ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੧੫ ਸੂਤ ਉਵਾਚ । ਕੁਮਾਰ੍ਯਾਂ ਚ ਕੁਮਿਤ੍ਰਂ ਚ ਕੁਰਾਜਾਨਂ ਕੁਪੁਤ੍ਰਕਮ੍ । ਕੁਕਨ੍ਯਾਂ ਚ ਕੁਦੇਸ਼ਂ ਚ ਦੂਰਤਃ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੧੫.
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮਾੜੀ ਸਹੇਲੀ, ਮਾੜਾ ਰਾਜਾ, ਮਾੜਾ ਪੁੱਤਰ, ਮਾੜੀ ਧੀ, ਤੇ ਮਾੜਾ ਦੇਸ਼ — ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹੋ।
ਧਰ੍ਮਃ ਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿਤਸ੍ਤਪਃ ਪ੍ਰਚਲਿਤਂ ਸਤ੍ਯਂ ਚ ਦੂਰਂ ਗਤਂ ਪृਥ੍ਵੀ ਵਨ੍ਧ੍ਯਫਲਾ ਜਨਾਃ ਕਪਟਿਨੋ ਲੌਲ੍ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਃ । ਮਰ੍ਤ੍ਯਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਵਸ਼ਗਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਸ਼੍ਚ ਚਪਲਾ ਨੀਚਾ ਜਨਾ ਉਨ੍ਨਤਾਃ ਹਾ ਕष੍ਟਂ ਖਲੁਜੀਵਿਤਂ ਕਲਿਯੁਗੇ ਧਨ੍ਯਾ ਜਨਾ ਯੇ ਮृਤਾਃ ॥ ੧,੧੧੫.
ਧਰਮ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਪ unstable ਹੋ ਗਿਆ, ਸੱਚ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਧਰਤੀ ਬਾਂਝ ਹੋ ਗਈ, ਲੋਕ ਠੱਗ ਹਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹਨ, ਮਨੁੱਖ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹਨ, ਔਰਤਾਂ ਚੰਚਲ ਹਨ, ਨੀਚ ਉੱਚੇ ਹੋ ਗਏ — ਹਾਏ, ਕਲਿਜੁਗ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਕਿੰਨਾ ਦੁਖੀ ਹੈ! ਵਾਹ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਮਰ ਗਏ।
ਧਨ੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਯੇ ਨ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਦੇਸ਼ਭਙ੍ਗਂ ਕੁਲਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ । ਪਰਚਿਤ੍ਤਗਤਾਨ੍ ਦਾਰਾਨ੍ਪੁਤ੍ਰਂ ਕੁਵ੍ਯਸਨੇ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੧੫.
ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣਾ ਦੇਸ਼ ਟੁੱਟਦਾ, ਪਰਿਵਾਰ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ, ਪਤਨੀ ਦੂਜਿਆਂ ਵਲ ਲੱਗੀ ਹੋਈ, ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ ਮਾੜੀ ਆਦਤ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।
ਕੁਪੁਤ੍ਰੇ ਨਿਰ੍ਵृਤਿਰ੍ਨਾਸ੍ਤਿ ਕੁਭਾਰ੍ਯਾਯਾਂ ਕੁਤੋ ਰਤਿਃ । ਸੁਮਿਤ੍ਰ ਨਾਸ੍ਤਿ ਵਿਸ਼੍ਵਾਸਃ ਕੁਰਾਜ੍ਯੇ ਨਾਸ੍ਤਿ ਜੀਵਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੧੫.
ਮਾੜੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਚ ਸੁਖ ਨਹੀਂ, ਮਾੜੀ ਪਤਨੀ ਵਿਚ ਰਸ ਨਹੀਂ; ਮਾੜੀ ਸਹੇਲੀ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ, ਮਾੜੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ।
ਪਰਾਨ੍ਨਂ ਚ ਪਰਸ੍ਵਂ ਚ ਪਰਸ਼ਯ੍ਯਾਃ ਪਰਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ । ਪਰਵੇਸ਼੍ਮਨਿ ਵਾਸਸ਼੍ਚ ਸ਼ਕ੍ਰਾਦਪਿ ਹਰੇਚ੍ਛ੍ਰਿਯਮ੍ ॥ ੧,੧੧੫.
