ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਨਾਸਿਕਾਸੁ ਸ ਏਵੋਕ੍ਤੋ ਭੌਤਿਕਸ੍ਤੁਲ੍ਯ ਏਵ ਚ । ਅਤਿਵਾਹਃ ਸ ਏਵੋਕ੍ਤਃ ਯਤੋ ਗਮ੍ਯੋ ਮੁਮੁਕ੍ਸ਼ੁਭਿਃ ॥ ੩,੨੮.

ਉਹ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਭੌਤਿਕ ਸਵਭਾਵ ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਤਿਵਾਹਾ ਦੇ ਹੀ ਸਮਾਨ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਅਤਿਵਾਹਾ ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਚਾਹ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਰਾਹ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਦਕ੍ਸ਼ਾਦਿਭ੍ਯਃ ਪਞ੍ਚਗੁਣਾਦਧਮਃ ਸਂਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ । ਗਰੁਡ ਉਵਾਚ । ਪ੍ਰਵਹਸ਼੍ਚੇਤਿ ਸਂਜ੍ਞਾਂ ਸ ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਾਪ ਤਦ੍ਵਦ ॥ ੩,੨੮.

ਉਹ ਦਕ੍ਸ਼ ਆਦਿ ਪੰਜ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਰੁੜ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਪ੍ਰਵਾਹਾ ਨਾਂ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਿਆ, ਇਹ ਦੱਸੋ।

ਅਰ੍ਥਃ ਕਸ਼੍ਚਾਸ੍ਤਿ ਤਨ੍ਨਾਮ੍ਨਃ ਪ੍ਰਤੀਤਸ੍ਤਂ ਵਦਸ੍ਵ ਮੇ । ਗਰੁਡੇਨੈਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਭਗਵਾਨ੍ਦੇਵਕੀਸੁਤਃ । ਉਵਾਚ ਪਰਮਪ੍ਰੀਤਃ ਸਂਸ੍ਤੂਯ ਗਰੁਡਂ ਹਰਿਃ ॥ ੩,੨੮.

ਉਸ ਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾ ਦੇ। ਗਰੁੜ ਦੇ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਦੇਵਕੀ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਗਰੁੜ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਕੇ, ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ।

ਕृष੍ਣ ਉਵਾਚ । ਪ੍ਰਹਰ੍षੇਣ ਹਰੇਸ੍ਤੁਲ੍ਯਾਨ੍ਸਰ੍ਵਦਾ ਵਹਤੇ ਯਤਃ । ਅਤਃ ਪ੍ਰਵਹਨਾਮਾਸੌ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ਪਕ੍ਸ਼ਿਸਤ੍ਤਮ ॥ ੩,੨੮.

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰਿ ਦੇ ਸਮਾਨ ਖੁਸ਼ੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਪ੍ਰਵਾਹਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵੋਤ੍ਤਮੋ ਵਿष੍ਣੁਰੇਵਾਸ੍ਤਿ ਨਾਮ੍ਨਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦਯਸ੍ਤਦਧੀਨਾਃ ਸਦਾਪਿ । ਮਯੋਕ੍ਤਮੇਤਤ੍ਤੁ ਸਤ੍ਯਂ ਨ ਮਿਥ੍ਯਾ ਗृਹ੍ਣਾਮਿ ਹਸ੍ਤੇਨੋਰਗਂ ਕੋਪਯੁਕ੍ਤਮ੍ ॥ ੩,੨੮.

ਸਿਰਫ਼ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਝੂਠ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਸੱਪ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜਦਾ ਹਾਂ।

ਸਰ੍ਵਂ ਨੁ ਸਤ੍ਯਂ ਯਦਿ ਮਿਥ੍ਯਾ ਭਵੇਤ੍ਤੁ ਤਦਾ ਤ੍ਵਸੌ ਮਾਂ ਦਸ਼ਤੁਹ੍ਯਹੀਨ੍ਦ੍ਰਃ । ਏਵਂ ਬ੍ਰੁਵਨ੍ਨੁਰਗਂ ਕੋਪਯੁਕ੍ਤਂ ਸਮਗ੍ਰਹੀਨ੍ਨਾਦਸ਼ਤ੍ਸੋਪ੍ਯੁਰਙ੍ਗਃ ॥ ੩,੨੮.

ਜੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੱਚ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਝੂਠ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਮੈਨੂੰ ਡਸ ਲਵੇ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਫੜਿਆ, ਪਰ ਸੱਪ ਨੇ ਡੱਸਿਆ ਨਹੀਂ।

ਏਤਸ੍ਯ ਸਂਧਾਰਣਾਦੇਵ ਵੀਨ੍ਦ੍ਰ ਸ ਵਾਯੁਪੁਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਵਹੇਤ੍ਯਾਪ ਸਂਜ੍ਞਾਮ੍ । ਯੋ ਵਾ ਲੋਕੇ ਵਿष੍ਣੁਮੂਰ੍ਤਿਂ ਵਿਹਾਯ ਦੈਤ੍ਯਸ੍ਵਰੂਪਾ ਰੇਣੁਕਾਦ੍ਯਾਃ ਕੁਦੇਵਾਃ ॥ ੩,੨੮.

ਇਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਹੈ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਇੰਦਰ, ਇਸ ਲਈ ਵਾਯੂ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਹਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਰੇਣੁਕਾ ਆਦਿ ਦੈਤ ਸਵਭਾਵ ਵਾਲੇ ਝੂਠੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—

ਤੇषਾਂ ਤਥਾ ਮਤ੍ਪਿਤॄਣਾਂ ਚ ਪੂਜਾ ਵ੍ਯਰ੍ਥਾ ਸਤ੍ਯਂ ਸਤ੍ਯਮੇਤਦ੍ਬ੍ਰਵੀਮਿ । ਏਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਯਦਿ ਮਿਥ੍ਯਾ ਭਵੇਤ੍ਤੁ ਤਦਾ ਤ੍ਵਸੌ ਮਾਂ ਦਸ਼ਤੁ ਹ੍ਯਹੀਨ੍ਦ੍ਰਃ ॥ ੩,੨੮.

—ਉਹਨਾਂ ਲਈ, ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਸੱਚ ਸੱਚ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਜੇ ਇਹ ਸਭ ਝੂਠ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਮੈਨੂੰ ਡਸ ਲਵੇ।

ਪਿਤ੍ਰ੍ਯਂ ਨਯਾਮਿ ਪ੍ਰਵਿਹਾਯੈਵ ਯੇ ਤੁ ਪਿਤ੍ਰੁਦ੍ਦੇਸ਼ਾਤ੍ਕੇਵਲਂ ਯਃ ਕਰੋਤਿ । ਸ ਪਾਪਾਤ੍ਮਾ ਨਰਕਾਨ੍ਵੈ ਪ੍ਰਯਾਤੀਤ੍ਯੇਤਦ੍ਵਾਕ੍ਯਂ ਸਤ੍ਯਮੇਤਦ੍ਬ੍ਰਵੀਮਿ ॥ ੩,੨੮.

ਜਿਹੜਾ ਪਿਤਰ ਕਰਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਆਤਮਾ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਵਾਕ ਸੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਸੱਚ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।

ਨ ਸ਼੍ਰੀਃ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਾ ਨਾਪਿ ਵਿਧਿਃ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰੋ ਨ ਵਾਯੁਦੇਵੋ ਨਾਪਿ ਸ਼ਿਵਃ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਃ । ਤਦਨ੍ਯੇ ਨੋ ਗੌਰਿਪੁਲੋਮਜਾਦ੍ਯਾਃ ਕਿਂ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਨਾਤ੍ਰ ਲੋਕੇ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਃ ॥ ੩,੨੮.

ਲਕਸ਼ਮੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਨਾ ਵਾਯੂ ਦੇਵਤਾ, ਨਾ ਹੀ ਸ਼ਿਵ; ਹੋਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਗੌਰੀ ਜਾਂ ਪੁਲੋਮਜਾ ਆਦਿ ਦਾ ਕੀ ਜ਼ਿਕਰ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ।

ਬ੍ਰਵੀਮਿ ਸਤ੍ਯਂ ਪੁਰੁषੋ ਵਿष੍ਣੁਰੇਵ ਸਤ੍ਯਂ ਸਤ੍ਯਂ ਭੁਜਮੁਦ੍ਧृਤ੍ਯ ਸਤ੍ਯਮ੍ । ਏਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਯਦਿ ਮਿਥ੍ਯਾ ਭਵੇਤ੍ਤੁ ਤਦਾ ਤ੍ਵਸੌ ਮਾਂ ਦਸ਼ਤੁ ਹ੍ਯਹੀਨ੍ਦ੍ਰ ॥ ੩,੨੮.

ਮੈਂ ਸੱਚ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ: ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈ—ਸੱਚ, ਸੱਚ, ਮੈਂ ਹੱਥ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸੱਚ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਇਹ ਸਭ ਝੂਠ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਮੈਨੂੰ ਡਸ ਲਵੇ।

ਜੀਵਸ਼੍ਚ ਸਤ੍ਯਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾ ਚ ਸਤ੍ਯਸ੍ਤਯੋਰ੍ਭੇਦਃ ਸਤ੍ਯੇ ਏਤਤ੍ਸਦਾਪਿ । ਜਡਸ਼੍ਚਸਤ੍ਯੋ ਜੀਵਜਡਯੋਸ਼੍ਚ ਭੇਦੋ ਭੇਦਃ ਸਤ੍ਯਃ ਕਿਂ ਚ ਜਡੈਸ਼ਯੋਰ੍ਭਿਦਾ ॥ ੩,੨੮.

ਜੀਵ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ; ਦੋਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭੇਦ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੈ। ਪਦਾਰਥ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਜੀਵ ਤੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿਚ ਭੇਦ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ; ਤਾਂ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਮਾਲਕ ਵਿਚ ਭੇਦ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ।

ਭੇਦਃ ਸਤ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਜੀਵੇषੁ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਤ੍ਯਾ ਜਡਾਨਾਂ ਚ ਭੇਦਾ ਸਦਾਪਿ । ਏਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਯਦਿ ਮਿਥ੍ਯਾ ਭਵੇਤ੍ਤੁ ਤਦਾ ਤ੍ਵਸੌ ਦਸ਼ਤੁ ਮਾਂ ਹ੍ਯਹੀਨ੍ਦ੍ਰਃ ॥ ੩,੨੮.

ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਭੇਦ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੜ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚ ਭੇਦ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੱਚ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਸਭ ਝੂਠ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਮੈਨੂੰ ਡਸ ਲਵੇ।

ਏਵਂ ਬ੍ਰੁਵਨ੍ਨੁਰਗਂ ਕੋਪਯੁਕ੍ਤਂ ਸਮਗ੍ਰਹੀਨ੍ਨਾਦਸ਼ਤ੍ਸੋਪ੍ਯੁਰਙ੍ਗਃ । ਏਤਸ੍ਯ ਸਂਧਾਰਣਾਦੇਵਵੀਦ੍ਰੇ ਸਾ ਵਾਯੁਪੁਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਵਹੇਤ੍ਯਾਪ ਸਂਜ੍ਞਾਮ੍ ॥ ੩,੨੮.

ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਫੜਿਆ, ਪਰ ਸੱਪ ਨੇ ਡੱਸਿਆ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਹੈ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਇੰਦਰ, ਇਸ ਲਈ ਵਾਯੂ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਹਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦ੍ਵਯਂ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਪ੍ਰਵਿਦਿਤ੍ਵੈਵ ਪੂਰ੍ਵਂ ਤ੍ਵਂ ਸ੍ਵੀਕੁਰੁष੍ਵ ਦ੍ਵਯਮੇਵ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ । ਸ੍ਨਾਨਾਦਿਕਂ ਚ ਪ੍ਰਕਰੋਤਿ ਨਿਤ੍ਯਂ ਪਾਪੀ ਸ ਆਤ੍ਮਾ ਨੈਵ ਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ॥ ੩,੨੮.

ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਦੋਹਾਂ ਸਵਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਨਿੱਤ ਸਨਾਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰੇ, ਪਰ ਪਾਪੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੀ।

ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਵਿਚਾਰ੍ਯੈਵ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸੁਖੀ ਭਵੇਨ੍ਨਾਤ੍ਰ ਵਿਚਾਰ੍ਯਮਸ੍ਤਿ । ਏਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਯਦਿ ਮਿਥ੍ਯਾ ਭਵੇਤ੍ਤੁ ਤਦਾ ਤ੍ਵਸੌ ਮਾਂ ਦਸ਼ਤੁ ਹ੍ਯਹੀਨ੍ਦ੍ਰਃ ॥ ੩,੨੮.

ਇਸ ਲਈ, ਦੋਹਾਂ ਸਵਭਾਵਾਂ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਸੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਇਹ ਸਭ ਝੂਠ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਮੈਨੂੰ ਡਸ ਲਵੇ।

ਗਰੁਡ ਉਵਾਚ । ਕਿਂ ਤਦ੍ਦ੍ਵਯਂ ਦੇਵਦੇਵੇਸ਼ ਕਿਂ ਵਾ ਤਤ੍ਕਾਰਣਂ ਕੀਦृਸ਼ਂ ਮੇ ਵਦਸ੍ਵ । ਦ੍ਵਯੋਸ੍ਤ੍ਯਾਗਂ ਕੀਦृਸ਼ਂ ਮੇ ਵਦਸ੍ਵ ਤ੍ਯਾਗਾਤ੍ਸੁਖਂ ਕੀਦृਸ਼ਂ ਮੇ ਵਦਸ੍ਵ ॥ ੩,੨੮.

ਗਰੁੜ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਸਵਭਾਵ ਕੀ ਹਨ? ਉਹਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਹਨ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਦੋਹਾਂ ਸਵਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣ ਉਵਾਚ । ਦ੍ਵਯਂ ਚਾਹੁਸ੍ਤ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇ ਦ੍ਵੇ ਬਲਿष੍ਠੇ ਦੇਹੇ ਹ੍ਯਸ੍ਮਿਞ੍ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਨੇਤ੍ਰੇ ਸੁਸृष੍ਟੇ । ਅਵਾਨ੍ਤਰੇ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਨੇਤ੍ਰੇ ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ ਦ੍ਵਯਂ ਚਾਹੁਸ੍ਤਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਚ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ॥ ੩,੨੮.

ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਇੰਦਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਕੰਨ ਅਤੇ ਅੱਖ, ਦੋਵੇਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣੇ ਹਨ। ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਕੰਨ ਅਤੇ ਅੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਦੋ ਪੱਖ ਹਨ; ਮੈਂ ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਚੀ ਹਾਲਤ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।

ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਸ੍ਵਭਾਵੋ ਲੋਕ ਵਾਰ੍ਤਾਸ਼੍ਰੁਤੌ ਚ ਹ੍ਯਤੀਵ ਮੋਦਸ੍ਤ੍ਵਾਦਰਾਸ੍ਵਾਦਨੇਨ । ਹਰੇਰ੍ਵਾਰ੍ਤਾਸ਼੍ਰਵਣੇ ਦੁਃਖਜਾਲਂ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਸ੍ਵਭਾਵੋ ਜਡਤਾ ਦਮਸ਼੍ਚ ॥ ੩,੨੮.

ਕੰਨ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹਾਲ-ਚਾਲ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਹਰਿ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਨ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਜਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਕੰਨ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ ਸੁਸਤਤਾ ਅਤੇ ਰੋਕ।

ਨੇਤ੍ਰਸ੍ਵਭਾਵੋ ਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਸ੍ਤ੍ਰੀਨਰਾਣਾਂ ਹ੍ਯਤ੍ਯਾਦਰਾਨ੍ਨਾਸ੍ਤਿ ਨਿਦ੍ਰਾਦਿਕਂ ਚ । ਹਰੇਰ੍ਭਕ੍ਤਾਨਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਦੁਃਖਰੂਪੋ ਵਿष੍ਣੋਃ ਪੂਜਾਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਦੁਃਖਜਾਲਮ੍ ॥ ੩,੨੮.

ਅੱਖ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਰਦਾਂ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਰੁਚੀ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਇਤਨਾ ਕਿ ਨੀਂਦ ਆਦਿ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ; ਪਰ ਹਰਿ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਤੇ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵੇਖਣ ਤੇ ਵੀ ਦੁੱਖ ਦਾ ਜਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਯੋਃ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਪ੍ਰਵਿਦਿਤ੍ਵੈਵ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਸ੍ਵੀਕਰੋਤ੍ਯੇਵ ਮੂਢਃ । ਸ਼ਿਸ਼੍ਨਂ ਮੌਰ੍ਖ੍ਯਾਚ੍ਚੈਵ ਕੁਤ੍ਰਾਪਿ ਯੋਨੌ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਯੇਤ੍ਸਰ੍ਵਦਾ ਹ੍ਯਾਦਰੇਣ ॥ ੩,੨੮.

ਇਹ ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਅਸਲੀ ਹਾਲਤ ਸਮਝਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮੂਰਖ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਮੂਰਖਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਨਨ ਅੰਗ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਜਨਾਨੀ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਭਯਂ ਚ ਲਜ੍ਜਾ ਨੈਵ ਚਾਸ੍ਤੇ ਵਧੂਨਾਂ ਤਥਾ ਨृਣਾਂ ਵਨਿਤਾਨਾਂ ਯਤੀਨਾਮ੍ । ਸ੍ਵਸਾਰਂ ਤੇ ਹ੍ਯਵਿਦਿਤ੍ਵਾ ਦਿਨੇਪਿ ਸੁਵਾਮ ਯਜ੍ਞੇਨ ਸ੍ਵਾਭਾਵਸ਼੍ਚ ਵੀਨ੍ਦ੍ਰ ॥ ੩,੨੮.

ਔਰਤਾਂ, ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਬਾਰੇ ਨਾ ਡਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਲਾਜ; ਆਪਣੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਦਿਨ ਦਿਹਾੜੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਯਜਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ—ਇਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ।

ਰਸਾਸ੍ਵਭਾਵੋ ਭਕ੍ਸ਼ਣੇ ਸਰ੍ਵਦਾਪਿ ਹ੍ਯਨਰ੍ਪਿਤਸ੍ਯਾਨ੍ਨਭਕ੍ਸ਼੍ਯਸ੍ਯ ਵਿष੍ਣੋਃ । ਤਥੋਪਹਾਰਸ੍ਯ ਚ ਤਤ੍ਸ੍ਵਭਾਵਃ ਅਭਕ੍ਸ਼੍ਯਾਣਾਂ ਭਕ੍ਸ਼ਣੇ ਤਤ੍ਸ੍ਵਭਾਵਃ ॥ ੩,੨੮.

ਸਵਾਦ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਹ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਪਹਾਰ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਖਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਖਾਣ-ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵੀ ਖਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ।

ਅਲੇਹ੍ਯਲੇਹਸ੍ਯ ਚ ਤਤ੍ਸ੍ਵਭਾਵਃ ਪਾਤੁਂ ਤ੍ਵਪੇਯਸ੍ਯ ਚ ਤਤ੍ਸ੍ਵਭਾਵਃ । ਦ੍ਵਯੋਃ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਚ ਵਿਹਾਯ ਮੂਢਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਸ੍ਵੀਕਰੋਤ੍ਯੇਵ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ॥ ੩,੨੮.

ਜੋ ਚਾਟਣ-ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਚਾਟਣ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਜੋ ਪੀਣ-ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ; ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੂਰਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਨਾਨਂ ਵ੍ਯਰ੍ਥਮਾਹੁਸ਼੍ਚ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਂ ਨ ਦ੍ਵਯੋਃ ਕਾਰ੍ਯਮੇਵ । ਅਭਿਪ੍ਰਾਯਂ ਹ੍ਯੇਤਮੇਵਂ ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ ਜਾਨੀਹਿ ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਹਸ੍ਯੈਵ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ॥ ੩,੨੮.

