ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਨਿਦਾਨਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਰੂਪਾਣ੍ਯੁਪਸ਼ਯਸ੍ਤਥਾ । ਸਂਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚੈਤਿ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਰੋਗਾਣਾਂ ਪਞ੍ਚਧਾ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ ੧,੧੪੬.

ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪੰਜ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਕਾਰਨ, ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲਕੜ, ਲਕੜ, ਰਾਹਤ, ਅਤੇ ਵਾਧਾ।

ਨਿਮਿਤ੍ਤਹੇਤ੍ਵਾਯਤਨਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋਤ੍ਥਾਨਕਾਰਣੈਃ । ਨਿਦਾਨਮਾਹੁਃ ਪਰ੍ਯਾਯੈਃ ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ ਯੇਨ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੪੬.

ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨੀ, ਕਾਰਨ, ਥਾਂ, ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਉਤਪਤੀ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਲਕੜ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਰੋਗ ਪਹਿਚਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਤ੍ਪਿਤ੍ਸੁਰਾਮਯੋ ਦੋषਵਿਸ਼ੇषੇਣਾਨਧਿष੍ਠਿਤਃ । ਲਿਙ੍ਗਮਵ੍ਯਕ੍ਤਮਲ੍ਪਤ੍ਵਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਤਦ੍ਯਥਾਯਥਮ੍ ॥ ੧,੧੪੬.

ਜਦੋਂ ਰੋਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਜੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਵਧਿਆ, ਤੇ ਦੋਸ਼ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਲਕੜ ਹਲਕੇ ਤੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਰੋਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਤਦੇਵ ਵ੍ਯਕ੍ਤਤਾਂ ਯਾਤਂ ਰੂਪਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ । ਸਂਸ੍ਥਾਨਾਂ ਵ੍ਯਞ੍ਜਨਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਚਿਹ੍ਨਮਾਕृਤਿਃ ॥ ੧,੧੪੬.

ਜਦੋਂ ਉਹੀ ਲਕੜ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਲਕੜਾਂ ਨੂੰ ਲਕੜ, ਨਿਸ਼ਾਨ, ਚਿੰਨ੍ਹ, ਆਕਾਰ, ਤੇ ਰੂਪ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾਰ੍ਥਕਾਰਿਣਾਮ੍ । ਔषਧਾਨ੍ਨਵਿਹਾਰਾਣਾਮੁਪਯੋਗਂ ਸੁਖਾਵਹਮ੍ ॥ ੧,੧੪੬.

ਜੋ ਦਵਾਈ, ਖਾਣਾ, ਤੇ ਜੀਵਨ-ਧੰਗ ਕਾਰਨ ਤੇ ਰੋਗ ਨੂੰ ਉਲਟ ਜਾਂ ਰੋਕਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਰਤਣ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਤੇ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਵਿਦ੍ਯਾਦੁਪਸ਼ਯਂ ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਸ ਹਿ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ । ਵਿਪਰੀਤੋऽਨੁਪਸ਼ਯੋ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਤਿਸਂਜ੍ਞਿਤਃ ॥ ੧,੧੪੬.

ਰੋਗ ਦੀ ਰਾਹਤ ਨੂੰ 'ਸਾਤਮਯ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਜੋ ਰੋਗ ਵਧਾ ਦੇਵੇ, 'ਅਸਾਤਮਯ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਥਾ ਦੁष੍ਟੇਨ ਦੋषੇਣ ਯਥਾ ਚਾਨੁਵਿਸਰ੍ਪਤਾ । ਨਿਰ੍ਵृਤ੍ਤਿਰਾਮਯਸ੍ਯਾਸੌ ਸਂਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰਭਿਧੀਯਤੇ ॥ ੧,੧੪੬.

ਜਿਵੇਂ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਦੋਸ਼ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਫੈਲਣ ਨਾਲ, ਰੋਗ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਂਖ੍ਯਾਵਿਕਲ੍ਪਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਬਲਕਾਲਵਿਸ਼ੇषਤਃ । ਸਾ ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਯਥਾਤ੍ਰੈਵ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇऽष੍ਟੌ ਜ੍ਵਰਾ ਇਤਿ ॥ ੧,੧੪੬.

ਇਹ ਵਾਧਾ ਗਿਣਤੀ, ਤਫਾਵਤ, ਵਧਤ, ਤਾਕਤ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਅੱਠ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੁਖਾਰ ਦੱਸੇ ਜਾਣਗੇ।

ਦੋषਾਣਾਂ ਸਮਵੇਤਾਨਾਂ ਵਿਕਲ੍ਪੋਸ਼ਾਂਸ਼ਕਲ੍ਪਨਾ । ਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਪਾਰਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ ॥ ੧,੧੪੬.

ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਤਫਾਵਤ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ, ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਜਾਂ ਨਿਰਭਰਤਾ ਨਾਲ, ਰੋਗ ਦੀ ਵਧਤ ਪਤਾ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।

ਹੇਤ੍ਵਾਦਿਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯਾਵਯਵੈਰ੍ਬਲਾਬਲਵਿਸ਼ੇषषਣਮ੍ । ਨਕ੍ਤਨ੍ਦਿਨਾਰ੍ਧਭੁਕ੍ਤਾਂਸ਼ੈਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਕਾਲੋ ਯਥਾਮਲਮ੍ ॥ ੧,੧੪੬.

ਰੋਗ ਦਾ ਸਮਾਂ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਂ ਅਧੂਰੀ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਜਾਂ ਖਾਣ ਪੀਣ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਨਿਦਾਨਾਰ੍ਥਃ ਸ ਵ੍ਯਾਸੇਨੋਪਦੇਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ । ਸਰ੍ਵੇषਾਮੇਵ ਰੋਗਾਣਾਂ ਨਿਦਾਨਂ ਕੁਪਿਤਾ ਮਲਾਃ ॥ ੧,੧੪੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਗ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦਾ ਅਰਥ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ; ਵਿਆਸ ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਸਮਝਾਵੇਗਾ। ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵਧ ਜਾਣਾ ਹੈ।

ਤਤ੍ਪ੍ਰਕੋਪਸ੍ਯ ਤੁ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਵਿਵਿਧਾਹਿਤਸੇਵਨਮ੍ । ਅਹਿਤਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਯੋਗਸ੍ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਪ੍ਰਾਗੁਦਾਹृਤਃ ॥ ੧,੧੪੬.

ਉਸ ਵਧਤ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਲਤ ਵਰਤੋਂਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਗਲਤ ਮਿਲਾਪ ਪਹਿਲਾਂ ਉਲਲੇਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਤਿਕ੍ਤੋषਣਕषਾਯਾਮ੍ਲਰੂਕ੍ਸ਼ਾਪ੍ਰਮਿਤਯੋਜਨੈਃ । ਧਾਵਨੋਦੀਰਣਨਿਸ਼ਾਜਾਗਰਾਤ੍ਯੁਚ੍ਚਭਾषਣੈਃ ॥ ੧,੧੪੬.

ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਕੜਵੇ, ਮਿਰਚੀਲੇ, ਕਸੇਲੇ, ਖੱਟੇ, ਸੁੱਕੇ ਜਾਂ ਘੱਟ ਖਾਣੇ, ਦੌੜਣ, ਉਤਸ਼ਾਹ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਾਗਣ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲਣ ਨਾਲ,

ਕ੍ਰਿਯਾਭਿਯੋਗਬੀਸ਼ੋਕਚਿਨ੍ਤਾਵ੍ਯਾਯਾਮਮੈਥੁਨੈਃ । ਗ੍ਰੀष੍ਮਾਹੋਰਾਤ੍ਰਭੁਕ੍ਤ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ ਸਮੀਰਣਃ ॥ ੧,੧੪੬.

ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ੋਰ ਲਾਉਣ, ਡਰ, ਦੁਖ, ਚਿੰਤਾ, ਵਿਆਯਾਮ ਜਾਂ ਸੰਭੋਗ, ਤੇ ਗਰਮੀ ਦੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਖਾਣ ਨਾਲ, ਸਮੀਰਣ ਦੋਸ਼ (ਵਾਤ) ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਟ੍ਵਾਲਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣੋष੍ਣਕਟੁਕ੍ਰੋਧਵਿਦਾਹਿਭਿਃ । ਸ਼ਰਨ੍ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨਰਾਤ੍ਰ੍ਯਰ੍ਧਵਿਦਾਹਸਮਯੇषੁ ਚ ॥ ੧,੧੪੬.

ਪਿੱਤ ਦੋਸ਼ ਤਿੱਖੇ, ਨਮਕੀਨ, ਤੇਜ਼, ਗਰਮ, ਮਿਰਚੀਲੇ ਖਾਣੇ, ਗੁੱਸੇ, ਜਲਣ, ਤੇ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ, ਦੁਪਹਿਰ ਤੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗੁਰ੍ਵਭਿष੍ਯਨ੍ਦਿਸ਼ੀਤਲੈਃ । ਆਸ੍ਯਾਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁਖਾਜੀਰ੍ਣਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦਿਬृਂਹਣੈਃ ॥ ੧,੧੪੬.

ਜੋ ਖਾਣਾ ਮਿੱਠਾ, ਖੱਟਾ, ਨਮਕੀਨ, ਚਰਬੀਦਾਰ, ਭਾਰੀ, ਪਸੀਨੇ ਵਾਲਾ ਤੇ ਠੰਢਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਸੁਆਦ ਦੇਂਦਾ, ਨੀਂਦ ਲਿਆਉਂਦਾ, ਪਚਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਿਚ੍ਛਰ੍ਦਨਾਦ੍ਯਯੋਗੇਨ ਭੁਕ੍ਤਾਨ੍ਨਸ੍ਯਾਪ੍ਯਜੀਰ੍ਣਕੇ । ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਨੇ ਪੂਰ੍ਵਰਾਤ੍ਰੇ ਚ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਾ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸਙ੍ਕਰਾਨ੍ ॥ ੧,੧੪੬.

ਜਦੋਂ ਖਾਣ ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਲਟੀ ਵਗੈਰਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਖਾਣਾ ਪਚਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਵੇਰੇ ਜਾਂ ਰਾਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਹੁਣ ਕਫ਼ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗਾ ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਮਿਸ਼੍ਰੀਭਾਵਾਤ੍ਸਮਸ੍ਤਾਨਾਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸ੍ਤਥਾ ਪੁਨਃ । ਸਂਕੀਰ੍ਣਾਜੀਰ੍ਣਵਿषਮਵਿਰੁਦ੍ਧਾਦ੍ਯਸ਼ਨਾਦਿਭਿਃ ॥ ੧,੧੪੬.

ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਖਾਣੇ ਮਿਲ ਕੇ ਖਾਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਿਲੀ-ਝੁਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ, ਪਚੇ ਨਾ ਹੋਏ, ਅਨੋਖੇ ਜਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਖਾਣੇ ਖਾਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਮਦ੍ਯਪਾਨੀਯਸ਼ੁष੍ਕਸ਼ਾਕਾਮਮੂਲਕੈਃ । ਪਿਣ੍ਯਾਕਮृਤ੍ਯਵਸਰਪੂਤਿਸ਼ੁष੍ਕਕृਸ਼ਮਿषੈਃ ॥ ੧,੧੪੬.

ਜਦੋਂ ਖਰਾਬ ਸ਼ਰਾਬ, ਪਾਣੀ, ਸੁੱਕੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਜੜਾਂ, ਤੇਲ ਦੀਆਂ ਮਿਠੀਆਂ, ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ ਮਾਸ, ਗੰਦਾ, ਸੁੱਕਾ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮੱਛੀ ਖਾਧੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—

ਦੋषਤ੍ਰਯਕਰੈਸ੍ਤੈਸ੍ਤੈਸ੍ਤਥਾਨ੍ਨਪਰਿਵਰ੍ਤਤਃ । ਧਾਤੋਰ੍ਦੁष੍ਟਾਤ੍ਪੁਰੋ ਵਾਤਾਦ੍ਦ੍ਵਿਗ੍ਰਹਾਵੇਸ਼ਵਿਪ੍ਲਵਾਤ੍ ॥ ੧,੧੪੬.

ਇਹਨਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਖਾਣਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਬਿਗੜਨ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਹਵਾ ਦੇ ਟਕਰਾਅ, ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਜਾਂ ਉਲਝਣ ਨਾਲ—

ਦੁष੍ਟਾਮਾਨ੍ਨੈਰਤਿਸ਼੍ਲੈष੍ਮਗ੍ਰਹੈਰ੍ਜਨ੍ਮਰ੍ਕ੍ਸ਼ਪੀਡਨਾਤ੍ । ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਾਚ੍ਚ ਵਿਵਿਧਾਤ੍ਪਾਪਾਨਾਞ੍ਚ ਨਿषੇਵਣਾਤ੍ । ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਪ੍ਰਸਵਵੈषਮ੍ਯਾਤ੍ਤਥਾ ਮਿਥ੍ਯੋਪਚਾਰਤਃ ॥ ੧,੧੪੬.

ਖਰਾਬ ਖਾਣੇ, ਵਧੇਰੇ ਕਫ਼, ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ, ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਆਦਤ, ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ, ਤੇ ਗਲਤ ਇਲਾਜ ਨਾਲ—

ਪ੍ਰਤਿਰੋਗਮਿਤਿ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਾ ਰੋਗਵਿਧ੍ਯਨੁਗਾਮਿਨਃ । ਰਸਾਯਨਂ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਾਸ਼ੁ ਦੋषਾ ਦੇਹੇ ਵਿਕੁਰ੍ਵਤੇ ॥ ੧,੧੪੬.

ਜਦੋਂ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਕੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਰਸਾਇਣ ਇਲਾਜ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਸ਼ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਲਦੀ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੪੭ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਜ੍ਵਰਨਿਦਾਨਂ ਹਿ ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰਵਿਬੁਦ੍ਧਯੇ । ਜ੍ਵਰੋ ਰੋਗਪਤਿਃ ਪਾਪ੍ਮਾ ਮृਤ੍ਯੁਰਾਜੋऽਸ਼ਨੋऽਨ੍ਤਕਃ । ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਦਕ੍ਸ਼ਾਧ੍ਵਰਧ੍ਵਂਸਿਰੁਦ੍ਰੋਰ੍ਧ੍ਵਨਯਨੋਦ੍ਭਵਃ ॥ ੧,੧੪੭.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਜ਼ੁਕਾਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਜ਼ੁਕਾਮਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਹੋਵੇ। ਜ਼ੁਕਾਮ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਪਾਪ, ਮੌਤ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਹ ਰੁਦਰ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਦਕਸ਼ ਦਾ ਯਗਨ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਤਤ੍ਸਨ੍ਤਾਪੋ ਮੋਹਮਯਃ ਸਨ੍ਤਾਪਾਤ੍ਮਾਪਚਾਰਜਃ । ਵਿਵਿਧੈਰ੍ਨਾਮਭਿਃ ਕ੍ਰੂਰੋ ਨਾਨਾਯੋਨਿषੁ ਵਰ੍ਤਤੇ ॥ ੧,੧੪੭.

ਉਹ ਜ਼ੁਕਾਮ, ਜੋ ਜਲਣ ਤੇ ਭੁੱਲਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਗਲਤ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੀਖਾ ਹੈ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ।

ਪਾਕਲੋ ਗਜੇष੍ਵਭਿਤਾਪੋ ਵਾਜਿष੍ਵਲਰ੍ਕਃ ਕੁਕ੍ਰੁਰੇषੁ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਮਦੋ ਜਲਦੇष੍ਵਪ੍ਸੁ ਨੀਲਿਕਾ ਜ੍ਯੋਤਿਰੋषਧੀषੁ ਭੂਮ੍ਯਾਮੂषਰੋ ਨਾਮ ॥ ੧,੧੪੭.

ਹਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਕਲਾ, ਘੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਤਾਪ, ਗਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਲਰਕ, ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਕਰੁਰਾ, ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਮਦ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨੀਲਿਕਾ, ਚਮਕਦਾਰ ਜੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਊਸਰਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਹृਲ੍ਲਾਸਸ਼੍ਛਰ੍ਦਨਂ ਕਾਸਃ ਸ੍ਤਂਭਃ ਸ਼ੈਤ੍ਯ ਤ੍ਵਗਾਦਿषੁ । ਅਙ੍ਗੇषੁ ਚ ਸਮੁਦ੍ਭੂਤਾਃ ਪਿਡਕਾਸ਼੍ਚ ਕਫੋਦ੍ਭਵੇ ॥ ੧,੧੪੭.

ਮਤਲੀ, ਉਲਟੀ, ਖੰਘ, ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਜਮਣਾ, ਠੰਢਕ, ਚਮੜੀ ਤੇ ਅੰਗਾਂ 'ਤੇ ਫੋੜੇ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਫ਼ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਕਾਲੇ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਵृਦ੍ਧਿਰੇਵ ਵਾ । ਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤੋਨੁਪਸ਼ਯੋ ਵਿਪਰੀਤੋਪਸ਼ਾਯਿਤਾ ॥ ੧,੧੪੭.

ਹਰ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਵਾਧਾ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਉਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰਾਹਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਲਟ ਕਰਨ ਨਾਲ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅਰੁਚਿਸ਼੍ਚਾਵਿਪਾਕਸ਼੍ਚ ਸ੍ਤਂਭਮਾਲਸ੍ਯਮੇਵ ਚ । ਹृਦ੍ਦਾਹਸ਼੍ਚ ਵਿਪਾਕਸ਼੍ਚ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਚਾਲਸ੍ਯਮੇਵ ਚ । ਵਸ੍ਤਿਰ੍ਵਿਮਰ੍ਦਾਵਨਯਾ ਦੋषਾਣਾਮਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਭੁੱਖ ਦੀ ਕਮੀ, ਪਚਣ ਦੀ ਔਖਾਈ, ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਜਮਣਾ, ਆਲਸ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਜਲਣ, ਗਲਤ ਪਚਣ, ਨੀਂਦ, ਥਕਾਵਟ, ਪੇਟ ਫੂਲਣਾ, ਦਰਦ, ਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਨਾ ਹੋਣਾ—ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹਨ।

ਲਾਲਾਪ੍ਰਸੇਕੋ ਹृਲ੍ਲਾਸਃ ਕ੍ਸ਼ੁਨ੍ਨਾਸ਼ੋ ਰਸਦਂ ਮੁਖਮ੍ । ਸ੍ਵਚ੍ਛਮੁष੍ਣਗੁਰੁਤ੍ਵਞ੍ਚ ਗਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਬਹੁਮੂਤ੍ਰਤਾ । ਨ ਵਿਜੀਰ੍ਣਂ ਨ ਚ ਮ੍ਲਾਨਿਰ੍ਜ੍ਵਰਸ੍ਯਾਮਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ॥ ੧,੧੪੭.

ਵਧੇਰੇ ਲਾਲਾ, ਮਤਲੀ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਕਮੀ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਸੁਆਦ ਨਾ ਆਉਣਾ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਾਫ਼ਤਾ, ਗਰਮੀ, ਭਾਰੀਪਣ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਵਧੀਕ ਪਿਸ਼ਾਬ—ਇਹ ਪਚੇ ਹੋਏ ਖਾਣੇ ਜਾਂ ਮਲਾਲ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਪਚੀ ਜ਼ੁਕਾਮ ਦੀ ਲਕੜੀ ਹੈ।