ਪਰਾਇਆ ਖਾਣਾ, ਪਰਾਈ ਦੌਲਤ, ਪਰਾਈ ਸੇਜ, ਪਰਾਈ ਪਤਨੀ, ਤੇ ਪਰਾਏ ਘਰ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ — ਇਹ ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਵੀ ਲੱਖਮੀ ਖੋਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਆਲਾਪਾਦ੍ਗਾਤ੍ਰਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਤ੍ਸਂਸਰ੍ਗਾਤ੍ਸਹ ਭੋਜਨਾਤ੍ । ਆਸਨਾਚ੍ਛਯਨਾਦ੍ਯਾਨਾਤ੍ਪਾਪਂ ਸਂਕ੍ਰਮਤੇ ਨृਣਾਮ੍ ॥ ੧,੧੧੫.
ਗੱਲਬਾਤ, ਸਰੀਰਕ ਛੂਹ, ਸੰਗਤ, ਇਕੱਠੇ ਖਾਣ, ਇਕੱਠੇ ਬੈਠਣ, ਸੇਜ ਤੇ ਯਾਤਰਾ ਨਾਲ ਪਾਪ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋ ਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਰੂਪੇਣ ਤਪਃ ਕ੍ਰੋਧਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਗਾਵੋ ਦ੍ਵਰਪ੍ਰਚਾਰੇਣ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਨ੍ਨੇਨ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮਃ ॥ ੧,੧੧੫.
ਇਸਤਰੀਆਂ ਆਪਣਾ ਸੁੰਦਰਤਾ ਗੁਆ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਪਸਿਆ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਗਾਂਵਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਘੁੰਮਣ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਦੇ ਖਾਣੇ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਗੁਆ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਆਸਨਾਦੇਕਸ਼ਯ੍ਯਾਯਾਂ ਬੋਜਨਾਤ੍ਪਙ੍ਕ੍ਤਿਸਙ੍ਕਰਾਤ੍ । ਤਤਃ ਸਂਕ੍ਰਮਤੇ ਪਾਪਂ ਘਟਾਦ੍ਧਟ ਇਵੋਦਕਮ੍ ॥ ੧,੧੧੫.
ਇਕੱਠੇ ਬੈਠਣ, ਇਕੋ ਸੰਗ ਸੌਣ, ਇਕੱਠੇ ਖਾਣ, ਜਾਂ ਇਕੋ ਪੰਕਤੀ 'ਚ ਮਿਲ ਕੇ ਖਾਣ ਨਾਲ ਪਾਪ ਇਕ ਦੂਜੇ 'ਚ ਵਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਘੜੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਘੜੇ 'ਚ ਪਾਣੀ ਵਗਦਾ ਹੈ।
ਲਾਲਨੇ ਬਹਵੋ ਦੋषਾਸ੍ਤਾਡਨੇ ਬਹਵੋ ਗੁਣਾਃ । ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛਿष੍ਯਂ ਚ ਪੁਤ੍ਰਂ ਚ ਤਾਡਯੇਨ੍ਨ ਤੁ ਲਾਲਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੧੫.
ਬਹੁਤ ਲਾਡ ਪਾਲਣ 'ਚ ਕਈ ਗਲਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਸਖਤੀ 'ਚ ਕਈ ਚੰਗੇ ਗੁਣ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਲਾਡ ਨਾ ਪਾਲੋ, ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਓ।
ਅਧ੍ਵਾ ਜਰਾ ਦੇਹਵਤਾਂ ਪਰ੍ਵਤਾਨਾਂ ਜਲਂ ਜਰਾ । ਅਸਂਭੋਗਸ਼੍ਚ ਨਾਰੀਣਾਂ ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਣਾਮਾਤਪੋ ਜਰਾ ॥ ੧,੧੧੫.
ਸਫਰ ਕਰਨਾ ਸਰੀਰ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਬੁਢਾਪਾ ਹੈ, ਪਹਾੜਾਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਬੁਢਾਪਾ ਹੈ, ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਕਮੀ ਬੁਢਾਪਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਪੜਿਆਂ ਲਈ ਧੁੱਪ ਬੁਢਾਪਾ ਹੈ।
ਅਧਮਾਃ ਕਲਿਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਸਨ੍ਧਿਮਿਚ੍ਛਤਿ ਮਧ੍ਯਮਾਃ । ਉਤ੍ਤਮਾ ਮਾਨਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਮਾਨੋ ਹਿ ਮਹਤਾਂ ਧਨਮ੍ ॥ ੧,੧੧੫.
ਹੇਠਲੇ ਲੋਕ ਝਗੜਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਮੱਧਮ ਲੋਕ ਸਾਂਝ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਇੱਜ਼ਤ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇੱਜ਼ਤ ਹੀ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਹੈ।
ਮਾਨੋ ਹਿ ਮੂਲਮਰ੍ਥਸ੍ਯ ਮਾਨੇ ਸਤਿ ਧਨੇਨ ਕਿਮ੍ । ਪ੍ਰਭ੍ਰष੍ਟਮਾਨਦਰ੍ਪਸ੍ਯ ਕਿਂ ਧਨੇਨ ਕਿਮਾਯੁषਾ ॥ ੧,੧੧੫.
ਇੱਜ਼ਤ ਹੀ ਦੌਲਤ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ; ਜੇ ਇੱਜ਼ਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੌਲਤ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਲਈ ਦੌਲਤ ਜਾਂ ਜਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ।
ਅਧਮਾ ਧਨਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਧਨਮਾਨੌ ਹਿ ਮਧ੍ਯਮਾਃ । ਉਤ੍ਤਮਾ ਮਾਨਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਮਾਨੋ ਹਿ ਮਹਤਾਂ ਧਨਮ੍ ॥ ੧,੧੧੫.
ਹੇਠਲੇ ਲੋਕ ਦੌਲਤ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਮੱਧਮ ਲੋਕ ਦੌਲਤ ਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਦੋਵੇਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਵਧੀਆ ਲੋਕ ਇੱਜ਼ਤ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇੱਜ਼ਤ ਹੀ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਹੈ।
ਵਨੇऽਪਿ ਸਿਂਹਾ ਨ ਨਮਨ੍ਤਿ ਕਂ ਚ ਬੁਭੁ ਕ੍ਸ਼ਿਤਾ ਮਾਂਸਨਿਰੀਕ੍ਸ਼ਣਂ ਚ । ਧਨੈਰ੍ਵਿਹੀਨਾਃ ਸੁਕੁਲੇषੁ ਜਾਤਾ ਨ ਨੀਚਕਰ੍ਮਾਣਿ ਸਮਾਰਭਨ੍ਤੇ ॥ ੧,੧੧੫.
ਜੰਗਲ 'ਚ ਵੀ ਸਿੰਘ ਕਿਸੇ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਝੁਕਦੇ, ਨਾ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਮਾਸ ਨੂੰ ਤੱਕਦੇ ਹਨ; ਚੰਗੀ ਕੁਲ 'ਚ ਜਨਮੇ ਲੋਕ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਦੌਲਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਕਦੇ ਵੀ ਨੀਚ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
ਨਾਭਿषੇਕੋ ਨ ਸਂਸ੍ਕਾਰਃ ਸਿਂਹਸ੍ਯ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਵਨੇ । ਨਿਤ੍ਯਮੂਰ੍ਜਿਤਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਮृਗੇਨ੍ਦ੍ਰਤਾ ॥ ੧,੧੧੫.
ਜੰਗਲ 'ਚ ਸਿੰਘ ਲਈ ਨਾ ਕੋਈ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਸੰਸਕਾਰ; ਉਹ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਆਪ ਹੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਣਿਕ੍ਪ੍ਰਮਾਦੀ ਭृਕਸ਼੍ਚ ਮਾਨੀ ਭਿਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਵਿਲਾਸੀ ਹ੍ਯਧਨਸ਼੍ਚ ਕਾਮੀ । ਵਰਾਙ੍ਗਨਾ ਚਾਪ੍ਰਿਯਵਾਦਿਨੀ ਚ ਨ ਤੇ ਚ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਸਮਾਰਭਨ੍ਤੇ ॥ ੧,੧੧੫.
ਲਾਪਰਵਾਹ ਵਪਾਰੀ, ਨਾਈ, ਅਹੰਕਾਰੀ ਭਿਖਾਰੀ, ਗਰੀਬ ਪਰ ਕਾਮੀ, ਸੋਹਣੀ ਔਰਤ, ਤੇ ਨਾਪਸੰਦ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ—ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਦਾਤਾ ਦਰਿਦ੍ਰਃ ਕृਪਣੋਰ੍ऽਥਯੁਕ੍ਤਃ ਪੁਤ੍ਤ੍ਰੋऽਵਿਧੇਯਃ ਕੁਜਨਸ੍ਯ ਸੇਵਾ । ਪਰੋਪਕਾਰੇषੁ ਨਰਸ੍ਯ ਮृਤ੍ਯੁਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ ਦੁਸ਼੍ਚਰਿਤਾਨਿ ਪਞ੍ਚ ॥ ੧,੧੧੫.
ਦਾਨੀ ਪਰ ਗਰੀਬ, ਦੌਲਤ ਵਾਲਾ ਪਰ ਕੰਜੂਸ, ਆਗਿਆ ਨਾ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ, ਮੰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਤੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ 'ਚ ਮੌਤ—ਇਹ ਪੰਜ ਗਲਤ ਕੰਮ ਹਨ।
ਕਾਨ੍ਤਾਵਿਯੋਗਃ ਸ੍ਵਜਨਾਪਮਾਨਂ ऋਣਸ੍ਯ ਸ਼ੇषਃ ਕੁਜਨਸ੍ਯ ਸੇਵਾ । ਦਾਰਿਦ੍ਰਯਾਭਾਵਾਦ੍ਵਿਮੁਖਾਸ਼੍ਚ ਮਿਤ੍ਰਾ ਵਿਨਾਗ੍ਨਿਨਾ ਪਞ੍ਚ ਦਹਨ੍ਤਿ ਤੀਵ੍ਰਾਃ ॥ ੧,੧੧੫.
ਪਿਆਰੇ ਨਾਲ ਵਿੱਛੋੜਾ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ, ਕਰਜ਼ਾ ਰਹਿ ਜਾਣਾ, ਮੰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਤੇ ਮਿਤਰਾਂ ਦਾ ਗਰੀਬੀ ਕਰਕੇ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲੈਣਾ—ਇਹ ਪੰਜ ਬਿਨਾ ਅੱਗ ਦੇ ਹੀ ਤੀਬਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾੜਦੇ ਹਨ।
ਚਿਨ੍ਤਾਸਹਸ੍ਰੇषੁ ਚ ਤੇषੁ ਮਧ੍ਯੇ ਚਿਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰੋऽਪ੍ਯਸਿਧਾਰਤੁਲ੍ਯਾਃ । ਨੀਚਾਪਮਾਨਂ ਕ੍ਸ਼ੁਧਿਤਂ ਕਲਤ੍ਰਂ ਭਾਰ੍ਯਾ ਵਿਰਕ੍ਤਾ ਸਹਜੋਪਰੋਧਃ ॥ ੧,੧੧੫.
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚਾਰ ਚਿੰਤਾ ਐਸੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਧਾਰ ਵਾਲੀ ਤਲਵਾਰ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਹਨ: ਨੀਚ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ, ਭੁੱਖ, ਭਾਵਨਾ ਰਹਿਤ ਪਤਨੀ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰੋਕ।
ਵਸ਼੍ਯਸ਼੍ਚ ਪੁਰ੍ਤ੍ਰੇਰ੍ऽਥ ਕਰੀ ਚ ਵਿਦ੍ਯਾ ਅਰੋਗਿਤਾ ਸਜ੍ਜਨਸਙ੍ਗਤਿਸ਼੍ਚ । ਇष੍ਟਾ ਚ ਭਾਰ੍ਯਾ ਵਸ਼ਵਰ੍ਤਿਨੀ ਚ ਦੁਃ ਖਸ੍ਯ ਮੂਲੋਦ੍ਧਰਣਾਨਿ ਪਞ੍ਚ ॥ ੧,੧੧੫.
