ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਚਾਪਲਾਦ੍ਵਾਰਯੇਦ੍ਦृष੍ਟਿਂ ਮਿਥ੍ਯਾਵਾਕ੍ਯਞ੍ਚ ਵਾਰਯੇਤ੍ । ਮਾਨਵੇ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯੇ ਚੈਵ ਭृਤ੍ਯਵਰ੍ਗੇ ਸਦੈਵ ਹਿ ॥ ੧,੧੧੧.

ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਨੂੰ ਬੇਚੈਨੀ ਤੋਂ ਰੋਕੋ ਤੇ ਝੂਠੀ ਗੱਲ ਨਾ ਕਰੋ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਤੇ ਨੌਕਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੱਲ।

ਲੀਲਾਂ ਕਰੋਤਿ ਯੋ ਰਾਜਾ ਭृਤ੍ਯਸ੍ਵਜਨਗਰ੍ਵਿਤਃ । ਸ਼ਾਸਨੇ ਸਰ੍ਵਦਾ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਰਿਪੁਭਿਃ ਪਰਿਭੂਯਤੇ ॥ ੧,੧੧੧.

ਜੋ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਨੌਕਰਾਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ 'ਤੇ ਗਰਵ ਕਰਕੇ ਰਾਜਕਾਜ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਹਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹੁਙ੍ਕਾਰੇ ਭृਕੁਟੀਂ ਨੈਵ ਸਦਾ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਪਾਰ੍ਥਿਵਃ । ਵਿਨਾ ਦੋषੇਣ ਯੋ ਭृਤ੍ਯਾਨ੍ਰਾਜਾਧਮਣ ਸ਼ਾਸ੍ਤਿ ਚ । ਲੀਲਾਸੁਖਾਨਿ ਭੋਗ੍ਯਾਨਿ ਤ੍ਯਜੇਦਿਹ ਮਹੀਪਤਿਃ ॥ ੧,੧੧੧.

ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸਾ ਜਾਂ ਭ੍ਰੂ-ਭੰਨ ਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਜੇ ਰਾਜਾ ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਗਲਤੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਨਿਕੰਮਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਖੇਡ-ਮਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਸੁਖ ਛੱਡ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਸੁਖਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੈਃ ਸਾਧ੍ਯਨ੍ਤੈ ਸ਼ਤ੍ਰਵੋ ਵਿਗ੍ਰਹੇ ਸ੍ਥਿਤੈਃ ॥ ੧,੧੧੧.

ਜੋ ਲੋਕ ਸੁਖ ਤੇ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਉਹ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਉਦ੍ਯੋਗਃ ਸਾਹਸਂਧੈਰ੍ਯਂ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਪਰਾਕ੍ਰਮਃ । षਡ੍ਵਿਧੋ ਯਸ੍ਯ ਉਤ੍ਸਾਹਸ੍ਤਸ੍ਯ ਦੇਵੋऽਪਿ ਸ਼ਙ੍ਕਤੇ ॥ ੧,੧੧੧.

ਜਿਸ ਦੇ ਕੋਲ ਉੱਦਮ, ਹੌਸਲਾ, ਧੀਰਜ, ਅਕਲ, ਤਾਕਤ ਤੇ ਸ਼ੌਰ ਹੈ—ਇਹ ਛੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹਤਾ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਡਰਦੇ ਹਨ।

ਉਦ੍ਯੋਗੇਨ ਕृਤੇ ਕਾਰ੍ਯੇ ਸਿਦ੍ਧਰ੍ਯਸ੍ਯ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਦੈਵਂ ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਹਿ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਪੌਰੁषਂ ਸਦਾ ॥ ੧,੧੧੧.

ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਪਰ ਫਲ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਭਾਗ ਹੀ ਮਾਪਦੰਡ ਹੈ। ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣਾ ਜਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੧੨ ਸੂਤ ਉਵਾਚ । ਭृਤ੍ਯਾ ਬਹੁਵਿਧਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਉਤ੍ਤਮਾਧਮਮਧ੍ਯਮਾਃ । ਨਿਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਾ ਯਥਾਰ੍ਹੇषੁ ਤ੍ਰਿਵਿਧੇष੍ਵੇਵ ਕਰ੍ਮਸੁ ॥ ੧,੧੧੨.

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਨੌਕਰ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਚੰਗੇ, ਮੰਦੇ ਤੇ ਮੱਧਮ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਭृਤ੍ਯੇ ਪਰਿਕ੍ਸ਼ਣਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਯਸ੍ਯਯਸ੍ਯ ਹਿ ਯੋ ਗੁਣਃ । ਤਮਿਮਂ ਸਂਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯੇ ਯਥਾਕਥਿਤਂ ਕਿਲ ॥ ੧,੧੧੨.

ਮੈਂ ਨੌਕਰਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਗੁਣ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਯਥਾ ਚਤੁਰ੍ਭਿਃ ਕਨਕਂ ਪਰੀਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਨਿਘਰ੍षਣਚ੍ਛੇਦਨਤਾਪਤਾਡਨੈਃ । ਤਥਾ ਚਤੁਰ੍ਭਿਰ੍ਭृਤਕਂ ਪਰੀਕ੍ਸ਼ਯੇਦ੍ਵਤੇਨ ਸ਼ੀਲੇਨ ਕਲੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ ॥ ੧,੧੧੨.

ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ—ਘਸਣ, ਕੱਟਣ, ਤਪਾਉਣ ਤੇ ਪੀਟਣ ਨਾਲ ਜਾਂਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਚਾਰ ਚੀਜ਼ਾਂ—ਵਿਵਹਾਰ, ਚਰਿਤਰ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਜਾਂਚੋ।

ਕੁਲਸ਼ੀਲਗੁਣੋਪੇਤਃ ਸਤ੍ਯਧਰ੍ਮਪਰਾਯਣਃ । ਰੂਪਵਾਨ੍ਸੁਪ੍ਰਸਨ੍ਨਸ਼੍ਚ ਕੋਸ਼ਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ੋ ਵਿਧੀਯਤੇ ॥ ੧,੧੧੨.

ਜੋ ਉੱਚ ਕੁਲ, ਚੰਗਾ ਚਰਿਤਰ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ, ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਖੁਸ਼ਮਿਜਾਜ਼ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਖਜਾਨੇ ਦਾ ਇਨਚਾਰਜ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੂਲ੍ਯਰੂਪਪਰੀਕ੍ਸ਼ਾਕृਦ੍ਭਵੇ ਦ੍ਰਤ੍ਨਪਰੀਕ੍ਸ਼ਕਃ । ਬਲਾਬਲਪਰਿਜ੍ਞਾਤਾ ਸੇਨਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ੋ ਵਿਧੀਯਤੇ ॥ ੧,੧੧੨.

ਜੋ ਕੀਮਤ ਤੇ ਰੂਪ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰ ਸਕੇ, ਉਹ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜੋ ਤਾਕਤ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਫੌਜ ਦਾ ਮੁਖੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਙ੍ਗਿਤਾਕਾਰਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞੋ ਬਲਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਿਯਦਰ੍ਸ਼ਨਃ । ਅਪ੍ਰਮਾਦੀ ਪ੍ਰਮਾਥੀ ਚ ਪ੍ਰਤੀਹਾਰਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੧੨.

ਜੋ ਇਸ਼ਾਰੇ ਤੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਜਾਣਦਾ, ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਪਿਆਰਾ, ਸਾਵਧਾਨ ਤੇ ਚੁਸਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਕਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੇਧਾਵੀ ਵਾਕ੍ਪਟੁਃ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਃ ਸਤ੍ਯਵਾਦੀ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ । ਸਰ੍ਵਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸਮਾਲੋਕੀ ਹ੍ਯੇष ਸਾਧੁਃ ਸ ਲੇਖਕਃ ॥ ੧,੧੧੨.

ਜੋ ਬੁਧੀਮਾਨ, ਵਧੀਆ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਚੰਗਾ ਲੇਖਕ ਹੈ।

ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ਮਤਿਮਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਪਰਚਿਤ੍ਤੋਪਲਕ੍ਸ਼ਕਃ । ਕ੍ਰੂਰੋ ਯਥੋਕ੍ਤਵਾਦੀ ਚ ਏष ਦੂਤੋ ਵਿਧੀਯਤੇ ॥ ੧,੧੧੨.

ਜੋ ਸਮਝਦਾਰ, ਚਤੁਰ, ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਸੋਚ ਪਛਾਣ ਸਕਣ ਵਾਲਾ, ਕਠੋਰ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਤੇ ਆਖਿਆ ਮੁਤਾਬਕ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦੂਤ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਮਸ੍ਤਸ੍ਮृਤਿਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਪਣ੍ਡਿਤੋऽਥ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ । ਸ਼ੌਰ੍ਯਵੀਰ੍ਯਗੁਣੋਪੇਤੋ ਧਰ੍ਮਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ੋ ਵਿਧੀਯਤੇ ॥ ੧,੧੧੨.

ਜੋ ਸਮੂਹ ਸਮਝ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਵਾਨ, ਗਿਆਨੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਬਹਾਦਰ, ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਚੰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਧਰਮ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਿਤृਪੈਤਾਮਹੋ ਦਕ੍ਸ਼ਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਸਤ੍ਯਵਾਚਕਃ । ਸ਼ੁਚਿਸ਼੍ਚ ਕਠਿਨਸ਼੍ਚੈਵ ਸੂਪਕਾਰਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੧੨.

ਜੋ ਪਿਉ-ਦਾਦਿਆਂ ਤੋਂ ਨਿਪੁੰਨ, ਵਿਦਿਆਵਾਨ, ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਸੁੱਚਾ ਤੇ ਸਖਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਹੀ ਰਸੋਈਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਕृਤਾਭ੍ਯਾਸਃ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਪ੍ਰਿਯਦਰ੍ਸ਼ਨਃ । ਆਯੁਃ ਸ਼ੀਲਗੁਣੋਪੇਤੋ ਵੈਦ੍ਯ ਏਵ ਵਿਧੀਯਤੇ ॥ ੧,੧੧੨.

ਜੋ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ, ਸਭ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ, ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਚੰਗਾ ਚਰਿਤਰ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੈਦ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵੇਦਵੇਦਾਙ੍ਗਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞੋ ਜਪਹਮਪਰਾਯਣਃ । ਆਸ਼ੀਰ੍ਵਾਦਪਰੋ ਨਿਤ੍ਯਮੇष ਰਾਜਪੁਰੋਹਿਤ ॥ ੧,੧੧੨.

ਜੋ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਸਮਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਪ ਅਤੇ ਯਜਨ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਅਸੀਸ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਰਾਜਾ ਦਾ ਪੂਜਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਲੇਖਕਃ ਪਾਠਕਸ਼੍ਚੈਵ ਗਣਕਃ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧਕਃ । ਆਲਸ੍ਯਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚੈਦ੍ਰਾਜਾ ਕਰ੍ਮ ਸਂਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ਸਦਾ ॥ ੧,੧੧੨.

ਲਿਖਾਰੀ, ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲਾ, ਗਿਣਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਆਲਸੀ—ਇਹ ਜਿਹੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੂਰ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਦ੍ਵਿਜਿਹ੍ਵਮੁਦ੍ਵੇਗਕਰਂ ਕ੍ਰੂਰਮੇਕਾਨ੍ਤਦਾਰੁਣਮ੍ । ਖਲਸ੍ਯਾਹੇਸ਼੍ਚ ਵਦਨਮਪਕਾਰਾਯ ਕੇਵਲਮ੍ ॥ ੧,੧੧੨.

ਦੋ ਮੂੰਹਾ, ਔਖਾ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠੋਰ ਤੇ ਸਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ—ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸਿਰਫ ਨਿਰਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਦੁਰ੍ਜਨਃ ਪਰਿਹਰ੍ਤਵ੍ਯੋ ਵਿਦ੍ਯਯਾਲਙ੍ਕृਤੋऽਪਿਸਨ੍ । ਮਣਿਨਾ ਭੂषਿਤਃ ਸਰ੍ਪਃ ਕਿਮਸੌ ਨ ਭਯਙ੍ਕਰਃ ॥ ੧,੧੧੨.

ਮੰਦੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਵੇ, ਦੂਰ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਮੋਤੀ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੱਪ ਵੀ ਡਰਾਉਣਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਅਕਾਰਣਵਿष੍ਕृਤਕੋਪਧਾਰਿਣਃ ਖਲਾਦ੍ਭਯਂ ਕਸ੍ਯ ਨ ਨਾਮ ਜਾਯਤੇ । ਵਿषਂ ਮਹਾਹੇਰ੍ਵਿषਮਸ੍ਯ ਦੁਰ੍ਵਚਃ ਸਦੁਃ ਸਹਂ ਸਨ੍ਨਿਪਤੇਤ੍ਸਦਾ ਮੁਖੇ ॥ ੧,੧੧੨.

ਜੋ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਦੇ ਗੁੱਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਾੜਾ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ? ਵੱਡੇ ਸੱਪ ਦਾ ਜ਼ਹਿਰ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਠੋਰ ਗੱਲਾਂ, ਦੋਵੇਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ 'ਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤੁਲ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਤੁਲ੍ਯਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਂ ਮਰ੍ਮਜ੍ਞਂ ਵ੍ਯਵਸਾਯਿਨਮ੍ । ਅਰ੍ਧਰਾਜ੍ਯਹਰਂ ਭृਤ੍ਯਂ ਯੋ ਹਨ੍ਯਾਤ੍ਸ ਨ ਹਨ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੧੨.

ਜੋ ਨੌਕਰ ਦੌਲਤ, ਸਮਰਥਾ, ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਹੌਸਲੇ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਅੱਧਾ ਰਾਜ ਲੈ ਲਵੇ, ਜੇ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਖੁਦ ਨਹੀਂ ਮਰਦਾ।

ਸ਼ੂਰਤ੍ਵਯੁਕ੍ਤਾ ਮृਦੁਮਨ੍ਦਵਾਕ੍ਯਾ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਃ ਸਤ੍ਯਪਰਾਕ੍ਰਮਾਸ਼੍ਚ । ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਵਿਪਰੀ ਤਰੁਪਾ ਯੇ ਤੇ ਤੁ ਭृਤ੍ਯਾ ਨ ਹਿਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ॥ ੧,੧੧੨.

ਜੋ ਨੌਕਰ ਬਹਾਦਰ ਹੋਣ, ਹੌਲੇ ਤੇ ਧੀਰੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਸੱਚੇ ਯੋਧੇ ਹੋਣ, ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਰੂਪ ਤੇ ਫਿਰ ਦੂਜੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋ ਜਾਣ, ਉਹ ਨੌਕਰ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

ਨਿਰਾਲਸ੍ਯਾਃ ਸੁਸਨ੍ਤੁष੍ਟਾਃ ਪ੍ਰਤਿਬੋਧਕਾਃ । ਸੁਖਦੁਃ ਖਸਮਾ ਧੀਰਾ ਭृਤ੍ਯਾ ਲੋਕੇषੁ ਦੁਰ੍ਲਭਾਃ ॥ ੧,੧੧੨.

ਜੋ ਨੌਕਰ ਆਲਸੀ ਨਹੀਂ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਜੇ ਹੋਏ, ਚੁਸਤ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਸਬਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਦਿਲੋਂ ਮਜਬੂਤ ਹੋਣ, ਉਹ ਨੌਕਰ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਵਿਰਲੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਕ੍ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਸ੍ਤਯਵਿਹੀਨਸ਼੍ਚ ਕ੍ਰੂਰਬੁਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਨਿਨ੍ਦਕਃ । ਦਾਮ੍ਭਿਕਃ ਕਪਟੀ ਚੈਵ ਸ਼ਠਸ਼੍ਚ ਸ੍ਪृਹਯਾਨ੍ਵਿਤਃ । ਅਸ਼ਕ੍ਤੋ ਭਯਭੀਤਸ਼੍ਚ ਰਾਜ੍ਞਾ ਤ੍ਯਕ੍ਤਵ੍ਯ ਏਵ ਸਃ ॥ ੧,੧੧੨.

ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਧੀਰਜ ਤੇ ਲਜਾ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਕਠੋਰ ਹੈ, ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਝੂਠਾ ਤੇ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚਲਾਕ ਤੇ ਲਾਲਚੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਮਰਥ ਤੇ ਡਰਪੋਕ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਪਤੀ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸੁਸਨ੍ਧਾਨਾਨਿ ਚਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਵਿਵਿਧਾਨਿ ਚ । ਦੁਰ੍ਗੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਿਤਵ੍ਯਾਨਿ ਤਤਃ ਸ਼ਤ੍ਰੁਂ ਨਿਪਾਤਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੧੨.

ਚੰਗੀ ਤਿਆਰੀ ਵਾਲੇ ਹਥਿਆਰ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸ਼ਸਤਰ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਦੁਸ਼ਮਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।

षਣ੍ਮਾਸਮਥ ਵਰ੍षਂ ਵਾ ਸਨ੍ਧਿਂ ਕੁਰ੍ਯਾਨ੍ਨਰਾਧਿਪਃ । ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਸਞ੍ਚਿਤਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਪੁਨਃ ਸ਼ਤ੍ਰੁਂ ਨਿਪਾਤਯੇਤ੍ ॥ ੧,੧੧੨.

ਨਰਪਤੀ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਜਾਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਲਈ ਸਾਂਝ ਕਰੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨ ਰੱਖੇ, ਤੇ ਫਿਰ ਦੁਸ਼ਮਨ ਨੂੰ ਵਾਰ ਦੇਵੇ।

ਮੂਰ੍ਖਾਨ੍ਨਿਯੋਜਯੇਦ੍ਯਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਯੋऽਪ੍ਯੇਤੇ ਮਹੀਪਤੇਃ । ਅਯਸ਼ਸ਼੍ਚਾਰ੍ਥਨਾਸ਼ਸ਼੍ਚ ਨਰਕੇ ਚੈਵ ਪਾਤਨਮ੍ ॥ ੧,੧੧੨.

ਜੇ ਕੋਈ ਮੂਰਖਾਂ ਨੂੰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਰਾਜੇ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਬਦਨਾਮੀ, ਧਨ ਦੀ ਹਾਨੀ ਤੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।