ਆਤ੍ਮਨਾ ਵਿਹਿਤਂ ਦੁਃ ਖਮਾਤ੍ਮਨਾ ਵਿਹਿਤਂ ਸਖਮ੍ । ਗਰ੍ਭਸ਼ਯ੍ਯਾਮੁਪਾਦਾਯ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਵੈ ਪੌਰ੍ਵਦੈਹਿਕਮ੍ ॥ ੧,੧੧੩.
ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਥ ਵੀ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
ਨ ਚਾਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ੇ ਨ ਸਮੁਦ੍ਰਮਧ੍ਯੇ ਨ ਪਰ੍ਵਤਾਨਾਂ ਵਿਵਰਪ੍ਰਵੇਸ਼ੇ । ਨ ਮਾਤृਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਪ੍ਰਧृਤਸ੍ਤਥਾਙ੍ਕੇ ਤ੍ਯਕ੍ਤੁਂ ਕ੍ਸ਼ਮਃ ਕਰ੍ਮ ਕृਤਂ ਨਰੋ ਹਿ ॥ ੧,੧੧੩.
ਨਾ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ, ਨਾ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਨਾ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਦਰਾਰਾਂ ਵਿਚ, ਨਾ ਮਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਜਾਂ ਗੋਦ ਵਿਚ—ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
ਦੁਗਸ੍ਤ੍ਰਿਕੂਟਃ ਪਰਿਖਾ ਸਮੁਦ੍ਰੋ ਰਕ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਯੋਧਾਃ ਪਰਮਾ ਚ ਵृਤ੍ਤਿਃ । ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਞ੍ਚ ਵੈ ਤੂਸ਼ਨਸਾ ਪ੍ਰਦਿष੍ਟਂ ਸ ਰਾਵਣਃ ਕਾਲਵਸ਼ਾਦ੍ਵਿਨष੍ਟਃ ॥ ੧,੧੧੩.
ਤਿੰਨ ਚੋਟੀ ਵਾਲਾ ਕਿਲਾ, ਖਾਈ, ਸਮੁੰਦਰ, ਰਾਖੇ, ਯੋਧੇ, ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ, ਤੇ ਉਸ਼ਨਸ ਦੀ ਸਿੱਖਾਈ ਹੋਈ ਵਿਦਿਆ—ਇਹ ਸਭ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਰਾਵਣ ਸਮੇਂ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ।
ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਵਯਸਿ ਯਤ੍ਕਾਲੇ ਯਦ੍ਦਿਵਾ ਯਚ੍ਚ ਵਾ ਨਿਸ਼ਿ । ਯਨ੍ਮੁਹੂਰ੍ਤੇ ਕ੍ਸ਼ਣੇ ਵਾਪਿ ਤਤ੍ਤਥਾ ਨ ਤਦਨ੍ਯਥਾ ॥ ੧,੧੧੩.
ਜਿਸ ਉਮਰ, ਜਿਸ ਸਮੇਂ, ਦਿਨ ਜਾਂ ਰਾਤ, ਜਿਸ ਪਲ ਜਾਂ ਛਿਨ ਵਿਚ ਜੋ ਹੋਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ।
ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਚਾਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ੇ ਵਾ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਮਹੀਤਲੇ । ਧਾਰਯਨ੍ਤਿ ਦਿਸ਼ਃ ਸਰ੍ਵਾ ਨਾਦਤ੍ਤਮੁਪਲਭ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੧੩.
ਚਾਹੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਜਾਵੇ, ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਵੜੇ, ਜਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸਾਵਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਵੇ—ਜੋ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਉਹ ਮਿਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
ਪੁਰਾਧੀਤਾ ਚ ਯਾ ਵਿਦ੍ਯਾ ਪੁਰਾ ਦਤ੍ਤਞ੍ਚ ਯਦ੍ਧਨਮ੍ । ਪੁਰਾ ਕृਤਾਨਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਹ੍ਯਗ੍ਰੇ ਧਾਵਨ੍ਤਿ ਧਾਵਤਃ ॥ ੧,੧੧੩.
ਪੁਰਾਣੀ ਪੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਵਿਦਿਆ, ਪੁਰਾਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਧਨ, ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮ—ਇਹ ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਦੌੜਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਧਾਨਾਨਿ ਸਮ੍ਯਗृਕ੍ਸ਼ੇ ਸ਼ੁਭਗ੍ਰਹੇ । ਵਸਿष੍ਠਕृਤਲਗ੍ਨਾਪਿ ਜਾਨਕੀ ਦੁਃ ਖਭਾਜਨਮ੍ ॥ ੧,੧੧੩.
ਇਥੇ ਕਰਮ ਹੀ ਮੁੱਖ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਚੰਗੀ ਨਕਸ਼ਤ੍ਰ ਹੋਵੇ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਲਗਨ ਰੱਖਿਆ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਮਿਲਿਆ।
ਸ੍ਥੂਲਜਙ੍ਘੋ ਯਦਾ ਰਾਮਃ ਸ਼ਬ੍ਦਗਾਮੀ ਚ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਃ । ਘਨਕੇਸ਼ੀ ਯਦਾ ਸੀਤਾ ਤ੍ਰਯਸ੍ਤੇ ਦੁਃ ਖਭਾਜਨਮ੍ ॥ ੧,੧੧੩.
ਜਦ ਰਾਮ ਦੇ ਪੈਰ ਮੋਟੇ ਸਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਧੁਨੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਵਾਲ ਘਣੇ ਸਨ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਭਾਗੀ ਹੋਏ।
ਨ ਪਿਤੁਃ ਕਰ੍ਮਣਾ ਪੁਤ੍ਰਃ ਪਿਤਾ ਵਾ ਪੁਤ੍ਰਕਰ੍ਮਣਾ । ਸ੍ਵਯਂ ਕृਤੇਨ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਸ੍ਵਯਂ ਬਦ੍ਧਾਃ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾ ॥ ੧,੧੧੩.
ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਪਿਤਾ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮਜਨ੍ਯਸ਼ਰੀਰੇषੁ ਰੋਗਾਃ ਸ਼ਰੀਰਮਾਨਸਾਃ । ਸ਼ਰਾ ਇਵ ਪਤਨ੍ਤੀਹ ਵਿਮੁਕ੍ਤਾ ਦृਢਧਨ੍ਵਿਭਿਃ ॥ ੧,੧੧੩.
ਕਰਮ ਤੋਂ ਬਣੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿਚ, ਜ਼ਹਿਰੀ ਤੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਧਨੁਧਾਰੀ ਦੀ ਤੀਰ ਵਾਂਗ ਇੱਥੇ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਨ੍ਯਥਾ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਗਾਰ੍ਭਿਣ੍ਯਾ ਧਿਯਾ ਧੀਰੋਰ੍ऽਥਮੀਹਤੇ । ਸ੍ਵਾਮਿਵਤ੍ਪ੍ਰਾਕ੍ਕृਤਂ ਕਰ੍ਮ ਵਿਦਧਾਤਿ ਤਦਨ੍ਯਥਾ ॥ ੧,੧੧੩.
ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਭਾਵੇਂ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਧਨ ਲਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਨੌਕਰ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ।
ਬਾਲੋ ਯੁਵਾ ਚ ਵृਦ੍ਧਸ਼੍ਚ ਯਃ ਕਰੋਤਿ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਮ੍ । ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤਸ੍ਯਾਮਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਜਨ੍ਮਨਿਜਨ੍ਮਨਿ ॥ ੧,੧੧੩.
ਚਾਹੇ ਬੱਚਾ, ਨੌਜਵਾਨ ਜਾਂ ਬੁਜ਼ੁਰਗ—ਜੋ ਵੀ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿਚ, ਹਰ ਜਨਮ ਵਿਚ, ਆਪਣਾ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
ਅਨੀਕ੍ਸ਼ਮਾਣੋऽਪਿ ਨਰੋ ਵਿਦੇਸ਼ਸ੍ਥੋऽਪਿ ਮਾਨਵਃ । ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਪਾਤਵਾਤੇਨ ਨੀਯਤੇ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਫਲਮ੍ ॥ ੧,੧੧੩.
ਭਾਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕੇ, ਜਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਸ ਥਾਂ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਵ੍ਯਮਰ੍ਥਂ ਲਭਤੇ ਮਨੁष੍ਯੋ ਦੇਵੋऽਪਿ ਤਂ ਵਾਰਯਿਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਤਃ । ਅਤੋ ਨ ਸ਼ੋਚਾਮਿ ਨ ਵਿਸ੍ਮਯੋ ਮੇ ਲਲਾਟਲੇਖਾ ਨ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਯਾਤਿ (ਯਦਸ੍ਮਦੀਯਂ ਨ ਤੁ ਤਤ੍ਪਰੇषਾਮ੍ ॥ ੧,੧੧੩.
ਜੋ ਮਿਲਣਾ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਹ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇVen ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਨਾ ਦੁੱਖੀ ਹਾਂ, ਨਾ ਹੈਰਾਨ; ਮੱਥੇ ਦੀ ਲਕੀਰ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ (ਜੋ ਮੇਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਦਾ ਨਹੀਂ)।
ਸਰ੍ਪਃ ਕੂਪੇ ਗਜਃ ਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਬਿਲ ਆਖੁਸ਼੍ਚ ਧਾਵਤਿ । ਨਰਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਤਰਾਦੇਵ ਕਰ੍ਮਣਃ ਕਃ ਪਲਾਯਤੇ ॥ ੧,੧੧੩.
ਕੂਏ ਵਿਚ ਸੱਪ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਪਿੱਠ ਤੇ, ਤੇ ਚੂਹਾ ਬਿਲ ਵਿਚ ਦੌੜਦਾ—ਕੌਣ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਭੱਜ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਨਾਲ੍ਪਾ ਭਵਤਿ ਸਦ੍ਵਿਦ੍ਯਾ ਦੀਯਮਾਨਾਪਿ ਵਰ੍ਧਤੇ । ਕੂਪਸ੍ਥਮਿਵ ਪਾਨੀਯਂ ਭਵਤ੍ਯੇਵ ਬਹੂਦਕਮ੍ ॥ ੧,੧੧੩.
ਸੱਚੀ ਵਿਦਿਆ, ਭਾਵੇਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕੂਏ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਆਖਿਰ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯੇਰ੍ऽਥਾ ਧਰ੍ਮੇਣ ਤੇ ਸਤ੍ਯਾ ਯੇऽਧਰ੍ਮੇਣ ਗਤਾਃ ਸ਼੍ਰਿਯਃ । ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥੋ ਚ ਮਹਾਂਲ੍ਲੋਕੇ ਤਤ੍ਸ੍ਮृਤ੍ਵਾ ਹ੍ਯਰ੍ਥਕਾਰਣਾਤ੍ ॥ ੧,੧੧੩.
ਧਰਮ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਦੌਲਤ ਸੱਚੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਦੌਲਤ ਨਹੀਂ। ਧਰਮ ਤੇ ਧਨ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਧਨ ਲਈ ਉਚਿਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਨਾਰ੍ਥੋ ਯਾਨਿ ਦੁਃ ਖਾਨਿ ਕਰੋਤਿ ਕृਪਣੋ ਜਨਃ । ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਯਦਿ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥੋ ਨ ਭੂਯਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਭਾਜਨਮ੍ ॥ ੧,੧੧੩.
ਅੰਨ ਤੇ ਧਨ ਲਈ ਜੋ ਦੁੱਖ ਕੰਗਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਹੇੜਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਉਹ ਧਰਮ ਤੇ ਧਨ ਲਈ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ।
ਸਰ੍ਵੇषਾਮੇਵ ਸ਼ੌਚਾਨਾਮਨ੍ਨਸ਼ੌਚਂ ਵਿਸ਼ਿष੍ਯਤੇ । ਯੋऽਨ੍ਨਾਰ੍ਥੈਃ ਸ਼ੁਚਿਃ ਸ਼ੌਚਾਨ੍ਨ ਮृਦਾ ਵਾਰਿਣਾ ਸ਼ੁਚਿਃ ॥ ੧,੧੧੩.
ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਵਿਤਰਤਾ ਵਿੱਚੋਂ, ਖਾਣੇ ਦੀ ਪਵਿਤਰਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਖਾਣੇ ਵੱਲੋਂ ਪਵਿਤਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਪਵਿਤਰ ਹੈ; ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪਵਿਤਰ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ।
ਸਤ੍ਯਂ ਸ਼ੌਚਂ ਮਨਃ ਸ਼ੌਚਂ ਸ਼ੌਚਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਨਿਗ੍ਰਹਃ । ਸਰ੍ਵਭੂਤੇ ਦਯਾ ਸ਼ੌਚਂ ਜਲਸ਼ੌਚਞ੍ਚ ਪਞ੍ਚਮਮ੍ ॥ ੧,੧੧੩.
ਸਚਾਈ ਪਵਿਤਰਤਾ ਹੈ, ਮਨ ਦੀ ਪਵਿਤਰਤਾ ਪਵਿਤਰਤਾ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਪਵਿਤਰਤਾ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਪਵਿਤਰਤਾ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਪਵਿਤਰਤਾ ਪੰਜਵੀਂ ਹੈ।
ਯਸ੍ਯ ਸਤ੍ਯਞ੍ਚ ਸ਼ੌਚਞ੍ਚ ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰ੍ਗੋ ਨ ਦੁਰ੍ਲਭਃ । ਸਤ੍ਯਂ ਹਿ ਵਚਨਂ ਯਸ੍ਯ ਸੋऽਸ਼੍ਵਮੇਧਾਦ੍ਵਿਸ਼ਿष੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੧੩.
ਜਿਸ ਕੋਲ ਸਚ ਅਤੇ ਪਵਿਤਰਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸਵਰਗ ਪਾਉਣਾ ਔਖਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਦਾ ਬੋਲ ਸਚ ਹੈ, ਉਹ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਹੈ।
ਮृਤ੍ਤਿਕਾਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰੇਣ ਚੋਦਕਾਨਾਂ ਸ਼ਤੇਨ ਹਿ । ਨ ਸ਼ੁਧ੍ਯਤਿ ਦੁਰਾਚਾਰੋ ਭਾਵੋਪਹਤਚੇਤਨਃ ॥ ੧,੧੧੩.
ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਸੌ ਵਾਰੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋਣ 'ਤੇ ਵੀ, ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੋਚ ਮਾੜੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਵਿਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਯਸ੍ਯ ਹਸ੍ਤੌ ਚ ਪਾਦੌ ਚ ਮਨਸ਼੍ਚੈਵ ਸੁਸਂਯਤਮ੍ । ਵਿਦ੍ਯਾ ਤਪਸ਼੍ਚ ਕੀਰ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਸ ਤੀਰ੍ਥਫਲਮਸ਼੍ਨੁਤੇ ॥ ੧,੧੧੩.
ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ, ਪੈਰ ਤੇ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਗਿਆਨ, ਤਪ ਤੇ ਇਜ਼ਤ ਹੈ, ਉਹ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਪ੍ਰਹृष੍ਯਤਿ ਸਂਮਾਨੈਰ੍ਨਾਵਮਾਨੈਃ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ । ਨ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਪਰੁषਂ ਬ੍ਰੂਯਾਦੇਤਤ੍ਸਾਧੋਸ੍ਤੁ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ॥ ੧,੧੧੩.
ਉਹ ਇਜ਼ਤ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਬੇਇਜ਼ਤੀ 'ਤੇ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਦੇ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ। ਇਹ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।
ਦਰਿਦ੍ਰਸ੍ਯ ਮਨੁष੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਸ੍ਯ ਮਧੁਰਸ੍ਯ ਚ । ਕਾਲੇ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਹਿਤਂ ਵਾਕ੍ਯਂ ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ਪਰਿਤੁष੍ਯਤਿ ॥ ੧,੧੧੩.
ਗਰੀਬ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਜਾਂ ਮਿੱਠਾ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਨ ਮਨ੍ਤ੍ਰਬਲਵੀਰ੍ਯੇਣ ਪ੍ਰਜ੍ਞਯਾ ਪੌਰੁषੇਣ ਚ । ਅਲਭ੍ਯਂ ਲਭ੍ਯਤੇ ਮਰ੍ਤ੍ਯੈਸ੍ਤਤ੍ਰ ਕਾ ਪਰਿਵੇਦਨਾ ॥ ੧,੧੧੩.
ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਬਲ, ਅਕਲ ਜਾਂ ਜਤਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਉਹ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ ਜੋ ਪਾਉਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਦੁੱਖ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਕਾਰਨ?
ਅਯਾਚਿਤੋ ਮਯਾ ਲਬ੍ਧੋ ਪੁਨਰ੍ਮਤ੍ਪ੍ਰੇषਣਾਦ੍ਗਤਃ । ਯਤ੍ਰਾਗਤਸ੍ਤਤ੍ਰ ਗਤਸ੍ਤਤ੍ਰ ਕਾ ਪਰਿਵੇਦਨਾ ॥ ੧,੧੧੩.
ਜੋ ਮੈਂ ਬਿਨਾਂ ਮੰਗੇ ਲੱਭਿਆ, ਜਾਂ ਜੋ ਮੇਰੇ ਭੇਜਣ 'ਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿਥੋਂ ਆਇਆ, ਉਥੇ ਹੀ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਦੁੱਖ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਕਾਰਨ?
ਏਕਵृਕ੍ਸ਼ੇ ਸਦਾ ਰਾਤ੍ਰੌ ਨਾਨਾਪਕ੍ਸ਼ਿਸਮਾਗਮਃ । ਪ੍ਰਭਾਤੇऽਨ੍ਯਦਿਸ਼ੋ ਯਾਨ੍ਤਿ ਕਾ ਤਤ੍ਰ ਪਰਿਵੇਦਨਾ ॥ ੧,੧੧੩.
ਇੱਕ ਰੁੱਖ 'ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਕਈ ਪੰਛੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸਵੇਰੇ ਹਰ ਪੰਛੀ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਕਾਰਨ?
ਏਕਸਾਰ੍ਥਪ੍ਰਯਾਤਾਨਾ ਸਰ੍ਵੇषਾਨ੍ਤਤ੍ਰ ਗਾਮਿਨਾਮ੍ । ਯਸ੍ਤ੍ਵੇਕਸ੍ਤ੍ਵਰਿਤੋ ਯਾਤਿ ਕਾ ਤਤ੍ਰ ਪਰਿਵੇਦਨਾ ॥ ੧,੧੧੩.
ਇੱਕ ਜਥੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਰਾਹੀ ਇਕੱਠੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਤੁਰਤ ਤੁਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਕਾਰਨ?
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਦੀਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਵ੍ਯਕ੍ਤਮਧ੍ਯਾਨਿ ਸ਼ੌਨਕ । ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਨਿਧਨਾਨ੍ਯੇਨਵ ਕਾ ਤਤ੍ਰ ਪਰਿਵੇਦਨਾ ॥ ੧,੧੧੩.
ਜੀਵ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ (ਅਣ-ਦਿੱਖੇ) ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਵਿਚਕਾਰ ਦਿੱਖੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੁੜ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੌਨਕ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਕਾਰਨ?