸ਼ਾਪਾਭਿਚਾਰਜੌ । ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰੌ ਘੋਰੌ ਤਾਵਸਹ੍ਯਤਮੌ ਮਤੌ ॥ ੧,੧੪੭.

ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਜਵਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਪ ਜਾਂ ਜਾਦੂ-ਟੋਨੇ ਕਾਰਨ ਜਵਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੋਨੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਸਹਿਣ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਨ੍ਤ੍ਰਾ ਭਿਚਾਰਿਕੈਰ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰੈਰ੍ਦੂਯਮਾਨਞ੍ਚ ਤਪ੍ਯਤੇ । ਪੂਰ੍ਵਞ੍ਚੈਤਸ੍ਤਤੋ ਦੇਹਸ੍ਤਤੋ ਵਿਸ੍ਫੋਟਦਿਗ੍ਭ੍ਰਮੈਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਾਦੂ-ਟੋਨੇ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪੀੜਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਫੋੜੇ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਸਦਾਹਮੂਰ੍ਛਾਗ੍ਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਹਂ ਵਰ੍ਧਤੇ ਜ੍ਵਰਃ । ਇਤਿ ਜ੍ਵਰੋऽष੍ਟਧਾ ਦृष੍ਟਃ ਸਮਾਸਾਦ੍ਦ੍ਵਿਬਿਧਸ੍ਤੁ ਸਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੜਨ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਜਵਰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਵਰ ਅੱਠ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਾਰੀਰੋ ਮਾਨਸਃ ਸੌਮ੍ਯਸ੍ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣੋਂਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਰਾਸ਼੍ਰਯਃ । ਪ੍ਰਾਕृਤੋ ਵੈਕृਤਃ ਸਾਧ੍ਯੋऽਸਾਧ੍ਯਃ ਸਾਮੋ ਨਿਰਾਮਕਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਇਹ ਸਰੀਰਕ ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ, ਹੌਲੀ ਜਾਂ ਤੇਜ਼, ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਂ ਬਾਹਰੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਕੁਦਰਤੀ ਜਾਂ ਬੇਕੁਦਰਤੀ, ਠੀਕ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਨਾ ਠੀਕ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਸਧਾਰਣ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਪਚੀਦਗੀ ਦੇ।

ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ਼ਰਿਰੇ ਸ਼ਰੀਰੇ ਤਾਪੋ ਮਨਸਿ ਮਾਨਸੇ । ਪਵਨੈਰ੍ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵਾਚ੍ਛੀਤਂ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਯੁਤੇ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਸਰੀਰਕ ਜਵਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਜਵਰ ਵਿੱਚ ਮਨ ਵਿੱਚ; ਹਵਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਕਫ਼ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਠੰਡਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਦਾਹਃ ਪਿਤ੍ਤਯੁਤੇ ਮਿਸ਼੍ਰਂ ਮਿਸ਼੍ਰੇऽਨ੍ਤਃ ਸਂਸ਼੍ਰਯੇ ਪੁਨਃ । ਜ੍ਵਰੇऽਧਿਕਂ ਵਿਕਾਰਾਃ ਸ੍ਯੁਰਨ੍ਤਃ ਕ੍ਸ਼ੋਭੋ ਮਲਗ੍ਰਹਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸੜਨ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਿਲੀ-ਝੁਲੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਫਿਰ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਵਰ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਗੜਬੜਾਂ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਉਲਝਣ ਤੇ ਮਲ ਰੁਕਣ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਬਹਿਰੇਵ ਬਹਿਰ੍ਵੇਗੇ ਤਾਪੋऽਪਿ ਚ ਸ ਸਾਧਿਤਃ । ਵਰ੍षਾਸ਼ਰਦ੍ਵਸਨ੍ਤੇषੁ ਵਾਤਾਦ੍ਯੈਃ ਪ੍ਰਕृਤਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਦੋਂ ਬਾਹਰੋਂ ਤਾਕਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਗਰਮੀ ਵੀ ਬਾਹਰੋਂ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵਧੀ, ਪਤਝੜ ਤੇ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ, ਹਵਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਜਵਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਵੈਕृਤੋऽਨ੍ਯਃ ਸ ਦੁਃ ਸਾਧ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਕृਤੋऽਨਿਲਾਤ੍ । ਵਰ੍षਾਸੁ ਮਾਰੁਤੋ ਦੁष੍ਟਃ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇष੍ਮਾਨ੍ਵਿਤਂ ਜ੍ਵਰਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਬੇਕੁਦਰਤੀ ਜਵਰ ਵੱਖਰਾ ਤੇ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਦਰਤੀ ਜਵਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਹਵਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵਧੀ ਵਿੱਚ, ਗੜਬੜ ਹਵਾ ਪਿੱਤ ਤੇ ਕਫ਼ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਜਵਰ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸ਼ਰਦਿ ਤਸ੍ਯ ਚਾਨੁਚਰਃ ਕਫਃ । ਤਤ੍ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਾ ਵਿਸਰ੍ਗਾਚ੍ਚ ਤਤ੍ਰ ਨਾਨਸ਼ਨਾਦ੍ਭਯਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਪਿੱਤ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਫ਼ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਤੇ ਛੁਟਕਾਰਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਾਣਿਆਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਕਫੋ ਵਸਨ੍ਤੇ ਤਮਪਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਂ ਭਵੇਦਨੁ । ਬਲਵਤ੍ਸ੍ਵਲ੍ਪਦੋषੇषੁ ਜ੍ਵਰਃ ਸਾਧ੍ਯੋऽਨੁਪਦ੍ਰਵਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਕਫ਼ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਹਵਾ ਤੇ ਪਿੱਤ ਵੀ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਰੋਗ ਹੌਲਾ ਹੋਵੇ, ਜਵਰ ਠੀਕ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਬਿਨਾ ਪਚੀਦਗੀ ਦੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਥਾ ਵਿਕृਤਿਜ੍ਞਾਨੇ ਪ੍ਰਾਗਸਾਧ੍ਯ ਉਦਾਹृਤਃ । ਜ੍ਵਰੋਪਦ੍ਰਵਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਤ੍ਵਂ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਰ੍ਬਹੁਮੂਤ੍ਰਤਾ ॥ ੧,੧੪੭.

ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਗੜਬੜ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਠੀਕ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਵਰ ਦੀਆਂ ਪਚੀਦਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਲਕੀ ਹਜ਼ਮ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਨ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਨ ਵਿਜੀਰ੍ਣਾ ਨ ਕ੍ਸ਼ੁਤ੍ਸਾਮਜ੍ਵਰਾਕृਤਿਃ । ਜ੍ਵਰਵੇਗੋऽਧਿਕਸ੍ਤृष੍ਣਾ ਪ੍ਰਲਾਪਃ ਸ਼੍ਵਸਨਂ ਭ੍ਰਮਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਭੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਹਜ਼ਮ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਭੁੱਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ; ਜਵਰ ਦੀ ਖਾਸ ਲਕੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਵਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਪਿਆਸ, ਬਕਬਕ, ਠੰਡੀ ਸਾਹ ਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਮਲਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਃ ਪਚ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਜੀਰ੍ਣਤਾਮਵਿਪਰ੍ਯਾਸਾਤ੍ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਂ ਚ ਲਙ੍ਘਨਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਮਲ ਦੀ ਆਉਣ ਜਾਂ ਉਲਝਣ, ਪੱਕਦੇ ਜਵਰ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ; ਜੇ ਕੋਈ ਉਲਟ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਜਵਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਜ੍ਵਰਃ ਪਞ੍ਚਵਿਧਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਮਲਕਾਲਬਲਾਬਲਾਤ੍ । ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਭੂਯਸਾਮੁਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਵਰ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਮਲ, ਸਮਾਂ, ਤਾਕਤ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ; ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸਨ੍ਤਤਃ ਸਤਤੋऽਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਸ੍ਤृਤੀਯਕਚਤੁਰ੍ਥਕੌ । ਧਾਤੁਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕृਦ੍ਵਾਹਿਸ੍ਨੋਤ ਸਾਂ ਵ੍ਯਾਪਿਨੋ ਮਲਾਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਲਗਾਤਾਰ, ਸਦਾ, ਇੱਕ ਦਿਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੀਜੇ ਤੇ ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਜਵਰ—ਇਹ ਧਾਤੂ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਤੇ ਮਲ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਫੈਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਲ ਕਰਕੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਤਾਪਯਨ੍ਤਸ੍ਤਨੁਂ ਸਰ੍ਵਾਂ ਤੁਲ੍ਯਦृष੍ਟ੍ਯਾਦਿਵਰ੍ਧਿਤਾਃ । ਬਲਿਨੋ ਗੁਰਵਸ੍ਤਸ੍ਯਾਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਰਸਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਇਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ।

ਸਤਤਂ ਨਿष੍ਪ੍ਰਤਿਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾਜ੍ਵਰਂ ਕੁਰ੍ਯੁਃ ਸੁਦੁਃ ਸਹਮ੍ । ਮਲਂ ਜ੍ਵਰੋष੍ਣਧਾਤੂਨ੍ਵਾ ਸ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਕ੍ਸ਼ਪਯੇਤ੍ਤਤਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਲਗਾਤਾਰ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ, ਐਸਾ ਜਵਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਔਖਾ ਸਹਿਣਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਵਰ ਜਾਂ ਗਰਮੀ, ਜਾਂ ਗੜਬੜ ਧਾਤੂ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸਰ੍ਵਾਕਾਰਂ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਾਸੁਦ੍ਧ੍ਯਾਪਿ ਵਾ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੈਃ ਸਪ੍ਤਦ ਸ਼ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਵਾਸਰਾਤ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਚਾਹੇ ਰਸ ਆਦਿ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁੱਧ, ਹਵਾ, ਪਿੱਤ ਤੇ ਕਫ਼ ਨਾਲ ਜਵਰ ਸੱਤ, ਛੇ ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਯੋऽਨੁਯਾਤਿ ਮਰ੍ਯਾਦਾਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਾਯ ਚ ਵਧਾਯ ਚ । ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਸ੍ਯ ਮਤਂ ਹਾਰੀਤਸ੍ਯ ਪੁਨਃ ਸ੍ਮृਤਿਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੱਦਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਨਾਸ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਅਗਨਿਵੇਸ਼ ਦਾ ਮਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰੀਤ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵੀ ਦੁਬਾਰਾ ਯਾਦ ਕਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦ੍ਵਿਗੁਣਾ ਸਪ੍ਤਮੀ ਯਾ ਚ ਨਵਮ੍ਯੇਕਾਦਸ਼ੀ ਤਥਾ । ਏषਾ ਤ੍ਰਿਦੋषਮਰ੍ਯਾਦਾ ਮੋਕ੍ਸ਼ਾਯ ਚ ਵਧਾਯ ਚ ॥ ੧,੧੪੭.

ਦੁੱਗਣੀ ਸਤਵੀਂ, ਨਵੀਂ ਅਤੇ ਗਿਆਰਵੀਂ ਤਰੀਕ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਹੈ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਨਾਸ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਹੈ।

ਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਾਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਜ੍ਵਰਃ ਕਾਲਂ ਦੀਰ੍ਘਮਪ੍ਯਤ੍ਰ ਵਰ੍ਤਤੇ । ਕृਸ਼ਾਨਾਂ ਵ੍ਯਾਧਿਯੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਮਿਥ੍ਯਾਹਾਰਾਦਿਸੇਵਿਨਾਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਸੁੱਚਤਾ ਜਾਂ ਅਸੁੱਚਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਬੁਖਾਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਰੋਗੀ ਜਾਂ ਗਲਤ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਅਲ੍ਪੋऽਪਿ ਦੋषੋ ਦੁष੍ਟ੍ਯਾਦੇਰ੍ਲਬ੍ਧ੍ਵਾਨ੍ਯਤਮਤੋ ਬਲਮ੍ । ਸ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕੋ ਵਿषਮਂ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵृਦ੍ਧਿਕ੍ਸ਼ਯਾਨ੍ਵਿਤਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਦੋਸ਼ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਅਸੁੱਚਤਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਤਾਕਤ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਰੋਧੀ ਅਤੇ ਅਣਸੁਧਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਤੇ ਘਟਾਅ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸਵਿਕ੍ਸ਼ੇਪੋ ਜ੍ਵਰਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਵਿषਮਕ੍ਸ਼ਯਵृਦ੍ਧਿਭਾਕ੍ । ਦੋषਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਤੇषਾਂ ਸ੍ਵੇ ਕਾਲੇ ਜ੍ਵਰਯਨ੍ਬਲੀ ॥ ੧,੧੪੭.

ਉਲਝਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਬੁਖਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਤੇ ਘਟਾਅ ਅਣਸੁਧਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਦੋਸ਼ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਬੁਖਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ਪੁਨਸ਼੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਬਲਾਬਲਃ । ਕ੍ਸ਼ੀਣਦੋषੋ ਜ੍ਵਰਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੋ ਰਸਾਦਿष੍ਵੇਵ ਲੀਯਤੇ ॥ ੧,੧੪੭.

ਇਹ ਮੁੜ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਰੋਧੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ; ਜਦ ਦੋਸ਼ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੁੱਖਮ ਬੁਖਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਰਸ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਲੀਨਤ੍ਵਾਤ੍ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਜਾਡ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਦਧਾਤਿ ਸਃ । ਆਸਨ੍ਨਵਿਕृਤਾਸ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਰਸਵਾਹਿਨਾਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਮਿਲ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਰੰਗ-ਬਦਲ, ਸੁਸਤਪਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਐਸੇ ਲੱਛਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਰਸ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਬਦਲਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ।

ਆਸ਼ੁ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਵਪੁषੋ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਦੋषੋ ਨ ਜਾਯਤੇ । ਸਨ੍ਤਃ ਸਤਤਸ੍ਤੇਨ ਵਿਪਰੀਤੋ ਵਿਪਰ੍ਯਯਾਤ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਦੋਸ਼ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਫੈਲਦਾ; ਜੋ ਨੇਕ ਹਨ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਐਸੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਲਟ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿषਮੋ ਵਿषਮਾਰਮ੍ਭਃ ਕ੍ਸ਼ਪਾਕਾਲੇਨ ਸਙ੍ਗਵਾਨ੍ । ਦੋषੋ ਰਕ੍ਤਾਸ਼੍ਰਯਃ ਪ੍ਰਾਯਃ ਕਰੋਤਿ ਸਨ੍ਤਤਂ ਜ੍ਵਰਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਅਣਸੁਧਾ, ਅਣਸੁਧੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਾਲ, ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ; ਦੋਸ਼, ਜੋ ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਬੁਖਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸਨ੍ਧੌ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਕृਦਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਰਾਸ਼੍ਰਿਤਃ । ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਮਾਂਸਵਹਾ ਨਾਡੀ ਮੇਦੋਨਾਡੀ ਤृਤੀਯਕੇ ॥ ੧,੧੪੭.

ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਇਹ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਆਧਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਾਸ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਨਲੀ, ਚਰਬੀ ਵਾਲੀ ਨਲੀ, ਤੀਜੇ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।