ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਯੁਧਿष੍ਠਿਰਃ ਸਮਾਸ਼੍ਵਾਸ੍ਯ ਸ੍ਤ੍ਰੀਜਨਂ ਸ਼ੋਕਸਂਕੁਲਮ੍ । ਸ੍ਨਾਤ੍ਵਾ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪ੍ਯ ਦੇਵਾਂਸ਼੍ਚ ਪਿਤॄਨਥ ਪਿਤਾਮਹਾਨ੍ ॥ ੧,੧੪੫.

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕੀਤਾ, ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪੂਰਵਜਾਂ ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦਿੱਤਾ।

ਆਸ਼੍ਵਾਸਿਤੋऽਥ ਭੀष੍ਮੇਣ ਰਾਜ੍ਯਞ੍ਚੈਵਾਕਰੋਨ੍ਮਹਤ੍ । ਵਿष੍ਣੁਮੀਜੇऽਸ਼੍ਵਮੇਧੇਨ ਵਿਧਿਵਦ੍ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਵਤਾ ॥ ੧,੧੪੫.

ਭੀਸ਼ਮ ਵਲੋਂ ਆਸ਼ਵਾਸਨ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾ ਕੀਤੀ।

ਰਾਜ੍ਯੇ ਪਰੀਕ੍ਸ਼ਿਤਂ ਸ੍ਥਾਪ੍ਯ ਯਾਦਵਾਨਾਂ ਵਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ । ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਤੁ ਮੌਸਲੇ ਰਾਜਾ ਜਪ੍ਤ੍ਵਾ ਨਾਮਸਹਸ੍ਰਕਮ੍ ॥ ੧,੧੪੫.

ਉਸ ਨੇ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਨੂੰ ਰਾਜਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ। ਮੌਸਲ ਦੀ ਘਟਨਾ ਵਿਚ ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਮ ਜਪੇ।

ਵਿष੍ਣੋਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਜਗਾਮਾਥ ਭੀਮਾਦ੍ਯੈਰ੍ਭ੍ਰਾਤृਭਿਰ੍ਯੁਤਃ । ਵਾਸੁਦੇਵਃ ਪੁਨਰ੍ਬੁਦ੍ਧਸਂਮੋਹਾਯ ਸੁਰਦ੍ਵਿषਾਮ੍ ॥ ੧,੧੪੫.

ਭੀਮ ਆਦਿ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸੁਰਗ ਵਿਚ ਗਿਆ। ਵਾਸੁਦੇਵ ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਲਈ ਬੁੱਧ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲਿਆ।

ਕਲ੍ਕਿਰ੍ਵਿष੍ਣੁਸ਼੍ਚ ਭਵਿਤਾ ਸ਼ਂਭਲਗ੍ਰਾਮਕੇ ਪੁਨਃ । ਅਸ਼੍ਵਾਰੂਢੋऽਖਿਲਾਂਲ੍ਲੋਕਾਂਸ੍ਤਦਾ ਭਸ੍ਮੀਕਰਿष੍ਯਤਿ ॥ ੧,੧੪੫.

ਵਿਸ਼ਨੂ ਫਿਰ ਕਲਕੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ਼ੰਭਲ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲਵੇਗਾ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਾਖ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।

ਦੇਵਾਦੀਨਾਂ ਰਕ੍ਸ਼ਣਾਯ ਹ੍ਯਧਰ੍ਮਹਾਰਣਾਯ ਚ । ਦੁष੍ਟਾਨਾਞ੍ਚ ਵਧਾਰ੍ਥਾਯ ਹ੍ਯਵਤਾਰਂ ਕਰੋਤਿ ਚ ॥ ੧,੧੪੫.

ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਅਧਰਮ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਸੰਘਾਰ ਲਈ ਉਹ ਅਵਤਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਯਥਾ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰ੍ਵਂਸ਼ੇ ਜਾਤਃ ਕ੍ਸ਼ੀਰੋਦਮਨ੍ਥਨੇ । ਦੇਵਾਦੀਨਾਂ ਜੀਵਨਾਯ ਹ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਮੁਵਾਚ ਹ ॥ ੧,੧੪੫.

ਜਿਵੇਂ ਧਨਵੰਤਰੀ ਸਮੁੰਦਰ ਮंथਨ ਵੇਲੇ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਜਨਮਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਲਈ ਆਯੁਰਵੇਦ ਸਿਖਾਇਆ ਸੀ।

ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰਸੁਤਾਯੈਵ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੁਤਾਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨੇ । ਭਾਰਤਾਂਸ਼੍ਚਾਵਤਾਰਾਂਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਵ੍ਰਜੇਨ੍ਨਰਃ ॥ ੧,੧੪੫.

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਨ ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਅਤੇ ਭਾਰਤਾਂ ਦੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੪੬ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਸਰ੍ਵਰੋਗਨਿਦਾਨਞ੍ਚ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ । ਆਤ੍ਰੇਯਾਦ੍ਯੈਰ੍ਮੁਨਿਵਰੈਰ੍ਯਥਾ ਪੂਰ੍ਵਮੁਦੀਰਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੪੬.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਸ਼ਰੁਤ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜਿਵੇਂ ਆਤਰੇਆ ਆਦਿ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ।

ਰੋਗਃ ਪਾਪ੍ਮਾ ਜ੍ਵਰੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਵਿਕਾਰੋ ਦੁष੍ਟ ਆਮਯਃ । ਯਕ੍ਸ਼੍ਮਾਤਙ੍ਕਗਦਾ ਬਾਧਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਃ ਪਰ੍ਯਾਯਵਾਚਿਨਃ ॥ ੧,੧੪੬.

ਰੋਗ, ਪਾਪ, ਬੁਖਾਰ, ਬਿਮਾਰੀ, ਵਿਗੜ੍ਹ, ਖਰਾਬ ਰੋਗ, ਯਕਸ਼ਮਾ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਪੀੜਾ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਇੱਕੋ ਹੀ ਅਰਥ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ।

ਨਿਦਾਨਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਰੂਪਾਣ੍ਯੁਪਸ਼ਯਸ੍ਤਥਾ । ਸਂਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚੈਤਿ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਰੋਗਾਣਾਂ ਪਞ੍ਚਧਾ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ ੧,੧੪੬.

ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪੰਜ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਕਾਰਨ, ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲਕੜ, ਲਕੜ, ਰਾਹਤ, ਅਤੇ ਵਾਧਾ।

ਨਿਮਿਤ੍ਤਹੇਤ੍ਵਾਯਤਨਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋਤ੍ਥਾਨਕਾਰਣੈਃ । ਨਿਦਾਨਮਾਹੁਃ ਪਰ੍ਯਾਯੈਃ ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ ਯੇਨ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੪੬.

ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨੀ, ਕਾਰਨ, ਥਾਂ, ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਉਤਪਤੀ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਲਕੜ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਰੋਗ ਪਹਿਚਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਤ੍ਪਿਤ੍ਸੁਰਾਮਯੋ ਦੋषਵਿਸ਼ੇषੇਣਾਨਧਿष੍ਠਿਤਃ । ਲਿਙ੍ਗਮਵ੍ਯਕ੍ਤਮਲ੍ਪਤ੍ਵਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਤਦ੍ਯਥਾਯਥਮ੍ ॥ ੧,੧੪੬.

ਜਦੋਂ ਰੋਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਜੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਵਧਿਆ, ਤੇ ਦੋਸ਼ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਲਕੜ ਹਲਕੇ ਤੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਰੋਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਤਦੇਵ ਵ੍ਯਕ੍ਤਤਾਂ ਯਾਤਂ ਰੂਪਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ । ਸਂਸ੍ਥਾਨਾਂ ਵ੍ਯਞ੍ਜਨਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਚਿਹ੍ਨਮਾਕृਤਿਃ ॥ ੧,੧੪੬.

ਜਦੋਂ ਉਹੀ ਲਕੜ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਲਕੜਾਂ ਨੂੰ ਲਕੜ, ਨਿਸ਼ਾਨ, ਚਿੰਨ੍ਹ, ਆਕਾਰ, ਤੇ ਰੂਪ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾਰ੍ਥਕਾਰਿਣਾਮ੍ । ਔषਧਾਨ੍ਨਵਿਹਾਰਾਣਾਮੁਪਯੋਗਂ ਸੁਖਾਵਹਮ੍ ॥ ੧,੧੪੬.

ਜੋ ਦਵਾਈ, ਖਾਣਾ, ਤੇ ਜੀਵਨ-ਧੰਗ ਕਾਰਨ ਤੇ ਰੋਗ ਨੂੰ ਉਲਟ ਜਾਂ ਰੋਕਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਰਤਣ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਤੇ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਵਿਦ੍ਯਾਦੁਪਸ਼ਯਂ ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਸ ਹਿ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ । ਵਿਪਰੀਤੋऽਨੁਪਸ਼ਯੋ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਤਿਸਂਜ੍ਞਿਤਃ ॥ ੧,੧੪੬.

