ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਯਥਾ ਸ੍ਵਲਿਙ੍ਗਂ ਸਂਸਰ੍ਗੇ ਜ੍ਵਰਸਂਸਰ੍ਗਜੋऽਪਿ ਵਾ । ਸ਼ਿਰੋਰ੍ਤਿਮੂਰ੍ਛਾਵਮਿਦੇਹਦਾਹਕਣ੍ਠਾਸ੍ਯਸ਼ੋषਾਰੁਚਿਪਰ੍ਵਭੇਦਾਃ । ਉਨ੍ਨਿਦ੍ਰਤਾ ਸਂਭ੍ਰਮਰੋਮਹਰ੍षਾ ਜृਂਭਾਤਿਵਾਕ੍ਤ੍ਵਂ ਪਵਨਾਤ੍ਸਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਆਪਣੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਜਾਂ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਜ਼ੁਕਾਮ ਵਿੱਚ: ਸਿਰ ਦਰਦ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਉਲਟੀ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਜਲਣ, ਗਲੇ ਤੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਸੁੱਕਾਪਣ, ਸੁਆਦ ਦੀ ਕਮੀ, ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣਾ, ਉਲਝਣ, ਰੋਮਾਂ ਦਾ ਖੜਾ ਹੋਣਾ, ਹੰਕਾਰ, ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਬੋਲਣਾ—ਇਹ ਹਵਾ ਤੇ ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਤਾਪਹਾਨ੍ਯਰੁਚਿਪਰ੍ਵਸ਼ਿਰੋਰੁਕ੍ਸ਼੍ਠੀਵਨਸ਼੍ਵਸਨਕਾਸਵਿਵਰ੍ਣਾਃ । ਸ਼ੀਤਜਾਡ੍ਯਤਿਮਿਰਭ੍ਰਮਿਤਨ੍ਦ੍ਰਾਸ਼੍ਲੇष੍ਮਵਾਤਜਨਿਤਜ੍ਵਰਲਿਙ੍ਗਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਗਰਮੀ ਦੀ ਕਮੀ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਕਮੀ, ਜੋੜਾਂ ਤੇ ਸਿਰ ਦਾ ਦਰਦ, ਥੂਕਣਾ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ, ਖੰਘ, ਪੀਲਾਪਣ, ਠੰਢਕ, ਜਮਣਾ, ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਹਨੇਰਾ, ਚੱਕਰ, ਨੀਂਦ—ਇਹ ਕਫ਼ ਤੇ ਹਵਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਜ਼ੁਕਾਮ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹਨ।

ਸ਼ੀਤਸ੍ਤਮ੍ਭਸ੍ਵੇਦਦਾਹਾਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਸ੍ਤृष੍ਣਾ ਕਾਸਃ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਃ । ਮੋਹਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਲਿਪ੍ਤਤਿਕ੍ਤਾਸ੍ਯਤਾ ਚ ਜ੍ਞੇਯਂ ਰੂਪਂ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ॥ ੧,੧੪੭.

ਠੰਢ, ਜਮਣਾ, ਪਸੀਨਾ, ਜਲਣ, ਅਸਥਿਰਤਾ, ਪਿਆਸ, ਖੰਘ, ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੀ ਗਤੀ, ਭੁੱਲ, ਨੀਂਦ, ਮੂੰਹ ਦੀ ਪਰਤ ਤੇ ਕੜਵਾਪਣ—ਇਹ ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਜ਼ੁਕਾਮ ਦੇ ਲਕੜ ਹਨ।

ਸਰ੍ਵਜੋ ਲਕ੍ਸ਼ਣੈਃ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਦਾਹੋऽਤ੍ਰ ਚ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ । ਤਦੁਚ੍ਛੀਤਂ ਮਹਾ ਨਿਦ੍ਰਾ ਦਿਵਾ ਜਾਗਰਣਂ ਨਿਸ਼ਿ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੜਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੱਡੀ ਨੀਂਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਜਾਗਣਾ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।

ਸਦਾ ਵਾ ਨੈਵ ਵਾ ਨਿਦ੍ਰਾ ਮਹਾਸ੍ਵੇਦੋ ਹਿ ਨੈਵ ਵਾ । ਗੀਤਨਰ੍ਤਨਹਾਸ੍ਯਾਦਿਃ ਪ੍ਰਕृਤੇਹਾਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਕਦੇ ਨੀਂਦ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਕਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ; ਕਦੇ ਵਧੇਰੇ ਪਸੀਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ; ਗਾਉਣਾ, ਨੱਚਣਾ, ਹੱਸਣਾ ਆਦਿ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਾਸ਼੍ਰੁਣੀ ਕਲੁषੇ ਰਕ੍ਤੇ ਭੁਗ੍ਨੇ ਲੁਲਿਤਪਕ੍ਸ਼੍ਮਣੀ । ਅਕ੍ਸ਼ਿਣੀ ਪਿਣ੍ਡਿਕਾਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ਿਰਃ ਪਰ੍ਵਾਸ੍ਥਿਰੁਗ੍ਭ੍ਰਮਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਅੱਖਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਗੰਦੀ, ਲਾਲ, ਡਿੱਗੀਆਂ ਤੇ ਪਲਕਾਂ ਕੰਬਦੀਆਂ ਹਨ; ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਪਾਸੇ, ਸਿਰ, ਜੋੜਾਂ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸਸ੍ਵਨੌ ਸਰੁਜੌ ਕਰ੍ਣੌ ਮਹਾਸ਼ੀਤੌ ਹਿ ਨੈਵ ਵਾ । ਪਰਿਦਗ੍ਧਾ ਖਰਾ ਜਿਹ੍ਵਾ ਗੁਰੁਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਤਾਙ੍ਗਸਨ੍ਧਿਤਾ ॥ ੧,੧੪੭.

ਕੰਨ ਚਾਂਚਲ ਤੇ ਦਰਦ ਵਾਲੇ, ਕਦੇ ਬਹੁਤ ਠੰਢੇ ਜਾਂ ਨਹੀਂ; ਜੀਭ ਸੜੀ ਹੋਈ, ਰੁੱਖੀ, ਭਾਰੀ ਤੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਕੰਬਦੇ ਹਨ।

ष੍ਠੀਵਨਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਲੋਠਨਂ ਸ਼ਿਰਸੋऽਤਿਤृਟ੍ । ਕੋष੍ਠਾਨਾਂ ਸ਼੍ਯਾਵਰਕ੍ਤਾਨਾਂ ਮਣ੍ਡਲਾਨਾਂ ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਖੂਨ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੀ ਥੂਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਸਿਰ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਪਿਆਸ ਲੱਗਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਕਾਲੀਆਂ ਜਾਂ ਲਾਲ ਧੱਪਾਂ ਤੇ ਗੋਲ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।

ਹृਦ੍ਵ੍ਯਥਾ ਮਲਂਸਸਰ੍ਗਃ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਵਾਲ੍ਪਸ਼ੋऽਤਿ ਵਾ । ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਸ੍ਯਤਾ ਬਲਭ੍ਰਂਸ਼ਃ ਸ੍ਵਰਸਾਦਃ ਪ੍ਰਲਾਪਿਤਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਵਧੇਰੇ ਮਲ-ਪਖਾਣਾ, ਕਦੇ ਘੱਟ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਰਿਸਾਵ, ਮੂੰਹ ਚਿਕਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਆਵਾਜ਼ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਬਕਬਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦੋषਪਾਕਸ਼੍ਚਿਰਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਪ੍ਰਤਤਂ ਕਣ੍ਠਕੂਜਨਮ੍ । ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਮਭਿਨ੍ਯਾਸਂ ਤਂ ਬ੍ਰੂਯਾਚ੍ਚ ਹਤੌਜਸਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪਕਨਾ ਲੰਬਾ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਸਤ ਰਹਿਣਾ, ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਰੁਕ-ਰੁਕ ਕੇ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਤਿੰਨੇ ਦੋਸ਼ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਬ ਜੀਵਨ-ਤਾਕਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਾਯੁਨਾ ਕਣ੍ਠਰੁਦ੍ਧੇਨ ਪਿਤ੍ਤਮਨ੍ਤਃ ਸੁਪੀਡਿਤਮ੍ । ਵ੍ਯਵਾਯਿਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸੌਖ੍ਯਾਚ੍ਚ ਬਹਿਰ੍ਮਰ੍ਗਂ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ । ਤੇਨ ਹਾਰਿਦ੍ਰਨੇਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਦ੍ਭਵੇਜ੍ਵਰੇ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਦੋਂ ਵਾਯੂ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਿੱਤ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਦਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਹਿ-ਭੋਗ ਜਾਂ ਆਨੰਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਬਾਹਰਲੇ ਰਸਤੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਤਿੰਨੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਜਵਰ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ ਪੀਲੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਦੋषੇ ਵਿਵृਦ੍ਧੇ ਨष੍ਟੇऽਗ੍ਨੌ ਸਰ੍ਵਸਂਪੂਰ੍ਣਲਕ੍ਸ਼ਣਃ । ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰੋऽਸਾਧ੍ਯਃ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਸ੍ਤਤੋऽਨ੍ਯਥਾ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਦੋਂ ਦੋਸ਼ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅੱਗ (ਜਠਰਾਗਨੀ) ਮਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਲਕੜਣੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿੰਨੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਜਵਰ ਅਸਾਧ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਔਖਾ ਪਰ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਤ੍ਥਂ ਯਤ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪृਥਕ੍ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਤ੍ਵਚਿ ਕੋष੍ਠੇ ਚ ਵਾ ਦਾਹਂ ਵਿਦਧਾਤਿ ਪੁਰੋऽਨੁ ਵਾ ॥ ੧,੧੪੭.

ਕਿਤੇ ਹੋਰ, ਜਦੋਂ ਤਿੰਨੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਜਵਰ ਹੋਵੇ ਪਰ ਪਿੱਤ ਵੱਖਰਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਚਮੜੀ ਜਾਂ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਸੜਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ।

ਤਦ੍ਵਦ੍ਵਾਤਕਫੇ ਸ਼ੀਤਂ ਦਾਹਾਦਿਰ੍ਦੁਸ੍ਤਰਸ੍ਤਯੋਃ । ਸ਼ੀਤਾਦੌ ਤਤ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਕਫੇ ਸ੍ਯਾਨ੍ਦਿਤਸ਼ੋषਿਤੇ ॥ ੧,੧੪੭.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਾਯੂ ਤੇ ਕਫ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਠੰਢ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੜਨ ਆਦਿ ਲਕੜਣੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਤੇ ਔਖੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਠੰਢ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਪਿੱਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਫ ਨਾਲ ਰਿਸਣਾ ਤੇ ਸੁੱਕਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪਿਤ੍ਤੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇऽਥ ਵੈ ਮੂਰ੍ਛਾ ਮਦਸ੍ਤृष੍ਣਾ ਚ ਜਾਯਤੇ । ਦਾਹਾਦੌ ਪੁਨਰਨ੍ਤੇषੁ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਲਸ੍ਯੇ ਵਮਿਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਨਸ਼ਾ ਤੇ ਪਿਆਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਸੜਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਹੋਰ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਸਤਤਾ, ਆਲਸ ਤੇ ਉਲਟੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਆਗਨ੍ਤੁਰਭਿਗਾਤਾਭਿषਙ੍ਗਸ਼ਾਪਾਭਿਚਾਰਤਃ । ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਤੁ ਕृਤਃ ਸ੍ਵੇਦੋ ਦਾਹਾਦ੍ਯੈਰਭਿਘਾਤਜਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਵਰ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਬਾਹਰੀ ਚੋਟ, ਮਿਲਾਪ, ਸ਼ਾਪ ਜਾਂ ਜਾਦੂ ਤੋਂ; ਚੋਟ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਜਵਰ ਸੜਨ ਆਦਿ ਲਕੜਣਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰਮਾਚ੍ਚ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਪਵਨਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਰਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਦੂषਯਨ੍ । ਸਵ੍ਯਥਾਸ਼ੋਕਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਂ ਸਰੁਜਂ ਕੁਰੁਤੇ ਜ੍ਵਰਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ, ਵਾਯੂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਖੂਨ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਰਦ, ਦੁਖ, ਰੰਗ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦਰਦ ਵਾਲਾ ਜਵਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗ੍ਰਹਾਵੇਸ਼ੌषਧਿਵਿषਕ੍ਰੋਧਭੀਸ਼ੋਕਕਾਮਜਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਵਰ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ, ਦਵਾਈ, ਜ਼ਹਿਰ, ਗੁੱਸੇ, ਡਰ, ਦੁਖ ਜਾਂ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਅਭਿषਙ੍ਗਗ੍ਰਹੋऽਪ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਕਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾਸਰੋਦਨੇ । ਓषਧੀਗਨ੍ਧਜੇ ਮੂਰ੍ਛਾ ਸ਼ਿਰੋਰੁਗ੍ਵਮਥੁਃ ਕ੍ਸ਼ਯਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਇਸ ਵਿੱਚ, ਅਚਾਨਕ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਜਾਂ ਮਿਲਾਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਦਵਾਈ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਤੋਂ; ਜੜੀਆਂ ਦੀ ਵਾਸ਼ ਤੋਂ ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਸਿਰ ਦਰਦ, ਉਲਟੀ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿषਾਨ੍ਮੂਰ੍ਛਾਤਿਸਾਰਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਯਾਵਤਾ ਦਾਹਕृਦ੍ਭ੍ਰਮਃ । ਕ੍ਰੋਧਾਤ੍ਕਮ੍ਪਃ ਸ਼ਿਰੋਰੁਕ੍ਚ ਪ੍ਰਲਾਪੋ ਭਯਸ਼ੋਕਜੇ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਦਸਤ, ਕਾਲਾ ਪੈਣਾ, ਸੜਨ ਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਕੰਬਣਾ ਤੇ ਸਿਰ ਦਰਦ; ਡਰ ਤੇ ਦੁਖ ਤੋਂ ਬਕਬਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਾਮਾਦ੍ਭ੍ਰਮੋऽਰੁਚਿਰ੍ਦਾਹੋ ਹ੍ਰੀਨਿਦ੍ਰਾਧੀਧृਤਿਕ੍ਸ਼ਯਾਃ । ਗ੍ਰਹਾਦੌ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸ੍ਯ ਰੂਪਾਦੌ ਮਰੁਤਸ੍ਤਯੋਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਚੱਕਰ, ਭੁੱਖ ਘਟਣਾ, ਸੜਨ, ਲਾਜ, ਨੀਂਦ, ਬੁਧੀ ਤੇ ਯਾਦ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲਕੜਣੇ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਆਦਿ ਦੇ ਲਕੜਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਕੋਪਾਤ੍ਕੋਪੇऽਪਿ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਯੌ ਤੁ ਸ਼ਾਪਾਭਿਚਾਰਜੌ । ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰੌ ਘੋਰੌ ਤਾਵਸਹ੍ਯਤਮੌ ਮਤੌ ॥ ੧,੧੪੭.

ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਜਵਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਪ ਜਾਂ ਜਾਦੂ-ਟੋਨੇ ਕਾਰਨ ਜਵਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੋਨੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਸਹਿਣ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਨ੍ਤ੍ਰਾ ਭਿਚਾਰਿਕੈਰ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰੈਰ੍ਦੂਯਮਾਨਞ੍ਚ ਤਪ੍ਯਤੇ । ਪੂਰ੍ਵਞ੍ਚੈਤਸ੍ਤਤੋ ਦੇਹਸ੍ਤਤੋ ਵਿਸ੍ਫੋਟਦਿਗ੍ਭ੍ਰਮੈਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਾਦੂ-ਟੋਨੇ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪੀੜਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਫੋੜੇ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਸਦਾਹਮੂਰ੍ਛਾਗ੍ਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਹਂ ਵਰ੍ਧਤੇ ਜ੍ਵਰਃ । ਇਤਿ ਜ੍ਵਰੋऽष੍ਟਧਾ ਦृष੍ਟਃ ਸਮਾਸਾਦ੍ਦ੍ਵਿਬਿਧਸ੍ਤੁ ਸਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੜਨ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਜਵਰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਵਰ ਅੱਠ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਾਰੀਰੋ ਮਾਨਸਃ ਸੌਮ੍ਯਸ੍ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣੋਂਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਰਾਸ਼੍ਰਯਃ । ਪ੍ਰਾਕृਤੋ ਵੈਕृਤਃ ਸਾਧ੍ਯੋऽਸਾਧ੍ਯਃ ਸਾਮੋ ਨਿਰਾਮਕਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਇਹ ਸਰੀਰਕ ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ, ਹੌਲੀ ਜਾਂ ਤੇਜ਼, ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਂ ਬਾਹਰੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਕੁਦਰਤੀ ਜਾਂ ਬੇਕੁਦਰਤੀ, ਠੀਕ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਨਾ ਠੀਕ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਸਧਾਰਣ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਪਚੀਦਗੀ ਦੇ।

ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ਼ਰਿਰੇ ਸ਼ਰੀਰੇ ਤਾਪੋ ਮਨਸਿ ਮਾਨਸੇ । ਪਵਨੈਰ੍ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵਾਚ੍ਛੀਤਂ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਯੁਤੇ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਸਰੀਰਕ ਜਵਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਜਵਰ ਵਿੱਚ ਮਨ ਵਿੱਚ; ਹਵਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਕਫ਼ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਠੰਡਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਦਾਹਃ ਪਿਤ੍ਤਯੁਤੇ ਮਿਸ਼੍ਰਂ ਮਿਸ਼੍ਰੇऽਨ੍ਤਃ ਸਂਸ਼੍ਰਯੇ ਪੁਨਃ । ਜ੍ਵਰੇऽਧਿਕਂ ਵਿਕਾਰਾਃ ਸ੍ਯੁਰਨ੍ਤਃ ਕ੍ਸ਼ੋਭੋ ਮਲਗ੍ਰਹਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸੜਨ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਿਲੀ-ਝੁਲੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਫਿਰ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਵਰ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਗੜਬੜਾਂ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਉਲਝਣ ਤੇ ਮਲ ਰੁਕਣ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਬਹਿਰੇਵ ਬਹਿਰ੍ਵੇਗੇ ਤਾਪੋऽਪਿ ਚ ਸ ਸਾਧਿਤਃ । ਵਰ੍षਾਸ਼ਰਦ੍ਵਸਨ੍ਤੇषੁ ਵਾਤਾਦ੍ਯੈਃ ਪ੍ਰਕृਤਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਦੋਂ ਬਾਹਰੋਂ ਤਾਕਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਗਰਮੀ ਵੀ ਬਾਹਰੋਂ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵਧੀ, ਪਤਝੜ ਤੇ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ, ਹਵਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਜਵਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਵੈਕृਤੋऽਨ੍ਯਃ ਸ ਦੁਃ ਸਾਧ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਕृਤੋऽਨਿਲਾਤ੍ । ਵਰ੍षਾਸੁ ਮਾਰੁਤੋ ਦੁष੍ਟਃ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇष੍ਮਾਨ੍ਵਿਤਂ ਜ੍ਵਰਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਬੇਕੁਦਰਤੀ ਜਵਰ ਵੱਖਰਾ ਤੇ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਦਰਤੀ ਜਵਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਹਵਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵਧੀ ਵਿੱਚ, ਗੜਬੜ ਹਵਾ ਪਿੱਤ ਤੇ ਕਫ਼ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਜਵਰ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ।