ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਦੁष੍ਟਾਮਾਨ੍ਨੈਰਤਿਸ਼੍ਲੈष੍ਮਗ੍ਰਹੈਰ੍ਜਨ੍ਮਰ੍ਕ੍ਸ਼ਪੀਡਨਾਤ੍ । ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਾਚ੍ਚ ਵਿਵਿਧਾਤ੍ਪਾਪਾਨਾਞ੍ਚ ਨਿषੇਵਣਾਤ੍ । ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਪ੍ਰਸਵਵੈषਮ੍ਯਾਤ੍ਤਥਾ ਮਿਥ੍ਯੋਪਚਾਰਤਃ ॥ ੧,੧੪੬.

ਖਰਾਬ ਖਾਣੇ, ਵਧੇਰੇ ਕਫ਼, ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ, ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਆਦਤ, ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ, ਤੇ ਗਲਤ ਇਲਾਜ ਨਾਲ—

ਪ੍ਰਤਿਰੋਗਮਿਤਿ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਾ ਰੋਗਵਿਧ੍ਯਨੁਗਾਮਿਨਃ । ਰਸਾਯਨਂ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਾਸ਼ੁ ਦੋषਾ ਦੇਹੇ ਵਿਕੁਰ੍ਵਤੇ ॥ ੧,੧੪੬.

ਜਦੋਂ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਕੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਰਸਾਇਣ ਇਲਾਜ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਸ਼ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਲਦੀ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੪੭ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਜ੍ਵਰਨਿਦਾਨਂ ਹਿ ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰਵਿਬੁਦ੍ਧਯੇ । ਜ੍ਵਰੋ ਰੋਗਪਤਿਃ ਪਾਪ੍ਮਾ ਮृਤ੍ਯੁਰਾਜੋऽਸ਼ਨੋऽਨ੍ਤਕਃ । ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਦਕ੍ਸ਼ਾਧ੍ਵਰਧ੍ਵਂਸਿਰੁਦ੍ਰੋਰ੍ਧ੍ਵਨਯਨੋਦ੍ਭਵਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਜ਼ੁਕਾਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਜ਼ੁਕਾਮਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਹੋਵੇ। ਜ਼ੁਕਾਮ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਪਾਪ, ਮੌਤ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਹ ਰੁਦਰ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਦਕਸ਼ ਦਾ ਯਗਨ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਤਤ੍ਸਨ੍ਤਾਪੋ ਮੋਹਮਯਃ ਸਨ੍ਤਾਪਾਤ੍ਮਾਪਚਾਰਜਃ । ਵਿਵਿਧੈਰ੍ਨਾਮਭਿਃ ਕ੍ਰੂਰੋ ਨਾਨਾਯੋਨਿषੁ ਵਰ੍ਤਤੇ ॥ ੧,੧੪੭.

ਉਹ ਜ਼ੁਕਾਮ, ਜੋ ਜਲਣ ਤੇ ਭੁੱਲਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਗਲਤ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੀਖਾ ਹੈ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ।

ਪਾਕਲੋ ਗਜੇष੍ਵਭਿਤਾਪੋ ਵਾਜਿष੍ਵਲਰ੍ਕਃ ਕੁਕ੍ਰੁਰੇषੁ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਮਦੋ ਜਲਦੇष੍ਵਪ੍ਸੁ ਨੀਲਿਕਾ ਜ੍ਯੋਤਿਰੋषਧੀषੁ ਭੂਮ੍ਯਾਮੂषਰੋ ਨਾਮ ॥ ੧,੧੪੭.

ਹਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਕਲਾ, ਘੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਤਾਪ, ਗਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਲਰਕ, ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਕਰੁਰਾ, ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਮਦ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨੀਲਿਕਾ, ਚਮਕਦਾਰ ਜੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਊਸਰਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਹृਲ੍ਲਾਸਸ਼੍ਛਰ੍ਦਨਂ ਕਾਸਃ ਸ੍ਤਂਭਃ ਸ਼ੈਤ੍ਯ ਤ੍ਵਗਾਦਿषੁ । ਅਙ੍ਗੇषੁ ਚ ਸਮੁਦ੍ਭੂਤਾਃ ਪਿਡਕਾਸ਼੍ਚ ਕਫੋਦ੍ਭਵੇ ॥ ੧,੧੪੭.

ਮਤਲੀ, ਉਲਟੀ, ਖੰਘ, ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਜਮਣਾ, ਠੰਢਕ, ਚਮੜੀ ਤੇ ਅੰਗਾਂ 'ਤੇ ਫੋੜੇ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਫ਼ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਕਾਲੇ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਵृਦ੍ਧਿਰੇਵ ਵਾ । ਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤੋਨੁਪਸ਼ਯੋ ਵਿਪਰੀਤੋਪਸ਼ਾਯਿਤਾ ॥ ੧,੧੪੭.

ਹਰ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਵਾਧਾ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਉਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰਾਹਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਲਟ ਕਰਨ ਨਾਲ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅਰੁਚਿਸ਼੍ਚਾਵਿਪਾਕਸ਼੍ਚ ਸ੍ਤਂਭਮਾਲਸ੍ਯਮੇਵ ਚ । ਹृਦ੍ਦਾਹਸ਼੍ਚ ਵਿਪਾਕਸ਼੍ਚ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਚਾਲਸ੍ਯਮੇਵ ਚ । ਵਸ੍ਤਿਰ੍ਵਿਮਰ੍ਦਾਵਨਯਾ ਦੋषਾਣਾਮਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਭੁੱਖ ਦੀ ਕਮੀ, ਪਚਣ ਦੀ ਔਖਾਈ, ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਜਮਣਾ, ਆਲਸ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਜਲਣ, ਗਲਤ ਪਚਣ, ਨੀਂਦ, ਥਕਾਵਟ, ਪੇਟ ਫੂਲਣਾ, ਦਰਦ, ਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਨਾ ਹੋਣਾ—ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹਨ।

ਲਾਲਾਪ੍ਰਸੇਕੋ ਹृਲ੍ਲਾਸਃ ਕ੍ਸ਼ੁਨ੍ਨਾਸ਼ੋ ਰਸਦਂ ਮੁਖਮ੍ । ਸ੍ਵਚ੍ਛਮੁष੍ਣਗੁਰੁਤ੍ਵਞ੍ਚ ਗਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਬਹੁਮੂਤ੍ਰਤਾ । ਨ ਵਿਜੀਰ੍ਣਂ ਨ ਚ ਮ੍ਲਾਨਿਰ੍ਜ੍ਵਰਸ੍ਯਾਮਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਵਧੇਰੇ ਲਾਲਾ, ਮਤਲੀ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਕਮੀ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਸੁਆਦ ਨਾ ਆਉਣਾ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਾਫ਼ਤਾ, ਗਰਮੀ, ਭਾਰੀਪਣ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਵਧੀਕ ਪਿਸ਼ਾਬ—ਇਹ ਪਚੇ ਹੋਏ ਖਾਣੇ ਜਾਂ ਮਲਾਲ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਪਚੀ ਜ਼ੁਕਾਮ ਦੀ ਲਕੜੀ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ੁਤ੍ਕ੍ਸ਼ਾਮਤਾ ਲਘੁਤ੍ਵਂ ਚ ਗਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਜ੍ਵਰਮਾਰ੍ਦਵਮ੍ । ਦੋषਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰष੍ਟਾਹਾਨ੍ਨਿਰਾਮਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਭੁੱਖ, ਸੁੱਕਾਪਣ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਹਲਕਾਪਣ, ਜ਼ੁਕਾਮ ਦੀ ਨਰਮੀ, ਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਅੱਠ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ—ਇਹ ਪਚੇ ਹੋਏ ਜ਼ੁਕਾਮ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹਨ।

ਯਥਾ ਸ੍ਵਲਿਙ੍ਗਂ ਸਂਸਰ੍ਗੇ ਜ੍ਵਰਸਂਸਰ੍ਗਜੋऽਪਿ ਵਾ । ਸ਼ਿਰੋਰ੍ਤਿਮੂਰ੍ਛਾਵਮਿਦੇਹਦਾਹਕਣ੍ਠਾਸ੍ਯਸ਼ੋषਾਰੁਚਿਪਰ੍ਵਭੇਦਾਃ । ਉਨ੍ਨਿਦ੍ਰਤਾ ਸਂਭ੍ਰਮਰੋਮਹਰ੍षਾ ਜृਂਭਾਤਿਵਾਕ੍ਤ੍ਵਂ ਪਵਨਾਤ੍ਸਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਆਪਣੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਜਾਂ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਜ਼ੁਕਾਮ ਵਿੱਚ: ਸਿਰ ਦਰਦ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਉਲਟੀ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਜਲਣ, ਗਲੇ ਤੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਸੁੱਕਾਪਣ, ਸੁਆਦ ਦੀ ਕਮੀ, ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣਾ, ਉਲਝਣ, ਰੋਮਾਂ ਦਾ ਖੜਾ ਹੋਣਾ, ਹੰਕਾਰ, ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਬੋਲਣਾ—ਇਹ ਹਵਾ ਤੇ ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਤਾਪਹਾਨ੍ਯਰੁਚਿਪਰ੍ਵਸ਼ਿਰੋਰੁਕ੍ਸ਼੍ਠੀਵਨਸ਼੍ਵਸਨਕਾਸਵਿਵਰ੍ਣਾਃ । ਸ਼ੀਤਜਾਡ੍ਯਤਿਮਿਰਭ੍ਰਮਿਤਨ੍ਦ੍ਰਾਸ਼੍ਲੇष੍ਮਵਾਤਜਨਿਤਜ੍ਵਰਲਿਙ੍ਗਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਗਰਮੀ ਦੀ ਕਮੀ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਕਮੀ, ਜੋੜਾਂ ਤੇ ਸਿਰ ਦਾ ਦਰਦ, ਥੂਕਣਾ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ, ਖੰਘ, ਪੀਲਾਪਣ, ਠੰਢਕ, ਜਮਣਾ, ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਹਨੇਰਾ, ਚੱਕਰ, ਨੀਂਦ—ਇਹ ਕਫ਼ ਤੇ ਹਵਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਜ਼ੁਕਾਮ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹਨ।

ਸ਼ੀਤਸ੍ਤਮ੍ਭਸ੍ਵੇਦਦਾਹਾਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਸ੍ਤृष੍ਣਾ ਕਾਸਃ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਃ । ਮੋਹਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਲਿਪ੍ਤਤਿਕ੍ਤਾਸ੍ਯਤਾ ਚ ਜ੍ਞੇਯਂ ਰੂਪਂ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ॥ ੧,੧੪੭.

ਠੰਢ, ਜਮਣਾ, ਪਸੀਨਾ, ਜਲਣ, ਅਸਥਿਰਤਾ, ਪਿਆਸ, ਖੰਘ, ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੀ ਗਤੀ, ਭੁੱਲ, ਨੀਂਦ, ਮੂੰਹ ਦੀ ਪਰਤ ਤੇ ਕੜਵਾਪਣ—ਇਹ ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਜ਼ੁਕਾਮ ਦੇ ਲਕੜ ਹਨ।

ਸਰ੍ਵਜੋ ਲਕ੍ਸ਼ਣੈਃ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਦਾਹੋऽਤ੍ਰ ਚ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ । ਤਦੁਚ੍ਛੀਤਂ ਮਹਾ ਨਿਦ੍ਰਾ ਦਿਵਾ ਜਾਗਰਣਂ ਨਿਸ਼ਿ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੜਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੱਡੀ ਨੀਂਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਜਾਗਣਾ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।

ਸਦਾ ਵਾ ਨੈਵ ਵਾ ਨਿਦ੍ਰਾ ਮਹਾਸ੍ਵੇਦੋ ਹਿ ਨੈਵ ਵਾ । ਗੀਤਨਰ੍ਤਨਹਾਸ੍ਯਾਦਿਃ ਪ੍ਰਕृਤੇਹਾਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਕਦੇ ਨੀਂਦ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਕਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ; ਕਦੇ ਵਧੇਰੇ ਪਸੀਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ; ਗਾਉਣਾ, ਨੱਚਣਾ, ਹੱਸਣਾ ਆਦਿ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਾਸ਼੍ਰੁਣੀ ਕਲੁषੇ ਰਕ੍ਤੇ ਭੁਗ੍ਨੇ ਲੁਲਿਤਪਕ੍ਸ਼੍ਮਣੀ । ਅਕ੍ਸ਼ਿਣੀ ਪਿਣ੍ਡਿਕਾਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ਿਰਃ ਪਰ੍ਵਾਸ੍ਥਿਰੁਗ੍ਭ੍ਰਮਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਅੱਖਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਗੰਦੀ, ਲਾਲ, ਡਿੱਗੀਆਂ ਤੇ ਪਲਕਾਂ ਕੰਬਦੀਆਂ ਹਨ; ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਪਾਸੇ, ਸਿਰ, ਜੋੜਾਂ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸਸ੍ਵਨੌ ਸਰੁਜੌ ਕਰ੍ਣੌ ਮਹਾਸ਼ੀਤੌ ਹਿ ਨੈਵ ਵਾ । ਪਰਿਦਗ੍ਧਾ ਖਰਾ ਜਿਹ੍ਵਾ ਗੁਰੁਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਤਾਙ੍ਗਸਨ੍ਧਿਤਾ ॥ ੧,੧੪੭.

ਕੰਨ ਚਾਂਚਲ ਤੇ ਦਰਦ ਵਾਲੇ, ਕਦੇ ਬਹੁਤ ਠੰਢੇ ਜਾਂ ਨਹੀਂ; ਜੀਭ ਸੜੀ ਹੋਈ, ਰੁੱਖੀ, ਭਾਰੀ ਤੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਕੰਬਦੇ ਹਨ।

ष੍ਠੀਵਨਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਲੋਠਨਂ ਸ਼ਿਰਸੋऽਤਿਤृਟ੍ । ਕੋष੍ਠਾਨਾਂ ਸ਼੍ਯਾਵਰਕ੍ਤਾਨਾਂ ਮਣ੍ਡਲਾਨਾਂ ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਖੂਨ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੀ ਥੂਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਸਿਰ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਪਿਆਸ ਲੱਗਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਕਾਲੀਆਂ ਜਾਂ ਲਾਲ ਧੱਪਾਂ ਤੇ ਗੋਲ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।

ਹृਦ੍ਵ੍ਯਥਾ ਮਲਂਸਸਰ੍ਗਃ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਵਾਲ੍ਪਸ਼ੋऽਤਿ ਵਾ । ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਸ੍ਯਤਾ ਬਲਭ੍ਰਂਸ਼ਃ ਸ੍ਵਰਸਾਦਃ ਪ੍ਰਲਾਪਿਤਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਵਧੇਰੇ ਮਲ-ਪਖਾਣਾ, ਕਦੇ ਘੱਟ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਰਿਸਾਵ, ਮੂੰਹ ਚਿਕਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਆਵਾਜ਼ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਬਕਬਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦੋषਪਾਕਸ਼੍ਚਿਰਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਪ੍ਰਤਤਂ ਕਣ੍ਠਕੂਜਨਮ੍ । ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਮਭਿਨ੍ਯਾਸਂ ਤਂ ਬ੍ਰੂਯਾਚ੍ਚ ਹਤੌਜਸਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪਕਨਾ ਲੰਬਾ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਸਤ ਰਹਿਣਾ, ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਰੁਕ-ਰੁਕ ਕੇ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਤਿੰਨੇ ਦੋਸ਼ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਬ ਜੀਵਨ-ਤਾਕਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਾਯੁਨਾ ਕਣ੍ਠਰੁਦ੍ਧੇਨ ਪਿਤ੍ਤਮਨ੍ਤਃ ਸੁਪੀਡਿਤਮ੍ । ਵ੍ਯਵਾਯਿਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸੌਖ੍ਯਾਚ੍ਚ ਬਹਿਰ੍ਮਰ੍ਗਂ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ । ਤੇਨ ਹਾਰਿਦ੍ਰਨੇਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਦ੍ਭਵੇਜ੍ਵਰੇ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਦੋਂ ਵਾਯੂ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਿੱਤ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਦਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਹਿ-ਭੋਗ ਜਾਂ ਆਨੰਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਬਾਹਰਲੇ ਰਸਤੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਤਿੰਨੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਜਵਰ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ ਪੀਲੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਦੋषੇ ਵਿਵृਦ੍ਧੇ ਨष੍ਟੇऽਗ੍ਨੌ ਸਰ੍ਵਸਂਪੂਰ੍ਣਲਕ੍ਸ਼ਣਃ । ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰੋऽਸਾਧ੍ਯਃ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਸ੍ਤਤੋऽਨ੍ਯਥਾ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਦੋਂ ਦੋਸ਼ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅੱਗ (ਜਠਰਾਗਨੀ) ਮਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਲਕੜਣੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿੰਨੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਜਵਰ ਅਸਾਧ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਔਖਾ ਪਰ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਤ੍ਥਂ ਯਤ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪृਥਕ੍ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਤ੍ਵਚਿ ਕੋष੍ਠੇ ਚ ਵਾ ਦਾਹਂ ਵਿਦਧਾਤਿ ਪੁਰੋऽਨੁ ਵਾ ॥ ੧,੧੪੭.

ਕਿਤੇ ਹੋਰ, ਜਦੋਂ ਤਿੰਨੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਜਵਰ ਹੋਵੇ ਪਰ ਪਿੱਤ ਵੱਖਰਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਚਮੜੀ ਜਾਂ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਸੜਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ।

ਤਦ੍ਵਦ੍ਵਾਤਕਫੇ ਸ਼ੀਤਂ ਦਾਹਾਦਿਰ੍ਦੁਸ੍ਤਰਸ੍ਤਯੋਃ । ਸ਼ੀਤਾਦੌ ਤਤ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਕਫੇ ਸ੍ਯਾਨ੍ਦਿਤਸ਼ੋषਿਤੇ ॥ ੧,੧੪੭.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਾਯੂ ਤੇ ਕਫ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਠੰਢ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੜਨ ਆਦਿ ਲਕੜਣੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਤੇ ਔਖੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਠੰਢ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਪਿੱਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਫ ਨਾਲ ਰਿਸਣਾ ਤੇ ਸੁੱਕਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪਿਤ੍ਤੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇऽਥ ਵੈ ਮੂਰ੍ਛਾ ਮਦਸ੍ਤृष੍ਣਾ ਚ ਜਾਯਤੇ । ਦਾਹਾਦੌ ਪੁਨਰਨ੍ਤੇषੁ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਲਸ੍ਯੇ ਵਮਿਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਨਸ਼ਾ ਤੇ ਪਿਆਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਸੜਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਹੋਰ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਸਤਤਾ, ਆਲਸ ਤੇ ਉਲਟੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਆਗਨ੍ਤੁਰਭਿਗਾਤਾਭਿषਙ੍ਗਸ਼ਾਪਾਭਿਚਾਰਤਃ । ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਤੁ ਕृਤਃ ਸ੍ਵੇਦੋ ਦਾਹਾਦ੍ਯੈਰਭਿਘਾਤਜਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਵਰ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਬਾਹਰੀ ਚੋਟ, ਮਿਲਾਪ, ਸ਼ਾਪ ਜਾਂ ਜਾਦੂ ਤੋਂ; ਚੋਟ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਜਵਰ ਸੜਨ ਆਦਿ ਲਕੜਣਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰਮਾਚ੍ਚ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਪਵਨਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਰਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਦੂषਯਨ੍ । ਸਵ੍ਯਥਾਸ਼ੋਕਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਂ ਸਰੁਜਂ ਕੁਰੁਤੇ ਜ੍ਵਰਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ, ਵਾਯੂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਖੂਨ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਰਦ, ਦੁਖ, ਰੰਗ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦਰਦ ਵਾਲਾ ਜਵਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗ੍ਰਹਾਵੇਸ਼ੌषਧਿਵਿषਕ੍ਰੋਧਭੀਸ਼ੋਕਕਾਮਜਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਜਵਰ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ, ਦਵਾਈ, ਜ਼ਹਿਰ, ਗੁੱਸੇ, ਡਰ, ਦੁਖ ਜਾਂ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਅਭਿषਙ੍ਗਗ੍ਰਹੋऽਪ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਕਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾਸਰੋਦਨੇ । ਓषਧੀਗਨ੍ਧਜੇ ਮੂਰ੍ਛਾ ਸ਼ਿਰੋਰੁਗ੍ਵਮਥੁਃ ਕ੍ਸ਼ਯਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਇਸ ਵਿੱਚ, ਅਚਾਨਕ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਜਾਂ ਮਿਲਾਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਦਵਾਈ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਤੋਂ; ਜੜੀਆਂ ਦੀ ਵਾਸ਼ ਤੋਂ ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਸਿਰ ਦਰਦ, ਉਲਟੀ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।