ਉਸ ਲਈ ਨ੍ਹਾਉਣਾ ਵਿਅਰਥ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ; ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਮੇਰੀ ਇਹ ਨੀਅਤ ਜਾਣ ਲੈ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸ 'ਤੇ ਹੱਸ।

ਭਾਰ੍ਯਾਦ੍ਵਯਂ ਹ੍ਯਵਿਦਿਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਸ੍ਵੀਕृਤ੍ਯ ਚੈਕਾਂ ਪ੍ਰਵਿਹਾਯੈਵ ਚੈਕਾਮ੍ । ਸ੍ਨਾਨਾਦਿਕਂ ਕੁਰੁਤੇ ਮੂਢਬੂਦ੍ਧਿਃ ਵ੍ਯਰ੍ਥਂ ਚਾਹੁਰ੍ਮੋਕ੍ਸ਼ਭੋਗੌ ਚ ਨੈਵ । ਏਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਯਦਿ ਮਿਥ੍ਯਾ ਭਵੇਤ੍ਤੁ ਤਦਾ ਤ੍ਵਸੌ ਮਾਂ ਦਸ਼ਤੁ ਹ੍ਯਹੀਨ੍ਦ੍ਰਃ ॥ ੩,੨੮.

ਦੋ ਭਾਰੀਆਂ ਦੀ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਇੱਕ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੂਰਖ ਨ੍ਹਾਉਣ ਆਦਿ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਅਰਥ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਸੁਖ। ਜੇ ਇਹ ਸਭ ਝੂਠ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਮੈਨੂੰ ਡੱਸ ਲੈ।

ਗਰੁਡ ਉਵਾਚ । ਭਾਰ੍ਯਾਦ੍ਵਯਂ ਕਿਂ ਵਦ ਤ੍ਵਂ ਮਮਾਪਿ ਤਯੋਃ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਕਿਂ ਵਦ ਤ੍ਵਂ ਮੁਰਾਰੇ । ਤਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਭਾਰ੍ਯਾਂ ਵਦ ਤ੍ਵਮਗ੍ਰਾਹ੍ਯਭਾਰ੍ਯਾਂ ਚਾਪਿ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਦ ਤ੍ਵਮ੍ ॥ ੩,੨੮.

ਗਰੁੜ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਦੱਸੋ, ਇਹ ਦੋ ਭਾਰੀਆਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਹਨ? ਹੇ ਮੁਰਾ ਦੇ ਵਧੀਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਵੀ ਦੱਸੋ। ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੀ ਭਾਰੀ ਲੈਣਯੋਗ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਹੜੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਵੀ ਸੱਚ-ਸੱਚ ਦੱਸੋ।

ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣ ਉਵਾਚ । ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਪਤ੍ਨੀ ਸਾ ਦ੍ਵਿਰੂਪਾ ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ ਦੁष੍ਟਾ ਚੈਕਾ ਤ੍ਵਪਰਾ ਸੁष੍ਠੁਰੂਪਾ । ਤਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਦੁष੍ਟਰੂਪਾ ਕਨਿष੍ਠਾ ਜ੍ਯੇष੍ਠਾ ਤੁ ਯਾ ਸੁष੍ਠੁਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ਵਰੂਪਾ ॥ ੩,੨੮.

ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਬੁੱਧੀ ਹੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਤੇ ਉਹ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ—ਇੱਕ ਮਾੜੀ, ਦੂਜੀ ਚੰਗੀ। ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾੜੀ ਛੋਟੀ ਹੈ, ਤੇ ਚੰਗੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੀ ਵੱਡੀ ਹੈ।

ਕਨਿष੍ਠਯਾ ਨष੍ਟਤਾਂ ਯਾਤਿ ਜੀਵਃ ਸੁਤਿष੍ਠਨ੍ਤ੍ਯਾ ਯਾਤਿ ਯੋਗ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਮ੍ । ਕਨਿष੍ਠਾਯਾਃ ਸ਼ृਣੁ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਤਸ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਯਾਗਬੁਦ੍ਧਿਂ ਕੁਰੁष੍ਵ ॥ ੩,੨੮.

ਛੋਟੀ ਨਾਲ ਜੀਵ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਚੰਗੀ ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਨਾਲ ਯੋਗ ਹਾਲਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਛੋਟੀ ਦੀ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਸੁਣ, ਤੇ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਓ।