ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ਼ਿਖਣ੍ਡ੍ਯਰ੍ਜੁਨਬਾਣੈਸ਼੍ਚ ਭੀष੍ਮਃ ਸ਼ਰਸ਼ਤੈਸ਼੍ਚਿਤਃ । ਉਤ੍ਤਰਾਯਣਮਾਵੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਧ੍ਯਾਤ੍ਵਾ ਦੇਵਂ ਗਦਾਧਰਮ੍ ॥ ੧,੧੪੫.

ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭੀਸ਼ਮ ਸੈਂਕੜੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਛਿਦ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਗਦਾ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

ਉਕ੍ਤ੍ਵਾ ਧਰ੍ਮਾਨ੍ਬਹੁਵਿਧਾਂਸ੍ਤਰ੍ਪਯਿਤ੍ਵਾ ਪਿਤॄਨ੍ਬਹੂਨ੍ । ਆਨਨ੍ਦੇ ਤੁ ਪਦੇ ਲੀਨੋ ਵਿਮਲੇ ਮੁਕ੍ਤਕਿਲ੍ਬਿषੇ ॥ ੧,੧੪੫.

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਆਨੰਦਮਈ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।

ਤਤੋ ਦ੍ਰੋਣੋ ਯਯੌ ਯੋਦ੍ਧੁਂ ਧृष੍ਟਦ੍ਯੁਮ੍ਨੇਨ ਬੀਰ੍ਯਵਾਨ੍ । ਦਿਨਾਨਿ ਪਞ੍ਚ ਤਦ੍ਯੁਦ੍ਧਮਾਸੀਤ੍ਪਰਮਦਾਰੁਣਮ੍ ॥ ੧,੧੪੫.

ਫਿਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦਯੁਮਨ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਲਈ ਰੁਖ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਜੰਗ ਪੰਜ ਦਿਨ ਤੱਕ ਚਲਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਸੀ।

ਯਤ੍ਰ ਤੇ ਪृਥਿਵੀਪਾਲਾ ਹਤਾਃ ਪਾਰ੍ਥੇਨ ਸਂਗਰੇ । ਸ਼ੋਕਸਾਗਰਮਾਸਾਦ੍ਯ ਦ੍ਰੋਣੋऽਪਿ ਸ੍ਵਰ੍ਗਮਾਪ੍ਤਵਾਨ੍ ॥ ੧,੧੪੫.

ਉਥੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਜੰਗ ਵਿਚ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਵੀ ਸੁਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

ਤਤਃ ਕਰ੍ਣਾ ਯਯੌ ਯੋਦ੍ਧੁਮਰ੍ਜੁਨੇਨ ਮਿਹਾਤ੍ਮਨਾ । ਦਿਨਦ੍ਵਯਂ ਮਹਾਯੁਦ੍ਧਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਪਾਰ੍ਥਾਸ੍ਤ੍ਰਸਾਗਰੇ । ਨਿਮਗ੍ਨਃ ਸੂਰ੍ਯਲੋਕਨ੍ਤੁ ਤਤਃ ਪ੍ਰਾਪ ਸ ਵੀਰ੍ਯਵਾਨ੍ ॥ ੧,੧੪੫.

ਫਿਰ ਕਰਣ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੀ, ਅਰਜੁਨ ਨਾਲ ਲੜਨ ਗਿਆ। ਦੋ ਦਿਨ ਤੱਕ ਵੱਡੀ ਜੰਗ ਹੋਈ; ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਕਰਣ ਨੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

ਤਤਃ ਸ਼ਲ੍ਯੋ ਯਯੌ ਯੋਦ੍ਧੁਂ ਧਰ੍ਮਰਾਜੇਨ ਧੀਮਤਾ । ਦਿਨਾਰ੍ਧੇਨ ਹਤਃ ਸ਼ਲ੍ਯੋ ਬਾਣੈਰ੍ਜ੍ਵਲਨਸਨ੍ਨਿਭੈਃ ॥ ੧,੧੪੫.

ਫਿਰ ਸ਼ਲਯ ਨੇ ਬੁਧੀਮਾਨ ਧਰਮਰਾਜ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਲਈ ਰੁਖ ਕੀਤਾ। ਅੱਧੇ ਦਿਨ ਵਿਚ ਹੀ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੜਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਲਯ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।

ਦੁਰ੍ਯੋਧਨੋऽਥ ਵੇਗੇਨ ਗਦਾਮਾਦਾਯ ਵੀਰ੍ਯਵਾਨ੍ । ਅਭ੍ਯਧਾਵਤ ਵੈ ਭੀਭਂ ਕਾਲਾਨ੍ਤਕਯਮੋਪਮਃ ॥ ੧,੧੪੫.

ਫਿਰ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਗਦਾ ਫੜੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਾਲ ਵਾਂਗ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਕੇ ਜੰਗ ਲਈ ਦੌੜਿਆ।

ਅਥ ਭੀਮੇਨ ਵੀਰੇਣ ਗਦਯਾ ਵਿਨਿਪਾਤਿਤਃ । ਅਸ਼੍ਵਤ੍ਥਾਮਾ ਗਤੋ ਦ੍ਰੌਣਿਃ ਸੁਪ੍ਤਸੈਨ੍ਯਂ ਤਤੋ ਨਿਸ਼ਿ ॥ ੧,੧੪੫.

ਫਿਰ ਵੀਰ ਭੀਮ ਨੇ ਗਦਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ। ਦ੍ਰੋਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵਥਾਮਾ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁੱਤੀ ਫੌਜ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।

ਜਘਾਨ ਬਾਹੁਵੀਰ੍ਯੇਣ ਪਿਤੁਰ੍ਵਧਮਨੁਸ੍ਮਰਨ੍ । ਧृष੍ਟਦ੍ਯੁਮ੍ਨਂ ਜਘਾਨਾਥ ਦ੍ਰੌਪਦੇਯਾਂਸ਼੍ਚ ਵੀਰ੍ਯਵਾਨ੍ ॥ ੧,੧੪੫.

ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਸ਼ਵਥਾਮਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦਯੁਮਨ ਅਤੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।

ਦ੍ਰੌਪਦ੍ਯਾਂ ਰੁਦ੍ਯਮਾਨਾਯਾਮਸ਼੍ਵਤ੍ਥਾਮ੍ਨਃ ਸ਼ਿਰੋਮਣਿਮ੍ । ਐषਿਕਾਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਤਂ ਜਿਤ੍ਵਾ ਜਗ੍ਰਾਹਾਰ੍ਜੁਨ ਉਤ੍ਤਮਮ੍ ॥ ੧,੧੪੫.

ਜਦੋਂ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਅਸ਼ਵਥਾਮਾ ਨੂੰ ਈਖਾ ਅਸਤਰ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਕੀਮਤੀ ਮਣੀ ਲੈ ਲਿਆ।

ਯੁਧਿष੍ਠਿਰਃ ਸਮਾਸ਼੍ਵਾਸ੍ਯ ਸ੍ਤ੍ਰੀਜਨਂ ਸ਼ੋਕਸਂਕੁਲਮ੍ । ਸ੍ਨਾਤ੍ਵਾ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪ੍ਯ ਦੇਵਾਂਸ਼੍ਚ ਪਿਤॄਨਥ ਪਿਤਾਮਹਾਨ੍ ॥ ੧,੧੪੫.

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕੀਤਾ, ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪੂਰਵਜਾਂ ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦਿੱਤਾ।

ਆਸ਼੍ਵਾਸਿਤੋऽਥ ਭੀष੍ਮੇਣ ਰਾਜ੍ਯਞ੍ਚੈਵਾਕਰੋਨ੍ਮਹਤ੍ । ਵਿष੍ਣੁਮੀਜੇऽਸ਼੍ਵਮੇਧੇਨ ਵਿਧਿਵਦ੍ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਵਤਾ ॥ ੧,੧੪੫.

ਭੀਸ਼ਮ ਵਲੋਂ ਆਸ਼ਵਾਸਨ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾ ਕੀਤੀ।

ਰਾਜ੍ਯੇ ਪਰੀਕ੍ਸ਼ਿਤਂ ਸ੍ਥਾਪ੍ਯ ਯਾਦਵਾਨਾਂ ਵਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ । ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਤੁ ਮੌਸਲੇ ਰਾਜਾ ਜਪ੍ਤ੍ਵਾ ਨਾਮਸਹਸ੍ਰਕਮ੍ ॥ ੧,੧੪੫.

ਉਸ ਨੇ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਨੂੰ ਰਾਜਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ। ਮੌਸਲ ਦੀ ਘਟਨਾ ਵਿਚ ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਮ ਜਪੇ।

ਵਿष੍ਣੋਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਜਗਾਮਾਥ ਭੀਮਾਦ੍ਯੈਰ੍ਭ੍ਰਾਤृਭਿਰ੍ਯੁਤਃ । ਵਾਸੁਦੇਵਃ ਪੁਨਰ੍ਬੁਦ੍ਧਸਂਮੋਹਾਯ ਸੁਰਦ੍ਵਿषਾਮ੍ ॥ ੧,੧੪੫.

ਭੀਮ ਆਦਿ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸੁਰਗ ਵਿਚ ਗਿਆ। ਵਾਸੁਦੇਵ ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਲਈ ਬੁੱਧ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲਿਆ।

ਕਲ੍ਕਿਰ੍ਵਿष੍ਣੁਸ਼੍ਚ ਭਵਿਤਾ ਸ਼ਂਭਲਗ੍ਰਾਮਕੇ ਪੁਨਃ । ਅਸ਼੍ਵਾਰੂਢੋऽਖਿਲਾਂਲ੍ਲੋਕਾਂਸ੍ਤਦਾ ਭਸ੍ਮੀਕਰਿष੍ਯਤਿ ॥ ੧,੧੪੫.

ਵਿਸ਼ਨੂ ਫਿਰ ਕਲਕੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ਼ੰਭਲ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲਵੇਗਾ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਾਖ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।

ਦੇਵਾਦੀਨਾਂ ਰਕ੍ਸ਼ਣਾਯ ਹ੍ਯਧਰ੍ਮਹਾਰਣਾਯ ਚ । ਦੁष੍ਟਾਨਾਞ੍ਚ ਵਧਾਰ੍ਥਾਯ ਹ੍ਯਵਤਾਰਂ ਕਰੋਤਿ ਚ ॥ ੧,੧੪੫.

ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਅਧਰਮ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਸੰਘਾਰ ਲਈ ਉਹ ਅਵਤਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਯਥਾ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰ੍ਵਂਸ਼ੇ ਜਾਤਃ ਕ੍ਸ਼ੀਰੋਦਮਨ੍ਥਨੇ । ਦੇਵਾਦੀਨਾਂ ਜੀਵਨਾਯ ਹ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਮੁਵਾਚ ਹ ॥ ੧,੧੪੫.

ਜਿਵੇਂ ਧਨਵੰਤਰੀ ਸਮੁੰਦਰ ਮंथਨ ਵੇਲੇ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਜਨਮਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਲਈ ਆਯੁਰਵੇਦ ਸਿਖਾਇਆ ਸੀ।

ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰਸੁਤਾਯੈਵ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੁਤਾਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨੇ । ਭਾਰਤਾਂਸ਼੍ਚਾਵਤਾਰਾਂਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਵ੍ਰਜੇਨ੍ਨਰਃ ॥ ੧,੧੪੫.

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਨ ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਅਤੇ ਭਾਰਤਾਂ ਦੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੪੬ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰੁਵਾਚ । ਸਰ੍ਵਰੋਗਨਿਦਾਨਞ੍ਚ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ । ਆਤ੍ਰੇਯਾਦ੍ਯੈਰ੍ਮੁਨਿਵਰੈਰ੍ਯਥਾ ਪੂਰ੍ਵਮੁਦੀਰਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੪੬.

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਸ਼ਰੁਤ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜਿਵੇਂ ਆਤਰੇਆ ਆਦਿ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ।

ਰੋਗਃ ਪਾਪ੍ਮਾ ਜ੍ਵਰੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਵਿਕਾਰੋ ਦੁष੍ਟ ਆਮਯਃ । ਯਕ੍ਸ਼੍ਮਾਤਙ੍ਕਗਦਾ ਬਾਧਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਃ ਪਰ੍ਯਾਯਵਾਚਿਨਃ ॥ ੧,੧੪੬.

ਰੋਗ, ਪਾਪ, ਬੁਖਾਰ, ਬਿਮਾਰੀ, ਵਿਗੜ੍ਹ, ਖਰਾਬ ਰੋਗ, ਯਕਸ਼ਮਾ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਪੀੜਾ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਇੱਕੋ ਹੀ ਅਰਥ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ।

ਨਿਦਾਨਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਰੂਪਾਣ੍ਯੁਪਸ਼ਯਸ੍ਤਥਾ । ਸਂਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚੈਤਿ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਰੋਗਾਣਾਂ ਪਞ੍ਚਧਾ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ ੧,੧੪੬.

ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪੰਜ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਕਾਰਨ, ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲਕੜ, ਲਕੜ, ਰਾਹਤ, ਅਤੇ ਵਾਧਾ।

ਨਿਮਿਤ੍ਤਹੇਤ੍ਵਾਯਤਨਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋਤ੍ਥਾਨਕਾਰਣੈਃ । ਨਿਦਾਨਮਾਹੁਃ ਪਰ੍ਯਾਯੈਃ ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ ਯੇਨ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੪੬.

ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨੀ, ਕਾਰਨ, ਥਾਂ, ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਉਤਪਤੀ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਲਕੜ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਰੋਗ ਪਹਿਚਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਤ੍ਪਿਤ੍ਸੁਰਾਮਯੋ ਦੋषਵਿਸ਼ੇषੇਣਾਨਧਿष੍ਠਿਤਃ । ਲਿਙ੍ਗਮਵ੍ਯਕ੍ਤਮਲ੍ਪਤ੍ਵਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਤਦ੍ਯਥਾਯਥਮ੍ ॥ ੧,੧੪੬.

ਜਦੋਂ ਰੋਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਜੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਵਧਿਆ, ਤੇ ਦੋਸ਼ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਲਕੜ ਹਲਕੇ ਤੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਰੋਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਤਦੇਵ ਵ੍ਯਕ੍ਤਤਾਂ ਯਾਤਂ ਰੂਪਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ । ਸਂਸ੍ਥਾਨਾਂ ਵ੍ਯਞ੍ਜਨਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਚਿਹ੍ਨਮਾਕृਤਿਃ ॥ ੧,੧੪੬.

ਜਦੋਂ ਉਹੀ ਲਕੜ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਲਕੜਾਂ ਨੂੰ ਲਕੜ, ਨਿਸ਼ਾਨ, ਚਿੰਨ੍ਹ, ਆਕਾਰ, ਤੇ ਰੂਪ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾਰ੍ਥਕਾਰਿਣਾਮ੍ । ਔषਧਾਨ੍ਨਵਿਹਾਰਾਣਾਮੁਪਯੋਗਂ ਸੁਖਾਵਹਮ੍ ॥ ੧,੧੪੬.

ਜੋ ਦਵਾਈ, ਖਾਣਾ, ਤੇ ਜੀਵਨ-ਧੰਗ ਕਾਰਨ ਤੇ ਰੋਗ ਨੂੰ ਉਲਟ ਜਾਂ ਰੋਕਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਰਤਣ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਤੇ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਵਿਦ੍ਯਾਦੁਪਸ਼ਯਂ ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਸ ਹਿ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ । ਵਿਪਰੀਤੋऽਨੁਪਸ਼ਯੋ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਤਿਸਂਜ੍ਞਿਤਃ ॥ ੧,੧੪੬.

ਰੋਗ ਦੀ ਰਾਹਤ ਨੂੰ 'ਸਾਤਮਯ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਜੋ ਰੋਗ ਵਧਾ ਦੇਵੇ, 'ਅਸਾਤਮਯ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਥਾ ਦੁष੍ਟੇਨ ਦੋषੇਣ ਯਥਾ ਚਾਨੁਵਿਸਰ੍ਪਤਾ । ਨਿਰ੍ਵृਤ੍ਤਿਰਾਮਯਸ੍ਯਾਸੌ ਸਂਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰਭਿਧੀਯਤੇ ॥ ੧,੧੪੬.

ਜਿਵੇਂ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਦੋਸ਼ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਫੈਲਣ ਨਾਲ, ਰੋਗ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਂਖ੍ਯਾਵਿਕਲ੍ਪਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਬਲਕਾਲਵਿਸ਼ੇषਤਃ । ਸਾ ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਯਥਾਤ੍ਰੈਵ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇऽष੍ਟੌ ਜ੍ਵਰਾ ਇਤਿ ॥ ੧,੧੪੬.

ਇਹ ਵਾਧਾ ਗਿਣਤੀ, ਤਫਾਵਤ, ਵਧਤ, ਤਾਕਤ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਅੱਠ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੁਖਾਰ ਦੱਸੇ ਜਾਣਗੇ।

ਦੋषਾਣਾਂ ਸਮਵੇਤਾਨਾਂ ਵਿਕਲ੍ਪੋਸ਼ਾਂਸ਼ਕਲ੍ਪਨਾ । ਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਪਾਰਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ ॥ ੧,੧੪੬.

ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਤਫਾਵਤ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ, ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਜਾਂ ਨਿਰਭਰਤਾ ਨਾਲ, ਰੋਗ ਦੀ ਵਧਤ ਪਤਾ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।