ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਮਾਨੋ ਹਿ ਮੂਲਮਰ੍ਥਸ੍ਯ ਮਾਨੇ ਸਤਿ ਧਨੇਨ ਕਿਮ੍ । ਪ੍ਰਭ੍ਰष੍ਟਮਾਨਦਰ੍ਪਸ੍ਯ ਕਿਂ ਧਨੇਨ ਕਿਮਾਯੁषਾ ॥ ੧,੧੧੫.

ਇੱਜ਼ਤ ਹੀ ਦੌਲਤ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ; ਜੇ ਇੱਜ਼ਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੌਲਤ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਲਈ ਦੌਲਤ ਜਾਂ ਜਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ।

ਅਧਮਾ ਧਨਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਧਨਮਾਨੌ ਹਿ ਮਧ੍ਯਮਾਃ । ਉਤ੍ਤਮਾ ਮਾਨਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਮਾਨੋ ਹਿ ਮਹਤਾਂ ਧਨਮ੍ ॥ ੧,੧੧੫.

ਹੇਠਲੇ ਲੋਕ ਦੌਲਤ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਮੱਧਮ ਲੋਕ ਦੌਲਤ ਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਦੋਵੇਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਵਧੀਆ ਲੋਕ ਇੱਜ਼ਤ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇੱਜ਼ਤ ਹੀ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਹੈ।

ਵਨੇऽਪਿ ਸਿਂਹਾ ਨ ਨਮਨ੍ਤਿ ਕਂ ਚ ਬੁਭੁ ਕ੍ਸ਼ਿਤਾ ਮਾਂਸਨਿਰੀਕ੍ਸ਼ਣਂ ਚ । ਧਨੈਰ੍ਵਿਹੀਨਾਃ ਸੁਕੁਲੇषੁ ਜਾਤਾ ਨ ਨੀਚਕਰ੍ਮਾਣਿ ਸਮਾਰਭਨ੍ਤੇ ॥ ੧,੧੧੫.

ਜੰਗਲ 'ਚ ਵੀ ਸਿੰਘ ਕਿਸੇ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਝੁਕਦੇ, ਨਾ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਮਾਸ ਨੂੰ ਤੱਕਦੇ ਹਨ; ਚੰਗੀ ਕੁਲ 'ਚ ਜਨਮੇ ਲੋਕ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਦੌਲਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਕਦੇ ਵੀ ਨੀਚ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।

ਨਾਭਿषੇਕੋ ਨ ਸਂਸ੍ਕਾਰਃ ਸਿਂਹਸ੍ਯ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਵਨੇ । ਨਿਤ੍ਯਮੂਰ੍ਜਿਤਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਮृਗੇਨ੍ਦ੍ਰਤਾ ॥ ੧,੧੧੫.

ਜੰਗਲ 'ਚ ਸਿੰਘ ਲਈ ਨਾ ਕੋਈ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਸੰਸਕਾਰ; ਉਹ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਆਪ ਹੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਣਿਕ੍ਪ੍ਰਮਾਦੀ ਭृਕਸ਼੍ਚ ਮਾਨੀ ਭਿਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਵਿਲਾਸੀ ਹ੍ਯਧਨਸ਼੍ਚ ਕਾਮੀ । ਵਰਾਙ੍ਗਨਾ ਚਾਪ੍ਰਿਯਵਾਦਿਨੀ ਚ ਨ ਤੇ ਚ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਸਮਾਰਭਨ੍ਤੇ ॥ ੧,੧੧੫.

ਲਾਪਰਵਾਹ ਵਪਾਰੀ, ਨਾਈ, ਅਹੰਕਾਰੀ ਭਿਖਾਰੀ, ਗਰੀਬ ਪਰ ਕਾਮੀ, ਸੋਹਣੀ ਔਰਤ, ਤੇ ਨਾਪਸੰਦ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ—ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

ਦਾਤਾ ਦਰਿਦ੍ਰਃ ਕृਪਣੋਰ੍ऽਥਯੁਕ੍ਤਃ ਪੁਤ੍ਤ੍ਰੋऽਵਿਧੇਯਃ ਕੁਜਨਸ੍ਯ ਸੇਵਾ । ਪਰੋਪਕਾਰੇषੁ ਨਰਸ੍ਯ ਮृਤ੍ਯੁਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ ਦੁਸ਼੍ਚਰਿਤਾਨਿ ਪਞ੍ਚ ॥ ੧,੧੧੫.

ਦਾਨੀ ਪਰ ਗਰੀਬ, ਦੌਲਤ ਵਾਲਾ ਪਰ ਕੰਜੂਸ, ਆਗਿਆ ਨਾ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ, ਮੰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਤੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ 'ਚ ਮੌਤ—ਇਹ ਪੰਜ ਗਲਤ ਕੰਮ ਹਨ।

ਕਾਨ੍ਤਾਵਿਯੋਗਃ ਸ੍ਵਜਨਾਪਮਾਨਂ ऋਣਸ੍ਯ ਸ਼ੇषਃ ਕੁਜਨਸ੍ਯ ਸੇਵਾ । ਦਾਰਿਦ੍ਰਯਾਭਾਵਾਦ੍ਵਿਮੁਖਾਸ਼੍ਚ ਮਿਤ੍ਰਾ ਵਿਨਾਗ੍ਨਿਨਾ ਪਞ੍ਚ ਦਹਨ੍ਤਿ ਤੀਵ੍ਰਾਃ ॥ ੧,੧੧੫.

ਪਿਆਰੇ ਨਾਲ ਵਿੱਛੋੜਾ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ, ਕਰਜ਼ਾ ਰਹਿ ਜਾਣਾ, ਮੰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਤੇ ਮਿਤਰਾਂ ਦਾ ਗਰੀਬੀ ਕਰਕੇ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲੈਣਾ—ਇਹ ਪੰਜ ਬਿਨਾ ਅੱਗ ਦੇ ਹੀ ਤੀਬਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾੜਦੇ ਹਨ।

ਚਿਨ੍ਤਾਸਹਸ੍ਰੇषੁ ਚ ਤੇषੁ ਮਧ੍ਯੇ ਚਿਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰੋऽਪ੍ਯਸਿਧਾਰਤੁਲ੍ਯਾਃ । ਨੀਚਾਪਮਾਨਂ ਕ੍ਸ਼ੁਧਿਤਂ ਕਲਤ੍ਰਂ ਭਾਰ੍ਯਾ ਵਿਰਕ੍ਤਾ ਸਹਜੋਪਰੋਧਃ ॥ ੧,੧੧੫.

ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚਾਰ ਚਿੰਤਾ ਐਸੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਧਾਰ ਵਾਲੀ ਤਲਵਾਰ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਹਨ: ਨੀਚ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ, ਭੁੱਖ, ਭਾਵਨਾ ਰਹਿਤ ਪਤਨੀ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰੋਕ।

ਵਸ਼੍ਯਸ਼੍ਚ ਪੁਰ੍ਤ੍ਰੇਰ੍ऽਥ ਕਰੀ ਚ ਵਿਦ੍ਯਾ ਅਰੋਗਿਤਾ ਸਜ੍ਜਨਸਙ੍ਗਤਿਸ਼੍ਚ । ਇष੍ਟਾ ਚ ਭਾਰ੍ਯਾ ਵਸ਼ਵਰ੍ਤਿਨੀ ਚ ਦੁਃ ਖਸ੍ਯ ਮੂਲੋਦ੍ਧਰਣਾਨਿ ਪਞ੍ਚ ॥ ੧,੧੧੫.

