ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਤ੍ਯਜਨ੍ਤਿ ਮਿਤ੍ਰਾਣਿ ਧਨੈਰ੍ਵਿਹੀਨਂ ਪੁਤ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਦਾਰਾਸ਼੍ਚ ਸੁਹृਜ੍ਜਨਾਸ਼੍ਚ । ਤੇ ਚਾਰ੍ਥਵਨ੍ਤਂ ਪੁਨਰਾਸ਼੍ਰਯਨ੍ਤਿ ਹ੍ਯਰ੍ਥੋ ਹਿ ਲੋਕੇ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਬਨ੍ਧੁਃ ॥ ੧,੧੧੧.

ਮਿੱਤਰ, ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਸੱਜਣ ਦੌਲਤ ਤੋਂ ਵੰਝੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਫਿਰ ਦੌਲਤ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੌਲਤ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਸਲ ਸੰਗਤ ਹੈ।

ਅਨ੍ਧਾ ਹਿ ਰਾਜਾ ਭਵਤਿ ਯਸ੍ਤੁ ਸਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ । ਅਨ੍ਧਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਚਾਰੇਣ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਹੀਨੋ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ॥ ੧,੧੧੧.

ਜੋ ਰਾਜਾ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੋਂ ਵੰਝਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਧਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅੰਧਾ ਮਨੁੱਖ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੋਂ ਵੰਝਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ।

ਯਸ੍ਯ ਪੁਤ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਭृਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਣਸ਼੍ਚ ਪੁਰੋਹਿਤਾਃ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਾਨਿ ਤਸ੍ਯ ਰਾਜ੍ਯਂ ਚਿਰਂ ਨ ਹਿ ॥ ੧,੧੧੧.

ਜਿਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਨੌਕਰ, ਮੰਤਰੀ, ਪੁਰੋਹਿਤ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਸੁੱਤੇ ਹੋਣ, ਉਸ ਦਾ ਰਾਜ ਲੰਮਾ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ।

ਯੇਨਾਰ੍ਜਿਤਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋऽਪ੍ਯੋऽਪ੍ਯੇਤੇ ਪੁਤ੍ਰਾ ਭृਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਬਾਨ੍ਧਵਾਃ । ਜਿਤਾ ਤੇਨ ਸਮਂ ਭੂਪੈਸ਼੍ਚਤੁਰਬ੍ਧਿਰ੍ਵਸੁਨ੍ਧਰਾ ॥ ੧,੧੧੧.

ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਤਿੰਨ—ਪੁੱਤਰ, ਨੌਕਰ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ—ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਹੋਰ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਲਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਲਙ੍ਘਯੇਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਹੇਤੁਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਯਾਨਿ ਚ । ਸਹਿ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਵੈ ਰਾਜਾ ਇਹ ਲੋਕੇ ਪਰਤ੍ਰ ਚ ॥ ੧,੧੧੧.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਤਰਕ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਥੇ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਸਮੇਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਨਸ੍ਤਾਪਂ ਨ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਆਪਦਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਪਾਰ੍ਥਿਵਃ । ਸਮਬੁਦ੍ਧਿਃ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਤ੍ਮਾ ਸੁਖਦੁਃਖੇ ਸਮੋ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੧੧੧.

ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮੁਸੀਬਤ ਆਵੇ, ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਦਾਸ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੋ ਜਿਹਾ, ਖੁਸ਼ ਤੇ ਸਾਫ ਦਿਲ ਵਾਲਾ ਰਹੇ।

ਧੀਰਾਃ ਕष੍ਟਮਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ਵਿषਾਦਿਨਃ । ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਵਦਨਂ ਰਾਹੋਃ ਕਿਂ ਨੋਦਤਿ ਪੁਨਃ ਸ਼ਸ਼ੀ ॥ ੧,੧੧੧.

ਜੋ ਧੀਰਜ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਠਨਾਈ ਆਉਣ 'ਤੇ ਕਦੇ ਹਤਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਚੰਦ ਵੀ ਰਾਹੂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਦੁਬਾਰਾ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੀ ਹੈ।

ਧਿਗ੍ਧਿਕ੍ਸ਼ਰੀਰਸੁਖਲਾਲਿਤਮਾਨਵੇषੁ ਮਾ ਖੇਦਯੇਦ੍ਧਨਕृਸ਼ਂ ਹਿ ਸ਼ਰੀਰਮੇਵ । ਸਦ੍ਦਾਰਕਾ ਹ੍ਯਧਨਪਾਣ੍ਡੁਸੁਤਾਃ ਸ਼੍ਰੁਤਾ ਹਿ ਦੁਃਖਂ ਵਿਹਾਯ ਪੁਨਰੇਵ ਸੁਖਂ ਪ੍ਰਪਨ੍ਨਾਃ ॥ ੧,੧੧੧.

ਜੋ ਲੋਕ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇ ਸੁਖ ਲਈ ਪਾਲਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ 'ਤੇ ਅਫਸੋਸ। ਧਨ ਦੀ ਘਾਟ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ। ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਕੇ ਮੁੜ ਸੁਖ ਪਾ ਲਿਆ, ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਲੇ ਵੀ ਸੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਵਿਦ੍ਯਾਮਾਲੋਕ੍ਯ ਵਾਦ੍ਯਂ ਚ ਗਣਿਕਾਗਣਾਨ੍ । ਧਨੁਰ੍ਵੇਦਾਰ੍ਥਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਲੋਕੇ ਰਕ੍ਸ਼ੇਚ੍ਚ ਭੂਪਤਿਃ ॥ ੧,੧੧੧.

ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀ ਕਲਾ, ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਨਾਚ-ਗਾਇਕਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਧਨੁਰਵਿਦਿਆ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਕਾਰਣੇਨ ਵਿਨਾ ਭृਤ੍ਯੇ ਯਸ੍ਤੁ ਕੁਪ੍ਯਤਿ ਪਾਰ੍ਥਿਵਃ । ਸ ਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਵਿषੋਨ੍ਮਾਦਂ ਕृष੍ਣਸਰ੍ਪਵਿਸਰ੍ਜਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੧੧.

ਰਾਜਾ ਜੇ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਨੌਕਰ 'ਤੇ ਗੁੱਸਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਾਲੇ ਸੱਪ ਦੇ ਜ਼ਹਰ ਵਾਂਗ ਪਾਗਲਪਨ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਚਾਪਲਾਦ੍ਵਾਰਯੇਦ੍ਦृष੍ਟਿਂ ਮਿਥ੍ਯਾਵਾਕ੍ਯਞ੍ਚ ਵਾਰਯੇਤ੍ । ਮਾਨਵੇ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯੇ ਚੈਵ ਭृਤ੍ਯਵਰ੍ਗੇ ਸਦੈਵ ਹਿ ॥ ੧,੧੧੧.

ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਨੂੰ ਬੇਚੈਨੀ ਤੋਂ ਰੋਕੋ ਤੇ ਝੂਠੀ ਗੱਲ ਨਾ ਕਰੋ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਤੇ ਨੌਕਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੱਲ।

ਲੀਲਾਂ ਕਰੋਤਿ ਯੋ ਰਾਜਾ ਭृਤ੍ਯਸ੍ਵਜਨਗਰ੍ਵਿਤਃ । ਸ਼ਾਸਨੇ ਸਰ੍ਵਦਾ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਰਿਪੁਭਿਃ ਪਰਿਭੂਯਤੇ ॥ ੧,੧੧੧.

ਜੋ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਨੌਕਰਾਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ 'ਤੇ ਗਰਵ ਕਰਕੇ ਰਾਜਕਾਜ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਹਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹੁਙ੍ਕਾਰੇ ਭृਕੁਟੀਂ ਨੈਵ ਸਦਾ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਪਾਰ੍ਥਿਵਃ । ਵਿਨਾ ਦੋषੇਣ ਯੋ ਭृਤ੍ਯਾਨ੍ਰਾਜਾਧਮਣ ਸ਼ਾਸ੍ਤਿ ਚ । ਲੀਲਾਸੁਖਾਨਿ ਭੋਗ੍ਯਾਨਿ ਤ੍ਯਜੇਦਿਹ ਮਹੀਪਤਿਃ ॥ ੧,੧੧੧.

ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸਾ ਜਾਂ ਭ੍ਰੂ-ਭੰਨ ਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਜੇ ਰਾਜਾ ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਗਲਤੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਨਿਕੰਮਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਖੇਡ-ਮਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਸੁਖ ਛੱਡ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਸੁਖਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੈਃ ਸਾਧ੍ਯਨ੍ਤੈ ਸ਼ਤ੍ਰਵੋ ਵਿਗ੍ਰਹੇ ਸ੍ਥਿਤੈਃ ॥ ੧,੧੧੧.

ਜੋ ਲੋਕ ਸੁਖ ਤੇ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਉਹ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਉਦ੍ਯੋਗਃ ਸਾਹਸਂਧੈਰ੍ਯਂ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਪਰਾਕ੍ਰਮਃ । षਡ੍ਵਿਧੋ ਯਸ੍ਯ ਉਤ੍ਸਾਹਸ੍ਤਸ੍ਯ ਦੇਵੋऽਪਿ ਸ਼ਙ੍ਕਤੇ ॥ ੧,੧੧੧.

ਜਿਸ ਦੇ ਕੋਲ ਉੱਦਮ, ਹੌਸਲਾ, ਧੀਰਜ, ਅਕਲ, ਤਾਕਤ ਤੇ ਸ਼ੌਰ ਹੈ—ਇਹ ਛੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹਤਾ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਡਰਦੇ ਹਨ।

ਉਦ੍ਯੋਗੇਨ ਕृਤੇ ਕਾਰ੍ਯੇ ਸਿਦ੍ਧਰ੍ਯਸ੍ਯ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਦੈਵਂ ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਹਿ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਪੌਰੁषਂ ਸਦਾ ॥ ੧,੧੧੧.

ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਪਰ ਫਲ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਭਾਗ ਹੀ ਮਾਪਦੰਡ ਹੈ। ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣਾ ਜਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੧੨ ਸੂਤ ਉਵਾਚ । ਭृਤ੍ਯਾ ਬਹੁਵਿਧਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਉਤ੍ਤਮਾਧਮਮਧ੍ਯਮਾਃ । ਨਿਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਾ ਯਥਾਰ੍ਹੇषੁ ਤ੍ਰਿਵਿਧੇष੍ਵੇਵ ਕਰ੍ਮਸੁ ॥ ੧,੧੧੨.

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਨੌਕਰ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਚੰਗੇ, ਮੰਦੇ ਤੇ ਮੱਧਮ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਭृਤ੍ਯੇ ਪਰਿਕ੍ਸ਼ਣਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਯਸ੍ਯਯਸ੍ਯ ਹਿ ਯੋ ਗੁਣਃ । ਤਮਿਮਂ ਸਂਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯੇ ਯਥਾਕਥਿਤਂ ਕਿਲ ॥ ੧,੧੧੨.

ਮੈਂ ਨੌਕਰਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਗੁਣ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਯਥਾ ਚਤੁਰ੍ਭਿਃ ਕਨਕਂ ਪਰੀਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਨਿਘਰ੍षਣਚ੍ਛੇਦਨਤਾਪਤਾਡਨੈਃ । ਤਥਾ ਚਤੁਰ੍ਭਿਰ੍ਭृਤਕਂ ਪਰੀਕ੍ਸ਼ਯੇਦ੍ਵਤੇਨ ਸ਼ੀਲੇਨ ਕਲੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ ॥ ੧,੧੧੨.

ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ—ਘਸਣ, ਕੱਟਣ, ਤਪਾਉਣ ਤੇ ਪੀਟਣ ਨਾਲ ਜਾਂਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਚਾਰ ਚੀਜ਼ਾਂ—ਵਿਵਹਾਰ, ਚਰਿਤਰ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਜਾਂਚੋ।

ਕੁਲਸ਼ੀਲਗੁਣੋਪੇਤਃ ਸਤ੍ਯਧਰ੍ਮਪਰਾਯਣਃ । ਰੂਪਵਾਨ੍ਸੁਪ੍ਰਸਨ੍ਨਸ਼੍ਚ ਕੋਸ਼ਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ੋ ਵਿਧੀਯਤੇ ॥ ੧,੧੧੨.

ਜੋ ਉੱਚ ਕੁਲ, ਚੰਗਾ ਚਰਿਤਰ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ, ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਖੁਸ਼ਮਿਜਾਜ਼ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਖਜਾਨੇ ਦਾ ਇਨਚਾਰਜ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੂਲ੍ਯਰੂਪਪਰੀਕ੍ਸ਼ਾਕृਦ੍ਭਵੇ ਦ੍ਰਤ੍ਨਪਰੀਕ੍ਸ਼ਕਃ । ਬਲਾਬਲਪਰਿਜ੍ਞਾਤਾ ਸੇਨਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ੋ ਵਿਧੀਯਤੇ ॥ ੧,੧੧੨.

ਜੋ ਕੀਮਤ ਤੇ ਰੂਪ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰ ਸਕੇ, ਉਹ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜੋ ਤਾਕਤ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਫੌਜ ਦਾ ਮੁਖੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਙ੍ਗਿਤਾਕਾਰਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞੋ ਬਲਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਿਯਦਰ੍ਸ਼ਨਃ । ਅਪ੍ਰਮਾਦੀ ਪ੍ਰਮਾਥੀ ਚ ਪ੍ਰਤੀਹਾਰਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੧੨.

ਜੋ ਇਸ਼ਾਰੇ ਤੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਜਾਣਦਾ, ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਪਿਆਰਾ, ਸਾਵਧਾਨ ਤੇ ਚੁਸਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਕਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੇਧਾਵੀ ਵਾਕ੍ਪਟੁਃ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਃ ਸਤ੍ਯਵਾਦੀ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ । ਸਰ੍ਵਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸਮਾਲੋਕੀ ਹ੍ਯੇष ਸਾਧੁਃ ਸ ਲੇਖਕਃ ॥ ੧,੧੧੨.

ਜੋ ਬੁਧੀਮਾਨ, ਵਧੀਆ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਚੰਗਾ ਲੇਖਕ ਹੈ।

ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ਮਤਿਮਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਪਰਚਿਤ੍ਤੋਪਲਕ੍ਸ਼ਕਃ । ਕ੍ਰੂਰੋ ਯਥੋਕ੍ਤਵਾਦੀ ਚ ਏष ਦੂਤੋ ਵਿਧੀਯਤੇ ॥ ੧,੧੧੨.

ਜੋ ਸਮਝਦਾਰ, ਚਤੁਰ, ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਸੋਚ ਪਛਾਣ ਸਕਣ ਵਾਲਾ, ਕਠੋਰ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਤੇ ਆਖਿਆ ਮੁਤਾਬਕ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦੂਤ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਮਸ੍ਤਸ੍ਮृਤਿਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਪਣ੍ਡਿਤੋऽਥ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ । ਸ਼ੌਰ੍ਯਵੀਰ੍ਯਗੁਣੋਪੇਤੋ ਧਰ੍ਮਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ੋ ਵਿਧੀਯਤੇ ॥ ੧,੧੧੨.

ਜੋ ਸਮੂਹ ਸਮਝ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਵਾਨ, ਗਿਆਨੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਬਹਾਦਰ, ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਚੰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਧਰਮ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਿਤृਪੈਤਾਮਹੋ ਦਕ੍ਸ਼ਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਸਤ੍ਯਵਾਚਕਃ । ਸ਼ੁਚਿਸ਼੍ਚ ਕਠਿਨਸ਼੍ਚੈਵ ਸੂਪਕਾਰਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੧੨.

ਜੋ ਪਿਉ-ਦਾਦਿਆਂ ਤੋਂ ਨਿਪੁੰਨ, ਵਿਦਿਆਵਾਨ, ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਸੁੱਚਾ ਤੇ ਸਖਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਹੀ ਰਸੋਈਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਕृਤਾਭ੍ਯਾਸਃ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਪ੍ਰਿਯਦਰ੍ਸ਼ਨਃ । ਆਯੁਃ ਸ਼ੀਲਗੁਣੋਪੇਤੋ ਵੈਦ੍ਯ ਏਵ ਵਿਧੀਯਤੇ ॥ ੧,੧੧੨.

ਜੋ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ, ਸਭ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ, ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਚੰਗਾ ਚਰਿਤਰ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੈਦ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵੇਦਵੇਦਾਙ੍ਗਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞੋ ਜਪਹਮਪਰਾਯਣਃ । ਆਸ਼ੀਰ੍ਵਾਦਪਰੋ ਨਿਤ੍ਯਮੇष ਰਾਜਪੁਰੋਹਿਤ ॥ ੧,੧੧੨.

ਜੋ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਸਮਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਪ ਅਤੇ ਯਜਨ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਅਸੀਸ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਰਾਜਾ ਦਾ ਪੂਜਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਲੇਖਕਃ ਪਾਠਕਸ਼੍ਚੈਵ ਗਣਕਃ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧਕਃ । ਆਲਸ੍ਯਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚੈਦ੍ਰਾਜਾ ਕਰ੍ਮ ਸਂਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ਸਦਾ ॥ ੧,੧੧੨.

ਲਿਖਾਰੀ, ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲਾ, ਗਿਣਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਆਲਸੀ—ਇਹ ਜਿਹੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੂਰ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।