ਰੋਗ ਦੀ ਰਾਹਤ ਨੂੰ 'ਸਾਤਮਯ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਜੋ ਰੋਗ ਵਧਾ ਦੇਵੇ, 'ਅਸਾਤਮਯ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਥਾ ਦੁष੍ਟੇਨ ਦੋषੇਣ ਯਥਾ ਚਾਨੁਵਿਸਰ੍ਪਤਾ । ਨਿਰ੍ਵृਤ੍ਤਿਰਾਮਯਸ੍ਯਾਸੌ ਸਂਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰਭਿਧੀਯਤੇ ॥ ੧,੧੪੬.

ਜਿਵੇਂ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਦੋਸ਼ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਫੈਲਣ ਨਾਲ, ਰੋਗ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਂਖ੍ਯਾਵਿਕਲ੍ਪਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਬਲਕਾਲਵਿਸ਼ੇषਤਃ । ਸਾ ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਯਥਾਤ੍ਰੈਵ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇऽष੍ਟੌ ਜ੍ਵਰਾ ਇਤਿ ॥ ੧,੧੪੬.

ਇਹ ਵਾਧਾ ਗਿਣਤੀ, ਤਫਾਵਤ, ਵਧਤ, ਤਾਕਤ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਅੱਠ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੁਖਾਰ ਦੱਸੇ ਜਾਣਗੇ।

ਦੋषਾਣਾਂ ਸਮਵੇਤਾਨਾਂ ਵਿਕਲ੍ਪੋਸ਼ਾਂਸ਼ਕਲ੍ਪਨਾ । ਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਪਾਰਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ ॥ ੧,੧੪੬.

ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਤਫਾਵਤ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ, ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਜਾਂ ਨਿਰਭਰਤਾ ਨਾਲ, ਰੋਗ ਦੀ ਵਧਤ ਪਤਾ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।

ਹੇਤ੍ਵਾਦਿਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯਾਵਯਵੈਰ੍ਬਲਾਬਲਵਿਸ਼ੇषषਣਮ੍ । ਨਕ੍ਤਨ੍ਦਿਨਾਰ੍ਧਭੁਕ੍ਤਾਂਸ਼ੈਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਕਾਲੋ ਯਥਾਮਲਮ੍ ॥ ੧,੧੪੬.

ਰੋਗ ਦਾ ਸਮਾਂ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਂ ਅਧੂਰੀ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਜਾਂ ਖਾਣ ਪੀਣ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਨਿਦਾਨਾਰ੍ਥਃ ਸ ਵ੍ਯਾਸੇਨੋਪਦੇਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ । ਸਰ੍ਵੇषਾਮੇਵ ਰੋਗਾਣਾਂ ਨਿਦਾਨਂ ਕੁਪਿਤਾ ਮਲਾਃ ॥ ੧,੧੪੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਗ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦਾ ਅਰਥ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ; ਵਿਆਸ ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਸਮਝਾਵੇਗਾ। ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵਧ ਜਾਣਾ ਹੈ।

ਤਤ੍ਪ੍ਰਕੋਪਸ੍ਯ ਤੁ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਵਿਵਿਧਾਹਿਤਸੇਵਨਮ੍ । ਅਹਿਤਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਯੋਗਸ੍ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਪ੍ਰਾਗੁਦਾਹृਤਃ ॥ ੧,੧੪੬.

ਉਸ ਵਧਤ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਲਤ ਵਰਤੋਂਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਗਲਤ ਮਿਲਾਪ ਪਹਿਲਾਂ ਉਲਲੇਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਤਿਕ੍ਤੋषਣਕषਾਯਾਮ੍ਲਰੂਕ੍ਸ਼ਾਪ੍ਰਮਿਤਯੋਜਨੈਃ । ਧਾਵਨੋਦੀਰਣਨਿਸ਼ਾਜਾਗਰਾਤ੍ਯੁਚ੍ਚਭਾषਣੈਃ ॥ ੧,੧੪੬.

ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਕੜਵੇ, ਮਿਰਚੀਲੇ, ਕਸੇਲੇ, ਖੱਟੇ, ਸੁੱਕੇ ਜਾਂ ਘੱਟ ਖਾਣੇ, ਦੌੜਣ, ਉਤਸ਼ਾਹ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਾਗਣ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲਣ ਨਾਲ,

ਕ੍ਰਿਯਾਭਿਯੋਗਬੀਸ਼ੋਕਚਿਨ੍ਤਾਵ੍ਯਾਯਾਮਮੈਥੁਨੈਃ । ਗ੍ਰੀष੍ਮਾਹੋਰਾਤ੍ਰਭੁਕ੍ਤ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ ਸਮੀਰਣਃ ॥ ੧,੧੪੬.

ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ੋਰ ਲਾਉਣ, ਡਰ, ਦੁਖ, ਚਿੰਤਾ, ਵਿਆਯਾਮ ਜਾਂ ਸੰਭੋਗ, ਤੇ ਗਰਮੀ ਦੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਖਾਣ ਨਾਲ, ਸਮੀਰਣ ਦੋਸ਼ (ਵਾਤ) ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਟ੍ਵਾਲਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣੋष੍ਣਕਟੁਕ੍ਰੋਧਵਿਦਾਹਿਭਿਃ । ਸ਼ਰਨ੍ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨਰਾਤ੍ਰ੍ਯਰ੍ਧਵਿਦਾਹਸਮਯੇषੁ ਚ ॥ ੧,੧੪੬.

ਪਿੱਤ ਦੋਸ਼ ਤਿੱਖੇ, ਨਮਕੀਨ, ਤੇਜ਼, ਗਰਮ, ਮਿਰਚੀਲੇ ਖਾਣੇ, ਗੁੱਸੇ, ਜਲਣ, ਤੇ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ, ਦੁਪਹਿਰ ਤੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗੁਰ੍ਵਭਿष੍ਯਨ੍ਦਿਸ਼ੀਤਲੈਃ । ਆਸ੍ਯਾਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁਖਾਜੀਰ੍ਣਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦਿਬृਂਹਣੈਃ ॥ ੧,੧੪੬.

ਜੋ ਖਾਣਾ ਮਿੱਠਾ, ਖੱਟਾ, ਨਮਕੀਨ, ਚਰਬੀਦਾਰ, ਭਾਰੀ, ਪਸੀਨੇ ਵਾਲਾ ਤੇ ਠੰਢਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਸੁਆਦ ਦੇਂਦਾ, ਨੀਂਦ ਲਿਆਉਂਦਾ, ਪਚਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਿਚ੍ਛਰ੍ਦਨਾਦ੍ਯਯੋਗੇਨ ਭੁਕ੍ਤਾਨ੍ਨਸ੍ਯਾਪ੍ਯਜੀਰ੍ਣਕੇ । ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਨੇ ਪੂਰ੍ਵਰਾਤ੍ਰੇ ਚ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਾ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸਙ੍ਕਰਾਨ੍ ॥ ੧,੧੪੬.

ਜਦੋਂ ਖਾਣ ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਲਟੀ ਵਗੈਰਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਖਾਣਾ ਪਚਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਵੇਰੇ ਜਾਂ ਰਾਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਹੁਣ ਕਫ਼ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗਾ ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਮਿਸ਼੍ਰੀਭਾਵਾਤ੍ਸਮਸ੍ਤਾਨਾਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸ੍ਤਥਾ ਪੁਨਃ । ਸਂਕੀਰ੍ਣਾਜੀਰ੍ਣਵਿषਮਵਿਰੁਦ੍ਧਾਦ੍ਯਸ਼ਨਾਦਿਭਿਃ ॥ ੧,੧੪੬.

ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਖਾਣੇ ਮਿਲ ਕੇ ਖਾਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਿਲੀ-ਝੁਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ, ਪਚੇ ਨਾ ਹੋਏ, ਅਨੋਖੇ ਜਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਖਾਣੇ ਖਾਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਮਦ੍ਯਪਾਨੀਯਸ਼ੁष੍ਕਸ਼ਾਕਾਮਮੂਲਕੈਃ । ਪਿਣ੍ਯਾਕਮृਤ੍ਯਵਸਰਪੂਤਿਸ਼ੁष੍ਕਕृਸ਼ਮਿषੈਃ ॥ ੧,੧੪੬.

ਜਦੋਂ ਖਰਾਬ ਸ਼ਰਾਬ, ਪਾਣੀ, ਸੁੱਕੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਜੜਾਂ, ਤੇਲ ਦੀਆਂ ਮਿਠੀਆਂ, ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ ਮਾਸ, ਗੰਦਾ, ਸੁੱਕਾ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮੱਛੀ ਖਾਧੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—