ਆਗਿਆਕਾਰ ਪੁੱਤਰ, ਦੌਲਤ, ਵਿਦਿਆ, ਚੰਗੀ ਸਿਹਤ, ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ, ਤੇ ਪਿਆਰੀ ਤੇ ਆਗਿਆਕਾਰ ਪਤਨੀ—ਇਹ ਪੰਜ ਦੁੱਖ ਦੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਕੁਰਙ੍ਗਮਾਤਙ੍ਗਪਤਙ੍ਗਂਭृਗ ਮੀਨਾ ਹਤਾਃ ਪਞ੍ਚਬਿਰੇਵ ਪਞ੍ਚ । ਏਕਃ ਪ੍ਰਮਾਥੀ ਸ ਕਥਂ ਨ ਘਾਤ੍ਯੋ ਯਃ ਸੇਵਤੇ ਪਞ੍ਚਭਿਰੇਵ ਪਞ੍ਚ ॥ ੧,੧੧੫.

ਹਿਰਨ, ਹਾਥੀ, ਪਤੰਗਾ, ਮਧੁਮੱਖੀ, ਤੇ ਮੱਛੀ—ਇਹ ਪੰਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪੰਜੇ ਹੀ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਬਚ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਅਧੀਰਃ ਕਰ੍ਕਸ਼ਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧਃ ਕੁਚੇਲਃ ਸ੍ਵਯਮਾਗਤਃ । ਪਞ੍ਚ ਵਿਪ੍ਰਾ ਨ ਪੂਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਬृਹਸ੍ਪਤਿਸਮਾ ਅਪਿ ॥ ੧,੧੧੫.

ਬੇਸਬਰ, ਰੁੱਖਾ, ਅਹੰਕਾਰੀ, ਗੰਦੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਪੰਡਿਤ—ਇਹ ਪੰਜ, ਭਾਵੇਂ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਵਰਗੇ ਹੋਣ, ਇੱਜ਼ਤ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।

ਆਯੁਃ ਕਰ੍ਮ ਚ ਵਿਤ੍ਤਂ ਚ ਵਿਦ੍ਯਾ ਨਿਧਨਮੇਵ ਚ । ਪਞ੍ਚੈਤਾਨਿ ਵਿਵਿਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਜਾਯਮਾਨਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨਃ ॥ ੧,੧੧੫.

ਉਮਰ, ਕਰਮ, ਦੌਲਤ, ਵਿਦਿਆ, ਤੇ ਮੌਤ—ਇਹ ਪੰਜ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਹੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪਰ੍ਵਤਾਰੋਹਣੇ ਤੋਯੇ ਗੋਕੁਲੇ ਦੁष੍ਟਨਿਗ੍ਰਹੇ । ਪਤਿਤਸ੍ਯ ਸਮੁਤ੍ਥਾਨੇ ਸ਼ਸ੍ਤਾਃ ਪਞ੍ਚ (ਹ੍ਯੇਤੇ) ਗੁਣਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੧,੧੧੫.

ਪਹਾੜ ਚੜ੍ਹਨ, ਪਾਣੀ ਪਾਰ ਕਰਨ, ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਮੰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ, ਤੇ ਡਿੱਗੇ ਨੂੰ ਉਠਾਉਣ—ਇਹ ਪੰਜ ਗੁਣ ਚੰਗੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਭ੍ਰਚ੍ਛਾਯਾ ਖਲੇ ਪ੍ਰੀਤਿਃ ਪਰਨਾਰੀषੁ ਸਂਗਤਿਃ । ਪਞ੍ਚੈਤੇ ਹ੍ਯਸ੍ਥਿਰਾ ਭਾਵਾ ਯੌਵਨਾਨਿ ਧਨਾਨਿ ਚ ॥ ੧,੧੧੫.

ਬੱਦਲ ਦੀ ਛਾਂ, ਮਾੜੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮੋਹ, ਪਰਾਈ ਔਰਤ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਜਵਾਨੀ ਤੇ ਧਨ—ਇਹ ਪੰਜੋ ਹੀ ਅਸਥਿਰ ਹਨ।

ਅਸ੍ਥਿਰਂ ਜੀਵਿਤਂ ਲੋਕੇ ਅਸ੍ਥਿਰਂ ਧਨਯੌਵਨਮ੍ । ਅਸ੍ਥਿਰਂ ਪੁਤ੍ਤ੍ਰਦਾਰਾਦ੍ਯਂ ਧਰ੍ਮਃ ਕੀਰ੍ਤਿਰ੍ਯਸ਼ਃ ਸ੍ਥਿਰਮ੍ ॥ ੧,੧੧੫.

ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਅਸਥਿਰ ਹੈ, ਧਨ ਤੇ ਜਵਾਨੀ ਵੀ ਅਸਥਿਰ ਹਨ। ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਅਸਥਿਰ ਹਨ। ਸਿਰਫ ਧਰਮ, ਇਜ਼ਤ ਤੇ ਚੰਗੀ ਕੀਰਤੀ ਹੀ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਤ ਜੀਵਿਤਮਤ੍ਯਲ੍ਪਂ ਰਾਤ੍ਰਿਸ੍ਤਸ੍ਯਾਰ੍ਧਹਾਰਿਣੀ । ਵ੍ਯਾਧਿਸ਼ੋਕਜਰਾਯਾਸੈਰਰ੍ਧਂ ਤਦਪਿ ਨਿष੍ਫਲਮ੍ ॥ ੧,੧੧੫.

ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਵੀ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਾ ਰੋਗ, ਦੁੱਖ, ਬੁਢਾਪਾ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਯੁਰ੍ਵਰ੍षਸ਼ਤਂ ਨृਣਾਂ ਪਰਿਮਿਤਂ ਰਾਤ੍ਰੌ ਤਦਰ੍ਧਂ ਗਤਂ ਤਸ੍ਯਾਰ੍ਧਸ੍ਥਿਤਕਿਞ੍ਚਿਦਰ੍ਧਮਧਿਕਂ ਬਾਲ੍ਯਸ੍ਯ ਕਾਲੇ ਗਤਮ੍ । ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਨ੍ਧੁਵਿਯੋਗਦੁਃ ਖਮਰਣੈਰ੍ਭੂਪਾਲਸੇਵਾਗਤਂ ਸ਼ੇषਂ ਵਾਰਿਤਰਙ੍ਗਗਰ੍ਭਚਪਲਂ ਮਾਨੇਨ ਕਿਂ ਮਾਨਿਨਾਮ੍ ॥ ੧,੧੧੫.

ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਉਮਰ ਸੌ ਸਾਲ ਹੈ, ਪਰ ਅੱਧਾ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਧਾ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਵਿੱਛੋੜੇ, ਦੁੱਖ, ਮੌਤ ਜਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਅਸਥਿਰ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਗੱਲ ਦਾ ਮਾਣ?

ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਮਯੋ ਲੋਕੇ ਜਰਾਰੂਪੇਣ ਸਂਚਰੇਤ੍ । ਮृਤ੍ਯੁਰ੍ਗ੍ਰਸਤਿ ਭੂਤਾਨਿ ਪਵਨਂ ਪਨ੍ਨਗੋ ਯਥਾ ॥ ੧,੧੧੫.

ਜਰ੍ਹਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੀ ਹੈ। ਮੌਤ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਹਵਾ ਨੂੰ ਨਿਗਲਦਾ ਹੈ।

ਗਚ੍ਛਤਸ੍ਤਿष੍ਠਤੋ ਵਾਪਿ ਜਾਗ੍ਰਤਃ ਸ੍ਵਪਤੋ ਨ ਚੇਤ੍ । ਸਰ੍ਵਸਤ੍ਤ੍ਵਹਿਤਾਰ੍ਥਾਯ ਪਸ਼ੋਰਿਵ ਵਿਚੇष੍ਟਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੧੫.

ਚਲਦੇ, ਖੜ੍ਹੇ, ਜਾਗਦੇ ਜਾਂ ਸੁੱਤੇ, ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਚਲ-ਫਿਰ ਪਸ਼ੂ ਵਾਂਗ ਹੈ।

ਅਹਿਤਹਿਤਵਿਚਾਰਸ਼ੂਨ੍ਯਬੁਦ੍ਧੇਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿਸਮਯੇ ਬਹੁਭਿਰ੍ਵਿਤਰ੍ਕਿਤਸ੍ਯ । ਉਦਰਭਰਣਮਾਤ੍ਰਤੁष੍ਟਬੁਦ੍ਧੇਃ ਪੁਰੁषਪਸ਼ੋਸ਼੍ਚ ਪਸ਼ੋਸ਼੍ਚ ਕੋ ਵਿਸ਼ੇषਃ ॥ ੧,੧੧੫.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਹਿਤ-ਹਿਤ ਦੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਿਰਫ ਪੇਟ ਭਰਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਹੈ, ਉਸ ਤੇ ਪਸ਼ੂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਫਰਕ ਹੈ?

ਸ਼ੌਰ੍ਯੇ ਤਪਸਿ ਦਾਨੇ ਚ ਯਸ੍ਯ ਨ ਪ੍ਰਥਿਤਂ ਯਸ਼ਃ । ਵਿਦ੍ਯਾਯਾਮਰ੍ਥਲਾਭੇ ਵਾ ਮਾਤੁਰੁਚ੍ਚਾਰ ਏਵ ਸਃ ॥ ੧,੧੧੫.

ਜਿਸ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਸ਼ੌਰ, ਤਪ, ਦਾਨ, ਵਿਦਿਆ ਜਾਂ ਧਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਮਲ ਵਾਂਗ ਹੈ।

ਯਜ੍ਜੀਵ੍ਯਤੇ ਕ੍ਸ਼ਣਮਪਿ ਪ੍ਰਥਿਤਂ ਮਨੁष੍ਯੈਰ੍ਵਿਜ੍ਞਾਨਵਿਕ੍ਰਮਯਸ਼ੋਭਿਰਭਗ੍ਨਮਾਨੈਃ । ਤਨ੍ਨਾਮ ਜੀਵਿਤਮਿਤਿ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਃ ਕਾਕੋऽਪਿ ਜੀਵਤਿ ਚਿਰਂ ਚ ਬਲਿਂ ਚ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ॥ ੧,੧੧੫.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨ, ਹੌਸਲੇ ਤੇ ਇਜ਼ਤ ਨਾਲ, ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਜੀਵਨ ਹੈ, ਇਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਾਂ ਵੀ ਲੰਮਾ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੋਗ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਕਿਂ ਜੀਵਿਤੇਨ ਧਨਮਾਨਵਿਵਰ੍ਜਿਤੇਨ ਮਿਤ੍ਰੇਣ ਕਿਂ ਭਵਤਿ ਭੀਤਿਸਸ਼ਙ੍ਕਿਤੇਨ । ਸਿਂਹਵ੍ਰਤਂ ਚਰਤ ਗਚ੍ਛਤ ਮਾ ਵਿषਾਦਂ ਕਾਕੋऽਪਿ ਜੀਵਤਿ ਚਿਰਂ ਚ ਬਲਿਂ ਚ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ॥ ੧,੧੧੫.

ਧਨ ਤੇ ਇਜ਼ਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਡਰਪੋਕ ਤੇ ਸ਼ੱਕੀ ਮਿੱਤਰ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ? ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਦਿਲੇਰੀ ਨਾਲ ਜੀਉ, ਅੱਗੇ ਵਧ, ਨਿਰਾਸ ਨਾ ਹੋ। ਕਾਂ ਵੀ ਲੰਮਾ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੋਗ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਯੋ ਵਾਤ੍ਮਨੀਹ ਨ ਗੁਰੌ ਨ ਚ ਭृਤ੍ਯਵਰ੍ਗੇ ਦੀਨੇ ਦਯਾਂ ਨ ਕੁਰੁਤੇ ਨ ਚ ਮਿਤ੍ਰਕਾਰ੍ਯੇ । ਕਿਂ ਤਸ੍ਯ ਜੀਵਿਤਫਲੇਨਮਨੁष੍ਯਲੋਕੇ ਕਾਕੋऽਪਿ ਜੀਵਤਿ ਚਿਰਂ ਚ ਬਲਿਂ ਚ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ॥ ੧,੧੧੫.

ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ, ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ, ਨੌਕਰਾਂ, ਗਰੀਬਾਂ ਜਾਂ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਦਇਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੀ ਫਲ? ਕਾਂ ਵੀ ਲੰਮਾ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੋਗ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਯਸ੍ਯ ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਗਸ਼ੂਨ੍ਯਾਨਿ ਦਿਨਾਨ੍ਯਾਯਾਨ੍ਤਿ ਯਾਨ੍ਤਿ ਚ । ਸ ਲੌਹਕਾਰਭਸ੍ਤ੍ਰੇਵ ਸ਼੍ਵਸਨ੍ਨਪਿ ਨ ਜੀਵਤਿ ॥ ੧,੧੧੫.

ਜਿਸ ਦੇ ਦਿਨ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਲੰਘਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਲੋਹਾਰ ਦੀ ਧੌਂਕਣੀ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਸਿਰਫ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੀਉਂਦਾ ਨਹੀਂ।

ਸ੍ਵਾਧੀਨਵृਤ੍ਤੇਃ ਸਾਫਲ੍ਯਂ ਨ ਪਰਾਧੀਨਵਰ੍ਤਿਤਾ । ਯੇ ਪਰਾਧੀਨਕਰ੍ਮਾਣੋ ਜੀਵਨ੍ਤੋऽਪਿ ਚ ਤੇ ਮृਤਾਃ ॥ ੧,੧੧੫.

ਸਫਲਤਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦੂਜਿਆਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਉਹ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਮਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਸੁ(ਸ੍ਵ) ਪੂਰਾ ਵੈ ਕਾਪੁਰੁषਾਃ ਸੁ(ਸ੍ਵ) ਪੂਰੋ ਮੂषਿਕਾਞ੍ਜਲਿਃ । ਅਸਨ੍ਤੁष੍ਟਃ ਕਾਪੁਰੁषਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਕੇਨਾਪਿ ਤੁष੍ਯਤਿ ॥ ੧,੧੧੫.

ਕਾਇਰ ਮਨੁੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੂਹਾ ਇਕ ਮੋਠੀ ਅਨਾਜ ਨਾਲ। ਫਿਰ ਵੀ ਕਾਇਰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਨਾਲ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਭ੍ਰਚ੍ਛਾਯਾ ਤृਣਾਦਗ੍ਨਿਰ੍ਨੋਚਸੇਵਾ ਪਥੋ ਜਲਮ੍ । ਵੇਸ਼੍ਯਾਰਾਗਃ ਖਲੇ ਪ੍ਰੀਤਿਃ षਡੇਤੇ ਬੁਦ੍ਵੁਦੋਪਮਾਃ ॥ ੧,੧੧੫.

ਬੱਦਲ ਦੀ ਛਾਂ, ਘਾਹ ਵਿੱਚ ਅੱਗ, ਰਾਹ 'ਤੇ ਪਾਣੀ, ਵੇਸ਼ਿਆ ਦਾ ਪਿਆਰ, ਮਾੜੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮੋਹ—ਇਹ ਛੇ ਬੁੱਲਬੁਲੇ ਵਾਂਗ ਹਨ।

ਵਾਚਾ ਵਿਹਿਤਸਾਰ੍ਥੇਨ ਲੋਕੋ ਨ ਚ ਸੁਖਾਯਤੇ । ਜੀਵਿਤਂ ਮਾਨਮੂਲਂ ਹਿ ਮਾਨੇ ਮ੍ਲਾਨੇ ਕੁਤਃ ਸੁਖਮ੍? ॥ ੧,੧੧੫.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਜੀਵਨ ਇਜ਼ਤ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ—ਜਦ ਇਜ਼ਤ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸੁਖ ਕਿੱਥੋਂ ਆਵੇ?