ਆਗਿਆਕਾਰ ਪੁੱਤਰ, ਦੌਲਤ, ਵਿਦਿਆ, ਚੰਗੀ ਸਿਹਤ, ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ, ਤੇ ਪਿਆਰੀ ਤੇ ਆਗਿਆਕਾਰ ਪਤਨੀ—ਇਹ ਪੰਜ ਦੁੱਖ ਦੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।
ਕੁਰਙ੍ਗਮਾਤਙ੍ਗਪਤਙ੍ਗਂਭृਗ ਮੀਨਾ ਹਤਾਃ ਪਞ੍ਚਬਿਰੇਵ ਪਞ੍ਚ । ਏਕਃ ਪ੍ਰਮਾਥੀ ਸ ਕਥਂ ਨ ਘਾਤ੍ਯੋ ਯਃ ਸੇਵਤੇ ਪਞ੍ਚਭਿਰੇਵ ਪਞ੍ਚ ॥ ੧,੧੧੫.
ਹਿਰਨ, ਹਾਥੀ, ਪਤੰਗਾ, ਮਧੁਮੱਖੀ, ਤੇ ਮੱਛੀ—ਇਹ ਪੰਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪੰਜੇ ਹੀ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਬਚ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਅਧੀਰਃ ਕਰ੍ਕਸ਼ਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧਃ ਕੁਚੇਲਃ ਸ੍ਵਯਮਾਗਤਃ । ਪਞ੍ਚ ਵਿਪ੍ਰਾ ਨ ਪੂਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਬृਹਸ੍ਪਤਿਸਮਾ ਅਪਿ ॥ ੧,੧੧੫.
ਬੇਸਬਰ, ਰੁੱਖਾ, ਅਹੰਕਾਰੀ, ਗੰਦੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਪੰਡਿਤ—ਇਹ ਪੰਜ, ਭਾਵੇਂ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਵਰਗੇ ਹੋਣ, ਇੱਜ਼ਤ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।
ਆਯੁਃ ਕਰ੍ਮ ਚ ਵਿਤ੍ਤਂ ਚ ਵਿਦ੍ਯਾ ਨਿਧਨਮੇਵ ਚ । ਪਞ੍ਚੈਤਾਨਿ ਵਿਵਿਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਜਾਯਮਾਨਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨਃ ॥ ੧,੧੧੫.
ਉਮਰ, ਕਰਮ, ਦੌਲਤ, ਵਿਦਿਆ, ਤੇ ਮੌਤ—ਇਹ ਪੰਜ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਹੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਰ੍ਵਤਾਰੋਹਣੇ ਤੋਯੇ ਗੋਕੁਲੇ ਦੁष੍ਟਨਿਗ੍ਰਹੇ । ਪਤਿਤਸ੍ਯ ਸਮੁਤ੍ਥਾਨੇ ਸ਼ਸ੍ਤਾਃ ਪਞ੍ਚ (ਹ੍ਯੇਤੇ) ਗੁਣਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੧,੧੧੫.
ਪਹਾੜ ਚੜ੍ਹਨ, ਪਾਣੀ ਪਾਰ ਕਰਨ, ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਮੰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ, ਤੇ ਡਿੱਗੇ ਨੂੰ ਉਠਾਉਣ—ਇਹ ਪੰਜ ਗੁਣ ਚੰਗੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਭ੍ਰਚ੍ਛਾਯਾ ਖਲੇ ਪ੍ਰੀਤਿਃ ਪਰਨਾਰੀषੁ ਸਂਗਤਿਃ । ਪਞ੍ਚੈਤੇ ਹ੍ਯਸ੍ਥਿਰਾ ਭਾਵਾ ਯੌਵਨਾਨਿ ਧਨਾਨਿ ਚ ॥ ੧,੧੧੫.
ਬੱਦਲ ਦੀ ਛਾਂ, ਮਾੜੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮੋਹ, ਪਰਾਈ ਔਰਤ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਜਵਾਨੀ ਤੇ ਧਨ—ਇਹ ਪੰਜੋ ਹੀ ਅਸਥਿਰ ਹਨ।
ਅਸ੍ਥਿਰਂ ਜੀਵਿਤਂ ਲੋਕੇ ਅਸ੍ਥਿਰਂ ਧਨਯੌਵਨਮ੍ । ਅਸ੍ਥਿਰਂ ਪੁਤ੍ਤ੍ਰਦਾਰਾਦ੍ਯਂ ਧਰ੍ਮਃ ਕੀਰ੍ਤਿਰ੍ਯਸ਼ਃ ਸ੍ਥਿਰਮ੍ ॥ ੧,੧੧੫.
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਅਸਥਿਰ ਹੈ, ਧਨ ਤੇ ਜਵਾਨੀ ਵੀ ਅਸਥਿਰ ਹਨ। ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਅਸਥਿਰ ਹਨ। ਸਿਰਫ ਧਰਮ, ਇਜ਼ਤ ਤੇ ਚੰਗੀ ਕੀਰਤੀ ਹੀ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਤ ਜੀਵਿਤਮਤ੍ਯਲ੍ਪਂ ਰਾਤ੍ਰਿਸ੍ਤਸ੍ਯਾਰ੍ਧਹਾਰਿਣੀ । ਵ੍ਯਾਧਿਸ਼ੋਕਜਰਾਯਾਸੈਰਰ੍ਧਂ ਤਦਪਿ ਨਿष੍ਫਲਮ੍ ॥ ੧,੧੧੫.
ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਵੀ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਾ ਰੋਗ, ਦੁੱਖ, ਬੁਢਾਪਾ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਯੁਰ੍ਵਰ੍षਸ਼ਤਂ ਨृਣਾਂ ਪਰਿਮਿਤਂ ਰਾਤ੍ਰੌ ਤਦਰ੍ਧਂ ਗਤਂ ਤਸ੍ਯਾਰ੍ਧਸ੍ਥਿਤਕਿਞ੍ਚਿਦਰ੍ਧਮਧਿਕਂ ਬਾਲ੍ਯਸ੍ਯ ਕਾਲੇ ਗਤਮ੍ । ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਨ੍ਧੁਵਿਯੋਗਦੁਃ ਖਮਰਣੈਰ੍ਭੂਪਾਲਸੇਵਾਗਤਂ ਸ਼ੇषਂ ਵਾਰਿਤਰਙ੍ਗਗਰ੍ਭਚਪਲਂ ਮਾਨੇਨ ਕਿਂ ਮਾਨਿਨਾਮ੍ ॥ ੧,੧੧੫.
ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਉਮਰ ਸੌ ਸਾਲ ਹੈ, ਪਰ ਅੱਧਾ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਧਾ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਵਿੱਛੋੜੇ, ਦੁੱਖ, ਮੌਤ ਜਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਅਸਥਿਰ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਗੱਲ ਦਾ ਮਾਣ?
ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਮਯੋ ਲੋਕੇ ਜਰਾਰੂਪੇਣ ਸਂਚਰੇਤ੍ । ਮृਤ੍ਯੁਰ੍ਗ੍ਰਸਤਿ ਭੂਤਾਨਿ ਪਵਨਂ ਪਨ੍ਨਗੋ ਯਥਾ ॥ ੧,੧੧੫.
ਜਰ੍ਹਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੀ ਹੈ। ਮੌਤ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਹਵਾ ਨੂੰ ਨਿਗਲਦਾ ਹੈ।
ਗਚ੍ਛਤਸ੍ਤਿष੍ਠਤੋ ਵਾਪਿ ਜਾਗ੍ਰਤਃ ਸ੍ਵਪਤੋ ਨ ਚੇਤ੍ । ਸਰ੍ਵਸਤ੍ਤ੍ਵਹਿਤਾਰ੍ਥਾਯ ਪਸ਼ੋਰਿਵ ਵਿਚੇष੍ਟਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੧੫.
ਚਲਦੇ, ਖੜ੍ਹੇ, ਜਾਗਦੇ ਜਾਂ ਸੁੱਤੇ, ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਚਲ-ਫਿਰ ਪਸ਼ੂ ਵਾਂਗ ਹੈ।