ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯਮਧ੍ਰੁਵਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਰਾਜਾ ਧਰ੍ਮੇ ਮਤਿਞ੍ਚਰੇਤ੍ । ਕ੍ਸ਼ਣੇਨ ਵਿਭਵੋ ਨਸ਼੍ਯੇਨ੍ਨਾਤ੍ਮਾਯਤ੍ਤਂ ਧਨਾਦਿਕਮ੍ ॥ ੧,੧੧੧.

ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਅਸਥਿਰ ਦੌਲਤ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਦੌਲਤ ਤੇ ਰੌਣਕ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਸਤ੍ਯਂ ਮਨੋਰਮਾਃ ਕਾਮਾਃ ਸਤ੍ਯਂ ਰਮ੍ਯਾ ਵਿਭੂਤਯਃ । ਕਿਨ੍ਤੁ ਵੈ ਵਨਿਤਾਪਾਙ੍ਗਭਙ੍ਗਿਲੋਲਂ ਹਿ ਜੀਵਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੧੧.

ਸਚ ਹੈ ਕਿ ਇੱਛਾਵਾਂ ਸੁਖਦਾਈ ਹਨ, ਤੇ ਦੌਲਤ ਮਨਮੋਹਣੀ ਹੈ; ਪਰ ਜੀਵਨ ਵੀ ਇਕ ਔਰਤ ਦੀ ਪਲਟਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਸਥਿਰ ਹੈ।

ਵ੍ਯਾਘ੍ਰੀਵ ਤਿष੍ਠਤਿ ਜਰਾ ਪਰਿਤਰ੍ਜਯਨ੍ਤੀ ਰੋਗਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ਤ੍ਰਵ ਇਵ ਪ੍ਰਭਵਨ੍ਤਿ ਗਾਤ੍ਰੇ । ਆਯੁਃ ਪਰਿਸ੍ਤ੍ਰਵਤਿ ਭਿਨ੍ਨਘਟਾਦਿਵਾਮ੍ਭੋ ਲੋਕੋ ਨ ਚਾਤ੍ਮਹਿਤਮਾਚਰਤੀਹ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ॥ ੧,੧੧੧.

ਬੁਢਾਪਾ ਬਾਘਣ ਵਾਂਗ ਡਰਾਉਣੀ ਖੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਰੋਗ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਆਯੁ ਤੂਟੇ ਘੜੇ ਦੀ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਵਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

ਨਿਃ ਸ਼ਙ੍ਕਂ ਕਿਂ ਮਨੁष੍ਯਾਃ ਕੁਰੁਤ ਪਰਹਿਤਂ ਯੁਕ੍ਤਮਗ੍ਰੇ ਹਿਤਂ ਯਨ੍ਮੋਦਧ੍ਵਂ ਕਾਮਿਨੀਭਿਰ੍ਮਦਨਸ਼ਰਹਤਾ ਮਨ੍ਦਮਨ੍ਦਾਤਿਦृष੍ਟ੍ਯਾ । ਮਾ ਪਾਪਂ ਸਂਕੁਰੁਧ੍ਵਂ ਦ੍ਵਿਜਹਰਿਪਰਮਾਃ ਸਂਭਜਧ੍ਵਂ ਸਦੈਵ ਆਯੁਰ੍ਨਿਃ ਸ਼ੇषਮੇਤਿ ਸ੍ਖਲਤਿ ਜਲਘਟੀਭੂਤਮृਤ੍ਯੁਚ੍ਛਲੇਨ ॥ ੧,੧੧੧.

ਲੋਕ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਭਲਾਈ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ? ਪਾਪ ਨਾ ਕਰੋ; ਸਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਆਯੁ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੌਤ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਘੜੀ ਦੀ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਡਿਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮਾਤृਵਤ੍ਪਰਦਾਰੇषੁ ਪਰਦ੍ਰਵ੍ਯੇषੁ ਲੋष੍ਟਵਤ੍ । ਆਤ੍ਮਵਤ੍ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਯਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸ ਪਣ੍ਡਿਤਃ ॥ ੧,੧੧੧.

ਉਹੀ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ ਜੋ ਪਰਾਈਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਂ ਵਾਂਗ, ਪਰਾਈ ਦੌਲਤ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

ਏਤਦਰ੍ਥਂ ਹਿ ਵਿਪ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰਾ ਰਾਜ੍ਯਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਭੂਭृਤਃ । ਯਦੇषਾਂ ਸਰ੍ਵਕਾਰ੍ਯੇषੁ ਵਚੋ ਨ ਪ੍ਰਤਿਹਨ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੧੧.

ਇਸ ਕਾਰਨ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਰਾਜੇ ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਆ ਟਾਲਿਆ ਨਾ ਜਾਵੇ।

ਏਤਦਰ੍ਥਂ ਹਿ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਰਾਜਾਨੋ ਧਨਸਞ੍ਚਯਮ੍ । ਰਕ੍ਸ਼ਯਿਤ੍ਵਾ ਤੁ ਚਾਤ੍ਮਾਨਂ ਯਦ੍ਧਨਂ ਤਦ੍ਦ੍ਵਿਜਾਤਯੇ ॥ ੧,੧੧੧.

ਇਸ ਲਈ ਰਾਜੇ ਦੌਲਤ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਦੌਲਤ ਦੋਵਾਂ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਓਙ੍ਕਾਰਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਿਪ੍ਰਾਣਾਂ ਯੇਨ ਰਾष੍ਟ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਧਤੇ । ਸ ਰਾਜਾ ਵਰ੍ਧਤੇ ਯੋਗਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਭਿਸ਼੍ਚ ਨ ਬਧ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੧੧੧.

ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਚਾਰਿਆ 'ਓਂ' ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਰਾਜ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਐਸਾ ਰਾਜਾ ਯੋਗ ਦੇ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਅਸਮਰ੍ਥਾਸ਼੍ਚ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਮੁਨਯੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਞ੍ਚਯਮ੍ । ਕਿਂ ਪੁਨਸ੍ਤੁ ਮਹੀਪਾਲਃ ਪੁਤ੍ਰਵਤ੍ਪਾਲਯਨ੍ਪ੍ਰਜਾਃ ॥ ੧,੧੧੧.

ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਕਤੀਹੀਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਦੌਲਤ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਯਸ੍ਯਾਰ੍ਥਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮਿਤ੍ਰਾਣਿ ਯਸ੍ਯਾਰ੍ਥਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਬਾਨ੍ਧਵਾਃ । ਯਸ੍ਯਾਰ੍ਥਾਃ ਸ ਮੁਮਾਂਲ੍ਲਾਕੇ ਯਸ੍ਯਾਰ੍ਥਾਃ ਸ ਚ ਪਣ੍ਡਿਤਃ ॥ ੧,੧੧੧.

ਜਿਸ ਕੋਲ ਦੌਲਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਹਨ; ਜਿਸ ਕੋਲ ਦੌਲਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹਨ; ਜਿਸ ਕੋਲ ਦੌਲਤ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਾਣ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਕੋਲ ਦੌਲਤ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਯਜਨ੍ਤਿ ਮਿਤ੍ਰਾਣਿ ਧਨੈਰ੍ਵਿਹੀਨਂ ਪੁਤ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਦਾਰਾਸ਼੍ਚ ਸੁਹृਜ੍ਜਨਾਸ਼੍ਚ । ਤੇ ਚਾਰ੍ਥਵਨ੍ਤਂ ਪੁਨਰਾਸ਼੍ਰਯਨ੍ਤਿ ਹ੍ਯਰ੍ਥੋ ਹਿ ਲੋਕੇ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਬਨ੍ਧੁਃ ॥ ੧,੧੧੧.

ਮਿੱਤਰ, ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਸੱਜਣ ਦੌਲਤ ਤੋਂ ਵੰਝੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਫਿਰ ਦੌਲਤ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੌਲਤ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਸਲ ਸੰਗਤ ਹੈ।

ਅਨ੍ਧਾ ਹਿ ਰਾਜਾ ਭਵਤਿ ਯਸ੍ਤੁ ਸਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ । ਅਨ੍ਧਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਚਾਰੇਣ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਹੀਨੋ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ॥ ੧,੧੧੧.

ਜੋ ਰਾਜਾ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੋਂ ਵੰਝਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਧਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅੰਧਾ ਮਨੁੱਖ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੋਂ ਵੰਝਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ।

ਯਸ੍ਯ ਪੁਤ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਭृਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਣਸ਼੍ਚ ਪੁਰੋਹਿਤਾਃ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਾਨਿ ਤਸ੍ਯ ਰਾਜ੍ਯਂ ਚਿਰਂ ਨ ਹਿ ॥ ੧,੧੧੧.

ਜਿਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਨੌਕਰ, ਮੰਤਰੀ, ਪੁਰੋਹਿਤ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਸੁੱਤੇ ਹੋਣ, ਉਸ ਦਾ ਰਾਜ ਲੰਮਾ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ।

ਯੇਨਾਰ੍ਜਿਤਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋऽਪ੍ਯੋऽਪ੍ਯੇਤੇ ਪੁਤ੍ਰਾ ਭृਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਬਾਨ੍ਧਵਾਃ । ਜਿਤਾ ਤੇਨ ਸਮਂ ਭੂਪੈਸ਼੍ਚਤੁਰਬ੍ਧਿਰ੍ਵਸੁਨ੍ਧਰਾ ॥ ੧,੧੧੧.

ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਤਿੰਨ—ਪੁੱਤਰ, ਨੌਕਰ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ—ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਹੋਰ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਲਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਲਙ੍ਘਯੇਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਹੇਤੁਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਯਾਨਿ ਚ । ਸਹਿ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਵੈ ਰਾਜਾ ਇਹ ਲੋਕੇ ਪਰਤ੍ਰ ਚ ॥ ੧,੧੧੧.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਤਰਕ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਥੇ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਸਮੇਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਨਸ੍ਤਾਪਂ ਨ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਆਪਦਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਪਾਰ੍ਥਿਵਃ । ਸਮਬੁਦ੍ਧਿਃ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਤ੍ਮਾ ਸੁਖਦੁਃਖੇ ਸਮੋ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੧,੧੧੧.

ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮੁਸੀਬਤ ਆਵੇ, ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਦਾਸ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੋ ਜਿਹਾ, ਖੁਸ਼ ਤੇ ਸਾਫ ਦਿਲ ਵਾਲਾ ਰਹੇ।

ਧੀਰਾਃ ਕष੍ਟਮਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ਵਿषਾਦਿਨਃ । ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਵਦਨਂ ਰਾਹੋਃ ਕਿਂ ਨੋਦਤਿ ਪੁਨਃ ਸ਼ਸ਼ੀ ॥ ੧,੧੧੧.

ਜੋ ਧੀਰਜ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਠਨਾਈ ਆਉਣ 'ਤੇ ਕਦੇ ਹਤਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਚੰਦ ਵੀ ਰਾਹੂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਦੁਬਾਰਾ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੀ ਹੈ।

ਧਿਗ੍ਧਿਕ੍ਸ਼ਰੀਰਸੁਖਲਾਲਿਤਮਾਨਵੇषੁ ਮਾ ਖੇਦਯੇਦ੍ਧਨਕृਸ਼ਂ ਹਿ ਸ਼ਰੀਰਮੇਵ । ਸਦ੍ਦਾਰਕਾ ਹ੍ਯਧਨਪਾਣ੍ਡੁਸੁਤਾਃ ਸ਼੍ਰੁਤਾ ਹਿ ਦੁਃਖਂ ਵਿਹਾਯ ਪੁਨਰੇਵ ਸੁਖਂ ਪ੍ਰਪਨ੍ਨਾਃ ॥ ੧,੧੧੧.

ਜੋ ਲੋਕ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇ ਸੁਖ ਲਈ ਪਾਲਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ 'ਤੇ ਅਫਸੋਸ। ਧਨ ਦੀ ਘਾਟ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ। ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਕੇ ਮੁੜ ਸੁਖ ਪਾ ਲਿਆ, ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਲੇ ਵੀ ਸੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਵਿਦ੍ਯਾਮਾਲੋਕ੍ਯ ਵਾਦ੍ਯਂ ਚ ਗਣਿਕਾਗਣਾਨ੍ । ਧਨੁਰ੍ਵੇਦਾਰ੍ਥਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਲੋਕੇ ਰਕ੍ਸ਼ੇਚ੍ਚ ਭੂਪਤਿਃ ॥ ੧,੧੧੧.

ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀ ਕਲਾ, ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਨਾਚ-ਗਾਇਕਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਧਨੁਰਵਿਦਿਆ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਕਾਰਣੇਨ ਵਿਨਾ ਭृਤ੍ਯੇ ਯਸ੍ਤੁ ਕੁਪ੍ਯਤਿ ਪਾਰ੍ਥਿਵਃ । ਸ ਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਵਿषੋਨ੍ਮਾਦਂ ਕृष੍ਣਸਰ੍ਪਵਿਸਰ੍ਜਿਤਮ੍ ॥ ੧,੧੧੧.

ਰਾਜਾ ਜੇ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਨੌਕਰ 'ਤੇ ਗੁੱਸਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਾਲੇ ਸੱਪ ਦੇ ਜ਼ਹਰ ਵਾਂਗ ਪਾਗਲਪਨ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਚਾਪਲਾਦ੍ਵਾਰਯੇਦ੍ਦृष੍ਟਿਂ ਮਿਥ੍ਯਾਵਾਕ੍ਯਞ੍ਚ ਵਾਰਯੇਤ੍ । ਮਾਨਵੇ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯੇ ਚੈਵ ਭृਤ੍ਯਵਰ੍ਗੇ ਸਦੈਵ ਹਿ ॥ ੧,੧੧੧.

ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਨੂੰ ਬੇਚੈਨੀ ਤੋਂ ਰੋਕੋ ਤੇ ਝੂਠੀ ਗੱਲ ਨਾ ਕਰੋ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਤੇ ਨੌਕਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੱਲ।

ਲੀਲਾਂ ਕਰੋਤਿ ਯੋ ਰਾਜਾ ਭृਤ੍ਯਸ੍ਵਜਨਗਰ੍ਵਿਤਃ । ਸ਼ਾਸਨੇ ਸਰ੍ਵਦਾ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਰਿਪੁਭਿਃ ਪਰਿਭੂਯਤੇ ॥ ੧,੧੧੧.

ਜੋ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਨੌਕਰਾਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ 'ਤੇ ਗਰਵ ਕਰਕੇ ਰਾਜਕਾਜ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਹਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹੁਙ੍ਕਾਰੇ ਭृਕੁਟੀਂ ਨੈਵ ਸਦਾ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਪਾਰ੍ਥਿਵਃ । ਵਿਨਾ ਦੋषੇਣ ਯੋ ਭृਤ੍ਯਾਨ੍ਰਾਜਾਧਮਣ ਸ਼ਾਸ੍ਤਿ ਚ । ਲੀਲਾਸੁਖਾਨਿ ਭੋਗ੍ਯਾਨਿ ਤ੍ਯਜੇਦਿਹ ਮਹੀਪਤਿਃ ॥ ੧,੧੧੧.

ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸਾ ਜਾਂ ਭ੍ਰੂ-ਭੰਨ ਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਜੇ ਰਾਜਾ ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਗਲਤੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਨਿਕੰਮਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਖੇਡ-ਮਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਸੁਖ ਛੱਡ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਸੁਖਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੈਃ ਸਾਧ੍ਯਨ੍ਤੈ ਸ਼ਤ੍ਰਵੋ ਵਿਗ੍ਰਹੇ ਸ੍ਥਿਤੈਃ ॥ ੧,੧੧੧.

ਜੋ ਲੋਕ ਸੁਖ ਤੇ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਉਹ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਉਦ੍ਯੋਗਃ ਸਾਹਸਂਧੈਰ੍ਯਂ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਪਰਾਕ੍ਰਮਃ । षਡ੍ਵਿਧੋ ਯਸ੍ਯ ਉਤ੍ਸਾਹਸ੍ਤਸ੍ਯ ਦੇਵੋऽਪਿ ਸ਼ਙ੍ਕਤੇ ॥ ੧,੧੧੧.

ਜਿਸ ਦੇ ਕੋਲ ਉੱਦਮ, ਹੌਸਲਾ, ਧੀਰਜ, ਅਕਲ, ਤਾਕਤ ਤੇ ਸ਼ੌਰ ਹੈ—ਇਹ ਛੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹਤਾ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਡਰਦੇ ਹਨ।

ਉਦ੍ਯੋਗੇਨ ਕृਤੇ ਕਾਰ੍ਯੇ ਸਿਦ੍ਧਰ੍ਯਸ੍ਯ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਦੈਵਂ ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਹਿ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਪੌਰੁषਂ ਸਦਾ ॥ ੧,੧੧੧.

ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਪਰ ਫਲ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਭਾਗ ਹੀ ਮਾਪਦੰਡ ਹੈ। ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣਾ ਜਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੧੨ ਸੂਤ ਉਵਾਚ । ਭृਤ੍ਯਾ ਬਹੁਵਿਧਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਉਤ੍ਤਮਾਧਮਮਧ੍ਯਮਾਃ । ਨਿਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਾ ਯਥਾਰ੍ਹੇषੁ ਤ੍ਰਿਵਿਧੇष੍ਵੇਵ ਕਰ੍ਮਸੁ ॥ ੧,੧੧੨.

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਨੌਕਰ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਚੰਗੇ, ਮੰਦੇ ਤੇ ਮੱਧਮ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਭृਤ੍ਯੇ ਪਰਿਕ੍ਸ਼ਣਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਯਸ੍ਯਯਸ੍ਯ ਹਿ ਯੋ ਗੁਣਃ । ਤਮਿਮਂ ਸਂਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯੇ ਯਥਾਕਥਿਤਂ ਕਿਲ ॥ ੧,੧੧੨.

ਮੈਂ ਨੌਕਰਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਗੁਣ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਯਥਾ ਚਤੁਰ੍ਭਿਃ ਕਨਕਂ ਪਰੀਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਨਿਘਰ੍षਣਚ੍ਛੇਦਨਤਾਪਤਾਡਨੈਃ । ਤਥਾ ਚਤੁਰ੍ਭਿਰ੍ਭृਤਕਂ ਪਰੀਕ੍ਸ਼ਯੇਦ੍ਵਤੇਨ ਸ਼ੀਲੇਨ ਕਲੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ ॥ ੧,੧੧੨.

ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ—ਘਸਣ, ਕੱਟਣ, ਤਪਾਉਣ ਤੇ ਪੀਟਣ ਨਾਲ ਜਾਂਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਚਾਰ ਚੀਜ਼ਾਂ—ਵਿਵਹਾਰ, ਚਰਿਤਰ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਜਾਂਚੋ।