ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਵਾਯੁਨਾ ਕਣ੍ਠਰੁਦ੍ਧੇਨ ਪਿਤ੍ਤਮਨ੍ਤਃ ਸੁਪੀਡਿਤਮ੍ । ਵ੍ਯਵਾਯਿਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸੌਖ੍ਯਾਚ੍ਚ ਬਹਿਰ੍ਮਰ੍ਗਂ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ । ਤੇਨ ਹਾਰਿਦ੍ਰਨੇਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਦ੍ਭਵੇਜ੍ਵਰੇ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਦੋਂ ਵਾਯੂ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਿੱਤ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਦਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਹਿ-ਭੋਗ ਜਾਂ ਆਨੰਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਬਾਹਰਲੇ ਰਸਤੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਤਿੰਨੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਜਵਰ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ ਪੀਲੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਦੋषੇ ਵਿਵृਦ੍ਧੇ ਨष੍ਟੇऽਗ੍ਨੌ ਸਰ੍ਵਸਂਪੂਰ੍ਣਲਕ੍ਸ਼ਣਃ । ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰੋऽਸਾਧ੍ਯਃ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਸ੍ਤਤੋऽਨ੍ਯਥਾ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਦੋਂ ਦੋਸ਼ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅੱਗ (ਜਠਰਾਗਨੀ) ਮਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਲਕੜਣੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿੰਨੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਜਵਰ ਅਸਾਧ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਔਖਾ ਪਰ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਤ੍ਥਂ ਯਤ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪृਥਕ੍ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਤ੍ਵਚਿ ਕੋष੍ਠੇ ਚ ਵਾ ਦਾਹਂ ਵਿਦਧਾਤਿ ਪੁਰੋऽਨੁ ਵਾ ॥ ੧,੧੪੭.

ਕਿਤੇ ਹੋਰ, ਜਦੋਂ ਤਿੰਨੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਜਵਰ ਹੋਵੇ ਪਰ ਪਿੱਤ ਵੱਖਰਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਚਮੜੀ ਜਾਂ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਸੜਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ।

ਤਦ੍ਵਦ੍ਵਾਤਕਫੇ ਸ਼ੀਤਂ ਦਾਹਾਦਿਰ੍ਦੁਸ੍ਤਰਸ੍ਤਯੋਃ । ਸ਼ੀਤਾਦੌ ਤਤ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਕਫੇ ਸ੍ਯਾਨ੍ਦਿਤਸ਼ੋषਿਤੇ ॥ ੧,੧੪੭.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਾਯੂ ਤੇ ਕਫ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਠੰਢ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੜਨ ਆਦਿ ਲਕੜਣੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਤੇ ਔਖੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਠੰਢ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਪਿੱਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਫ ਨਾਲ ਰਿਸਣਾ ਤੇ ਸੁੱਕਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪਿਤ੍ਤੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇऽਥ ਵੈ ਮੂਰ੍ਛਾ ਮਦਸ੍ਤृष੍ਣਾ ਚ ਜਾਯਤੇ । ਦਾਹਾਦੌ ਪੁਨਰਨ੍ਤੇषੁ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਲਸ੍ਯੇ ਵਮਿਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਨਸ਼ਾ ਤੇ ਪਿਆਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਸੜਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਹੋਰ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਸਤਤਾ, ਆਲਸ ਤੇ ਉਲਟੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਆਗਨ੍ਤੁਰਭਿਗਾਤਾਭਿषਙ੍ਗਸ਼ਾਪਾਭਿਚਾਰਤਃ । ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਤੁ ਕृਤਃ ਸ੍ਵੇਦੋ ਦਾਹਾਦ੍ਯੈਰਭਿਘਾਤਜਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਵਰ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਬਾਹਰੀ ਚੋਟ, ਮਿਲਾਪ, ਸ਼ਾਪ ਜਾਂ ਜਾਦੂ ਤੋਂ; ਚੋਟ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਜਵਰ ਸੜਨ ਆਦਿ ਲਕੜਣਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰਮਾਚ੍ਚ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਪਵਨਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਰਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਦੂषਯਨ੍ । ਸਵ੍ਯਥਾਸ਼ੋਕਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਂ ਸਰੁਜਂ ਕੁਰੁਤੇ ਜ੍ਵਰਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ, ਵਾਯੂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਖੂਨ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਰਦ, ਦੁਖ, ਰੰਗ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦਰਦ ਵਾਲਾ ਜਵਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗ੍ਰਹਾਵੇਸ਼ੌषਧਿਵਿषਕ੍ਰੋਧਭੀਸ਼ੋਕਕਾਮਜਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਵਰ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ, ਦਵਾਈ, ਜ਼ਹਿਰ, ਗੁੱਸੇ, ਡਰ, ਦੁਖ ਜਾਂ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਅਭਿषਙ੍ਗਗ੍ਰਹੋऽਪ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਕਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾਸਰੋਦਨੇ । ਓषਧੀਗਨ੍ਧਜੇ ਮੂਰ੍ਛਾ ਸ਼ਿਰੋਰੁਗ੍ਵਮਥੁਃ ਕ੍ਸ਼ਯਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਇਸ ਵਿੱਚ, ਅਚਾਨਕ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਜਾਂ ਮਿਲਾਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਦਵਾਈ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਤੋਂ; ਜੜੀਆਂ ਦੀ ਵਾਸ਼ ਤੋਂ ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਸਿਰ ਦਰਦ, ਉਲਟੀ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿषਾਨ੍ਮੂਰ੍ਛਾਤਿਸਾਰਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਯਾਵਤਾ ਦਾਹਕृਦ੍ਭ੍ਰਮਃ । ਕ੍ਰੋਧਾਤ੍ਕਮ੍ਪਃ ਸ਼ਿਰੋਰੁਕ੍ਚ ਪ੍ਰਲਾਪੋ ਭਯਸ਼ੋਕਜੇ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਦਸਤ, ਕਾਲਾ ਪੈਣਾ, ਸੜਨ ਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਕੰਬਣਾ ਤੇ ਸਿਰ ਦਰਦ; ਡਰ ਤੇ ਦੁਖ ਤੋਂ ਬਕਬਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਾਮਾਦ੍ਭ੍ਰਮੋऽਰੁਚਿਰ੍ਦਾਹੋ ਹ੍ਰੀਨਿਦ੍ਰਾਧੀਧृਤਿਕ੍ਸ਼ਯਾਃ । ਗ੍ਰਹਾਦੌ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸ੍ਯ ਰੂਪਾਦੌ ਮਰੁਤਸ੍ਤਯੋਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਚੱਕਰ, ਭੁੱਖ ਘਟਣਾ, ਸੜਨ, ਲਾਜ, ਨੀਂਦ, ਬੁਧੀ ਤੇ ਯਾਦ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲਕੜਣੇ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਆਦਿ ਦੇ ਲਕੜਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਕੋਪਾਤ੍ਕੋਪੇऽਪਿ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਯੌ ਤੁ ਸ਼ਾਪਾਭਿਚਾਰਜੌ । ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰੌ ਘੋਰੌ ਤਾਵਸਹ੍ਯਤਮੌ ਮਤੌ ॥ ੧,੧੪੭.

ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਜਵਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਪ ਜਾਂ ਜਾਦੂ-ਟੋਨੇ ਕਾਰਨ ਜਵਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੋਨੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਸਹਿਣ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਨ੍ਤ੍ਰਾ ਭਿਚਾਰਿਕੈਰ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰੈਰ੍ਦੂਯਮਾਨਞ੍ਚ ਤਪ੍ਯਤੇ । ਪੂਰ੍ਵਞ੍ਚੈਤਸ੍ਤਤੋ ਦੇਹਸ੍ਤਤੋ ਵਿਸ੍ਫੋਟਦਿਗ੍ਭ੍ਰਮੈਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਾਦੂ-ਟੋਨੇ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪੀੜਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਫੋੜੇ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਸਦਾਹਮੂਰ੍ਛਾਗ੍ਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਹਂ ਵਰ੍ਧਤੇ ਜ੍ਵਰਃ । ਇਤਿ ਜ੍ਵਰੋऽष੍ਟਧਾ ਦृष੍ਟਃ ਸਮਾਸਾਦ੍ਦ੍ਵਿਬਿਧਸ੍ਤੁ ਸਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੜਨ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਜਵਰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਵਰ ਅੱਠ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਾਰੀਰੋ ਮਾਨਸਃ ਸੌਮ੍ਯਸ੍ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣੋਂਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਰਾਸ਼੍ਰਯਃ । ਪ੍ਰਾਕृਤੋ ਵੈਕृਤਃ ਸਾਧ੍ਯੋऽਸਾਧ੍ਯਃ ਸਾਮੋ ਨਿਰਾਮਕਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਇਹ ਸਰੀਰਕ ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ, ਹੌਲੀ ਜਾਂ ਤੇਜ਼, ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਂ ਬਾਹਰੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਕੁਦਰਤੀ ਜਾਂ ਬੇਕੁਦਰਤੀ, ਠੀਕ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਨਾ ਠੀਕ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਸਧਾਰਣ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਪਚੀਦਗੀ ਦੇ।

ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ਼ਰਿਰੇ ਸ਼ਰੀਰੇ ਤਾਪੋ ਮਨਸਿ ਮਾਨਸੇ । ਪਵਨੈਰ੍ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵਾਚ੍ਛੀਤਂ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਯੁਤੇ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਸਰੀਰਕ ਜਵਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਜਵਰ ਵਿੱਚ ਮਨ ਵਿੱਚ; ਹਵਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਕਫ਼ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਠੰਡਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਦਾਹਃ ਪਿਤ੍ਤਯੁਤੇ ਮਿਸ਼੍ਰਂ ਮਿਸ਼੍ਰੇऽਨ੍ਤਃ ਸਂਸ਼੍ਰਯੇ ਪੁਨਃ । ਜ੍ਵਰੇऽਧਿਕਂ ਵਿਕਾਰਾਃ ਸ੍ਯੁਰਨ੍ਤਃ ਕ੍ਸ਼ੋਭੋ ਮਲਗ੍ਰਹਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸੜਨ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਿਲੀ-ਝੁਲੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਫਿਰ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਵਰ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਗੜਬੜਾਂ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਉਲਝਣ ਤੇ ਮਲ ਰੁਕਣ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਬਹਿਰੇਵ ਬਹਿਰ੍ਵੇਗੇ ਤਾਪੋऽਪਿ ਚ ਸ ਸਾਧਿਤਃ । ਵਰ੍षਾਸ਼ਰਦ੍ਵਸਨ੍ਤੇषੁ ਵਾਤਾਦ੍ਯੈਃ ਪ੍ਰਕृਤਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਦੋਂ ਬਾਹਰੋਂ ਤਾਕਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਗਰਮੀ ਵੀ ਬਾਹਰੋਂ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵਧੀ, ਪਤਝੜ ਤੇ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ, ਹਵਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਜਵਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਵੈਕृਤੋऽਨ੍ਯਃ ਸ ਦੁਃ ਸਾਧ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਕृਤੋऽਨਿਲਾਤ੍ । ਵਰ੍षਾਸੁ ਮਾਰੁਤੋ ਦੁष੍ਟਃ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇष੍ਮਾਨ੍ਵਿਤਂ ਜ੍ਵਰਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਬੇਕੁਦਰਤੀ ਜਵਰ ਵੱਖਰਾ ਤੇ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਦਰਤੀ ਜਵਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਹਵਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵਧੀ ਵਿੱਚ, ਗੜਬੜ ਹਵਾ ਪਿੱਤ ਤੇ ਕਫ਼ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਜਵਰ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸ਼ਰਦਿ ਤਸ੍ਯ ਚਾਨੁਚਰਃ ਕਫਃ । ਤਤ੍ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਾ ਵਿਸਰ੍ਗਾਚ੍ਚ ਤਤ੍ਰ ਨਾਨਸ਼ਨਾਦ੍ਭਯਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਪਿੱਤ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਫ਼ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਤੇ ਛੁਟਕਾਰਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਾਣਿਆਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਕਫੋ ਵਸਨ੍ਤੇ ਤਮਪਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਂ ਭਵੇਦਨੁ । ਬਲਵਤ੍ਸ੍ਵਲ੍ਪਦੋषੇषੁ ਜ੍ਵਰਃ ਸਾਧ੍ਯੋऽਨੁਪਦ੍ਰਵਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਕਫ਼ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਹਵਾ ਤੇ ਪਿੱਤ ਵੀ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਰੋਗ ਹੌਲਾ ਹੋਵੇ, ਜਵਰ ਠੀਕ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਬਿਨਾ ਪਚੀਦਗੀ ਦੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਥਾ ਵਿਕृਤਿਜ੍ਞਾਨੇ ਪ੍ਰਾਗਸਾਧ੍ਯ ਉਦਾਹृਤਃ । ਜ੍ਵਰੋਪਦ੍ਰਵਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਤ੍ਵਂ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਰ੍ਬਹੁਮੂਤ੍ਰਤਾ ॥ ੧,੧੪੭.

ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਗੜਬੜ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਠੀਕ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਵਰ ਦੀਆਂ ਪਚੀਦਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਲਕੀ ਹਜ਼ਮ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਨ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਨ ਵਿਜੀਰ੍ਣਾ ਨ ਕ੍ਸ਼ੁਤ੍ਸਾਮਜ੍ਵਰਾਕृਤਿਃ । ਜ੍ਵਰਵੇਗੋऽਧਿਕਸ੍ਤृष੍ਣਾ ਪ੍ਰਲਾਪਃ ਸ਼੍ਵਸਨਂ ਭ੍ਰਮਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਭੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਹਜ਼ਮ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਭੁੱਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ; ਜਵਰ ਦੀ ਖਾਸ ਲਕੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਵਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਪਿਆਸ, ਬਕਬਕ, ਠੰਡੀ ਸਾਹ ਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਮਲਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਃ ਪਚ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਜੀਰ੍ਣਤਾਮਵਿਪਰ੍ਯਾਸਾਤ੍ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਂ ਚ ਲਙ੍ਘਨਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਮਲ ਦੀ ਆਉਣ ਜਾਂ ਉਲਝਣ, ਪੱਕਦੇ ਜਵਰ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ; ਜੇ ਕੋਈ ਉਲਟ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਜਵਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਜ੍ਵਰਃ ਪਞ੍ਚਵਿਧਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਮਲਕਾਲਬਲਾਬਲਾਤ੍ । ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਭੂਯਸਾਮੁਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਵਰ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਮਲ, ਸਮਾਂ, ਤਾਕਤ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ; ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸਨ੍ਤਤਃ ਸਤਤੋऽਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਸ੍ਤृਤੀਯਕਚਤੁਰ੍ਥਕੌ । ਧਾਤੁਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕृਦ੍ਵਾਹਿਸ੍ਨੋਤ ਸਾਂ ਵ੍ਯਾਪਿਨੋ ਮਲਾਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਲਗਾਤਾਰ, ਸਦਾ, ਇੱਕ ਦਿਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੀਜੇ ਤੇ ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਜਵਰ—ਇਹ ਧਾਤੂ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਤੇ ਮਲ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਫੈਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਲ ਕਰਕੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਤਾਪਯਨ੍ਤਸ੍ਤਨੁਂ ਸਰ੍ਵਾਂ ਤੁਲ੍ਯਦृष੍ਟ੍ਯਾਦਿਵਰ੍ਧਿਤਾਃ । ਬਲਿਨੋ ਗੁਰਵਸ੍ਤਸ੍ਯਾਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਰਸਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਇਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ।

ਸਤਤਂ ਨਿष੍ਪ੍ਰਤਿਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾਜ੍ਵਰਂ ਕੁਰ੍ਯੁਃ ਸੁਦੁਃ ਸਹਮ੍ । ਮਲਂ ਜ੍ਵਰੋष੍ਣਧਾਤੂਨ੍ਵਾ ਸ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਕ੍ਸ਼ਪਯੇਤ੍ਤਤਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਲਗਾਤਾਰ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ, ਐਸਾ ਜਵਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਔਖਾ ਸਹਿਣਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਵਰ ਜਾਂ ਗਰਮੀ, ਜਾਂ ਗੜਬੜ ਧਾਤੂ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸਰ੍ਵਾਕਾਰਂ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਾਸੁਦ੍ਧ੍ਯਾਪਿ ਵਾ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੈਃ ਸਪ੍ਤਦ ਸ਼ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਵਾਸਰਾਤ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਚਾਹੇ ਰਸ ਆਦਿ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁੱਧ, ਹਵਾ, ਪਿੱਤ ਤੇ ਕਫ਼ ਨਾਲ ਜਵਰ ਸੱਤ, ਛੇ ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।