ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਭੂਭਾਰਭੂਤਾਦ੍ਯੁਦ੍ਧृਤੌ ਹ੍ਯਙ੍ਗਭੂਤੋ ਵਿष੍ਣੋਃ ਸੇਵਾਂ ਕਰ੍ਤੁਮੇਵਾਸ ਭੂਮੌ । ਬृਹਸ੍ਪਤਿਃ ਪਵਨਾਵੇਸ਼ਯੁਕ੍ਤਾ ਸ ਉਦ੍ਧਵਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਮਿਧਾਨਮਾਪ ॥ ੩,੨੮.

ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਘਟਾਉਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਪਵਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਧਵ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ।

ਯਸ੍ਮਾਦੁਤ੍ਕृष੍ਟੋ ਹਰਿਰਤ੍ਰ ਸਮ੍ਯਗਤੋ ਹ੍ਯਸੌ ਬੁਧਵਨ੍ਨਾਮ ਚਾਪ । ਸਖਾ ਹ੍ਯਭੂਤ੍ਕृष੍ਣਦੇਵਸ੍ਯ ਨਿਤ੍ਯਂ ਮਹਾਮਤਿਃ ਸਰ੍ਵਲੋਕੇषੁ ਪੂਜ੍ਯਃ ॥ ੩,੨੮.

ਕਿਉਂਕਿ ਹਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸੀ, ਉਹ ਬੁਧਵਨ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਹੀ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇਵ ਦਾ ਸਦਾ ਬੁਧੀਮਾਨ ਤੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਦੋਸਤ ਸੀ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਆ ਗਿਆ।

ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਙ੍ਗੁष੍ਠਜੋ ਦਕ੍ਸ਼ੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪੁਤ੍ਰੋ ਮਹਾਮਤਿਃ । ਕਨ੍ਯਾਂ ਸृष੍ਟ੍ਵਾ ਹਰੇਃ ਪ੍ਰੀਣਨ੍ਨਾਸ ਭੂਮਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ । ਪੁਤ੍ਰਾਨੁਦਪਾਦਯਦ੍ਦਕ੍ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਵਤੋ ਦਕ੍ਸ਼ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੩,੨੮.

ਦੱਖ, ਜੋ ਸੱਜੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਬੁਧੀਮਾਨ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਧੀ ਬਣਾਈ ਤੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਿਆ। ਦੱਖ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਖ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਚੀਂ ਭਾਰ੍ਯਾਂ ਦੇਵਰਾਜਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਸ੍ਯਾ ਹ੍ਯਵਤਾਰਂ ਸ਼ृਣੁ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ । ਰਾਮਾਵਤਾਰੇ ਨਾਮ ਤਾਰਾ ਬਭੂਵ ਸਾ ਵਾਲਿਪਤ੍ਨੀ ਸ਼ਚੀਸਂਜ੍ਞਕਾ ਚ ॥ ੩,੨੮.

ਸ਼ਚੀ, ਦੇਵਰਾਜ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਇਸ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਸੀ; ਸੁਣੋ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ: ਰਾਮ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਤਾਰਾ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਵਾਲੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਸ਼ਚੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਈ।

ਰਾਮਾਨ੍ਮृਤੇ ਵਾਲਿਸਂਜ੍ਞੇ ਪਤੌ ਹਿ ਸੁਗ੍ਰੀਵਸਂਗਂ ਸਾ ਚਕਾਰਾਥ ਤਾਰਾ । ਅਤੋ ਨਾਗਾਤ੍ਸ੍ਵਰ੍ਗਲੋਕਂ ਚ ਤਾਰਾ ਕ੍ਵ ਵਾ ਯਾਯਾਦਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ੇ ਚ ਪਾਪਾ ॥ ੩,੨੮.

ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤਾਰਾ ਨੇ ਸੁਗਰੀਵ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਨਾਗ ਲੋਕ ਛੱਡ ਕੇ, ਤਾਰਾ ਪਾਪੀ ਹੋ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ?

ਕृष੍ਣਾਵਤਾਰੇ ਸੈਵ ਤਾਰਾ ਚ ਵੀਨ੍ਦ੍ਰ ਬਭੂਵ ਭੂਮੌ ਵਿਜਯਸ੍ਯ ਪਤ੍ਨੀ । ਪਿਸ਼ਙ੍ਗਦੇਤਿ ਹ੍ਯਭਿਧਾ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਤਸ੍ਯਾਃ ਸਾਮੀਪ੍ਯਮਸ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਵਰ੍ਜੁਨੇਨੈਵ ਚਾਸੀਤ੍ ॥ ੩,੨੮.

ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ, ਉਹੀ ਤਾਰਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੀਂਦਰਾ ਬਣੀ, ਜੋ ਵਿਜਯਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਸ਼ੰਗਦੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨੇੜਾ ਅਰਜੁਨ ਨਾਲ ਸੀ।

ਉਤ੍ਪਾਦਯਿਤ੍ਵਾ ਬਭ੍ਰੁਵਾਹਂ ਚ ਪੁਤ੍ਰਂ ਤਸ੍ਯਾਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਹ੍ਯਰ੍ਜੁਨੋ ਵੈ ਮਹਾਤ੍ਮਾ । ਅਤਸ਼੍ਚੋਭੇ ਵਾਰਚਿਤ੍ਰਾਙ੍ਗਦੇ ਚ ਸ਼ਚੀਰੂਪੇ ਨਾਤ੍ਰ ਵਿਵਾਰ੍ਯਮਸ੍ਤਿ ॥ ੩,੨੮.

ਉਸ ਵਿੱਚ ਬਬਰੂ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਦੇ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਵਾਰਾ ਤੇ ਚਿਤਰਾਂਗਦਾ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਚੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

ਪੁਲੋਮਜਾ ਮਨ੍ਤ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨਸ੍ਯ ਭਾਰ੍ਯਾ ਯਾ ਕਾਸ਼ਿਕਾ ਗਾਧਿਰਾਜਸ੍ਯ ਭਾਰ੍ਯਾ । ਵਿਕੁਕ੍ਸ਼ਿਭਾਰ੍ਯਾ ਸੁਮਤਿਸ਼੍ਚੇਤਿ ਸਂਜ੍ਞਾ ਕੁਸ਼ਸ੍ਯ ਪਤ੍ਨੀ ਕਾਨ੍ਤਿਮਤੀਤਿ ਸਂਜ੍ਞਾ ॥ ੩,੨੮.

ਪੁਲੋਮਜਾ, ਮੰਤ੍ਰਦਯੁਮਨ ਦੀ ਪਤਨੀ; ਕਾਸ਼ਿਕਾ, ਗਾਧੀ ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਤਨੀ; ਸੁਮਤੀ, ਵਿਕੁਕਸ਼ੀ ਦੀ ਪਤਨੀ; ਤੇ ਕਾਂਤਿਮਤੀ, ਕੁਸ਼ ਦੀ ਪਤਨੀ — ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

ਏਤਾ ਹਿ ਸਪ੍ਤ ਹ੍ਯਵਰਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ਚ੍ਯਾ ਜਾਨੀਹਿ ਵੈ ਨਾਸ੍ਤਿ ਵਿਚਾਰਣਾਤ੍ਰ । ਸ਼ਚੀ ਰਤਿਸ਼੍ਚਾਨਿਰੁਦ੍ਧੋ ਮਨੁਰ੍ਦਕ੍ਸ਼ੋ ਬृਹਸ੍ਪਤਿਃ । षਡਨ੍ਯੋਨ੍ਯਸਮਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਅਹਙ੍ਕਾਰਾਦ੍ਦਸ਼ਾਧਮਾਃ ॥ ੩,੨੮.

ਇਹ ਸੱਤ, ਸ਼ਚੀ ਸਮੇਤ, ਹੇਠਲੇ ਹਨ — ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੰਕਾ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਚੀ, ਰਤੀ, ਅਨਿਰੁੱਧ, ਮਨੂ, ਦੱਖ, ਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ — ਇਹ ਛੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ, ਪਰ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਕੇ ਦਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਥ ਯਃ ਪ੍ਰਵਹੋ ਵਾਯੁਰ੍ਮੁਖ੍ਯਵਾਯੋਃ ਸੁਤੋ ਬਲੀ । ਸ ਵਾਯੁषੁ ਮਹਾਨਦ੍ਯ ਸ ਵੈ ਕੋਣਾਧਿਪਸ੍ਤਥਾ ॥ ੩,੨੮.

ਹੁਣ, ਪ੍ਰਵਾਹਾ ਨਾਂ ਦੀ ਧਾਰਾ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਵਾਯੂ ਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਦਰਿਆ ਵਾਂਗ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਵੀ ਹੈ।

ਨਾਸਿਕਾਸੁ ਸ ਏਵੋਕ੍ਤੋ ਭੌਤਿਕਸ੍ਤੁਲ੍ਯ ਏਵ ਚ । ਅਤਿਵਾਹਃ ਸ ਏਵੋਕ੍ਤਃ ਯਤੋ ਗਮ੍ਯੋ ਮੁਮੁਕ੍ਸ਼ੁਭਿਃ ॥ ੩,੨੮.

ਉਹ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਭੌਤਿਕ ਸਵਭਾਵ ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਤਿਵਾਹਾ ਦੇ ਹੀ ਸਮਾਨ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਅਤਿਵਾਹਾ ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਚਾਹ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਰਾਹ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਦਕ੍ਸ਼ਾਦਿਭ੍ਯਃ ਪਞ੍ਚਗੁਣਾਦਧਮਃ ਸਂਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ । ਗਰੁਡ ਉਵਾਚ । ਪ੍ਰਵਹਸ਼੍ਚੇਤਿ ਸਂਜ੍ਞਾਂ ਸ ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਾਪ ਤਦ੍ਵਦ ॥ ੩,੨੮.

ਉਹ ਦਕ੍ਸ਼ ਆਦਿ ਪੰਜ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਰੁੜ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਪ੍ਰਵਾਹਾ ਨਾਂ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਿਆ, ਇਹ ਦੱਸੋ।

ਅਰ੍ਥਃ ਕਸ਼੍ਚਾਸ੍ਤਿ ਤਨ੍ਨਾਮ੍ਨਃ ਪ੍ਰਤੀਤਸ੍ਤਂ ਵਦਸ੍ਵ ਮੇ । ਗਰੁਡੇਨੈਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਭਗਵਾਨ੍ਦੇਵਕੀਸੁਤਃ । ਉਵਾਚ ਪਰਮਪ੍ਰੀਤਃ ਸਂਸ੍ਤੂਯ ਗਰੁਡਂ ਹਰਿਃ ॥ ੩,੨੮.

ਉਸ ਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾ ਦੇ। ਗਰੁੜ ਦੇ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਦੇਵਕੀ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਗਰੁੜ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਕੇ, ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ।

ਕृष੍ਣ ਉਵਾਚ । ਪ੍ਰਹਰ੍षੇਣ ਹਰੇਸ੍ਤੁਲ੍ਯਾਨ੍ਸਰ੍ਵਦਾ ਵਹਤੇ ਯਤਃ । ਅਤਃ ਪ੍ਰਵਹਨਾਮਾਸੌ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ਪਕ੍ਸ਼ਿਸਤ੍ਤਮ ॥ ੩,੨੮.

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰਿ ਦੇ ਸਮਾਨ ਖੁਸ਼ੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਪ੍ਰਵਾਹਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵੋਤ੍ਤਮੋ ਵਿष੍ਣੁਰੇਵਾਸ੍ਤਿ ਨਾਮ੍ਨਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦਯਸ੍ਤਦਧੀਨਾਃ ਸਦਾਪਿ । ਮਯੋਕ੍ਤਮੇਤਤ੍ਤੁ ਸਤ੍ਯਂ ਨ ਮਿਥ੍ਯਾ ਗृਹ੍ਣਾਮਿ ਹਸ੍ਤੇਨੋਰਗਂ ਕੋਪਯੁਕ੍ਤਮ੍ ॥ ੩,੨੮.

ਸਿਰਫ਼ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਝੂਠ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਸੱਪ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜਦਾ ਹਾਂ।

ਸਰ੍ਵਂ ਨੁ ਸਤ੍ਯਂ ਯਦਿ ਮਿਥ੍ਯਾ ਭਵੇਤ੍ਤੁ ਤਦਾ ਤ੍ਵਸੌ ਮਾਂ ਦਸ਼ਤੁਹ੍ਯਹੀਨ੍ਦ੍ਰਃ । ਏਵਂ ਬ੍ਰੁਵਨ੍ਨੁਰਗਂ ਕੋਪਯੁਕ੍ਤਂ ਸਮਗ੍ਰਹੀਨ੍ਨਾਦਸ਼ਤ੍ਸੋਪ੍ਯੁਰਙ੍ਗਃ ॥ ੩,੨੮.

ਜੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੱਚ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਝੂਠ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਮੈਨੂੰ ਡਸ ਲਵੇ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਫੜਿਆ, ਪਰ ਸੱਪ ਨੇ ਡੱਸਿਆ ਨਹੀਂ।

ਏਤਸ੍ਯ ਸਂਧਾਰਣਾਦੇਵ ਵੀਨ੍ਦ੍ਰ ਸ ਵਾਯੁਪੁਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਵਹੇਤ੍ਯਾਪ ਸਂਜ੍ਞਾਮ੍ । ਯੋ ਵਾ ਲੋਕੇ ਵਿष੍ਣੁਮੂਰ੍ਤਿਂ ਵਿਹਾਯ ਦੈਤ੍ਯਸ੍ਵਰੂਪਾ ਰੇਣੁਕਾਦ੍ਯਾਃ ਕੁਦੇਵਾਃ ॥ ੩,੨੮.

ਇਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਹੈ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਇੰਦਰ, ਇਸ ਲਈ ਵਾਯੂ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਹਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਰੇਣੁਕਾ ਆਦਿ ਦੈਤ ਸਵਭਾਵ ਵਾਲੇ ਝੂਠੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—

ਤੇषਾਂ ਤਥਾ ਮਤ੍ਪਿਤॄਣਾਂ ਚ ਪੂਜਾ ਵ੍ਯਰ੍ਥਾ ਸਤ੍ਯਂ ਸਤ੍ਯਮੇਤਦ੍ਬ੍ਰਵੀਮਿ । ਏਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਯਦਿ ਮਿਥ੍ਯਾ ਭਵੇਤ੍ਤੁ ਤਦਾ ਤ੍ਵਸੌ ਮਾਂ ਦਸ਼ਤੁ ਹ੍ਯਹੀਨ੍ਦ੍ਰਃ ॥ ੩,੨੮.

—ਉਹਨਾਂ ਲਈ, ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਸੱਚ ਸੱਚ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਜੇ ਇਹ ਸਭ ਝੂਠ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਮੈਨੂੰ ਡਸ ਲਵੇ।

ਪਿਤ੍ਰ੍ਯਂ ਨਯਾਮਿ ਪ੍ਰਵਿਹਾਯੈਵ ਯੇ ਤੁ ਪਿਤ੍ਰੁਦ੍ਦੇਸ਼ਾਤ੍ਕੇਵਲਂ ਯਃ ਕਰੋਤਿ । ਸ ਪਾਪਾਤ੍ਮਾ ਨਰਕਾਨ੍ਵੈ ਪ੍ਰਯਾਤੀਤ੍ਯੇਤਦ੍ਵਾਕ੍ਯਂ ਸਤ੍ਯਮੇਤਦ੍ਬ੍ਰਵੀਮਿ ॥ ੩,੨੮.

ਜਿਹੜਾ ਪਿਤਰ ਕਰਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਆਤਮਾ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਵਾਕ ਸੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਸੱਚ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।

ਨ ਸ਼੍ਰੀਃ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਾ ਨਾਪਿ ਵਿਧਿਃ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰੋ ਨ ਵਾਯੁਦੇਵੋ ਨਾਪਿ ਸ਼ਿਵਃ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਃ । ਤਦਨ੍ਯੇ ਨੋ ਗੌਰਿਪੁਲੋਮਜਾਦ੍ਯਾਃ ਕਿਂ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਨਾਤ੍ਰ ਲੋਕੇ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਃ ॥ ੩,੨੮.

ਲਕਸ਼ਮੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਨਾ ਵਾਯੂ ਦੇਵਤਾ, ਨਾ ਹੀ ਸ਼ਿਵ; ਹੋਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਗੌਰੀ ਜਾਂ ਪੁਲੋਮਜਾ ਆਦਿ ਦਾ ਕੀ ਜ਼ਿਕਰ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ।

ਬ੍ਰਵੀਮਿ ਸਤ੍ਯਂ ਪੁਰੁषੋ ਵਿष੍ਣੁਰੇਵ ਸਤ੍ਯਂ ਸਤ੍ਯਂ ਭੁਜਮੁਦ੍ਧृਤ੍ਯ ਸਤ੍ਯਮ੍ । ਏਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਯਦਿ ਮਿਥ੍ਯਾ ਭਵੇਤ੍ਤੁ ਤਦਾ ਤ੍ਵਸੌ ਮਾਂ ਦਸ਼ਤੁ ਹ੍ਯਹੀਨ੍ਦ੍ਰ ॥ ੩,੨੮.

ਮੈਂ ਸੱਚ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ: ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈ—ਸੱਚ, ਸੱਚ, ਮੈਂ ਹੱਥ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸੱਚ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਇਹ ਸਭ ਝੂਠ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਮੈਨੂੰ ਡਸ ਲਵੇ।

ਜੀਵਸ਼੍ਚ ਸਤ੍ਯਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾ ਚ ਸਤ੍ਯਸ੍ਤਯੋਰ੍ਭੇਦਃ ਸਤ੍ਯੇ ਏਤਤ੍ਸਦਾਪਿ । ਜਡਸ਼੍ਚਸਤ੍ਯੋ ਜੀਵਜਡਯੋਸ਼੍ਚ ਭੇਦੋ ਭੇਦਃ ਸਤ੍ਯਃ ਕਿਂ ਚ ਜਡੈਸ਼ਯੋਰ੍ਭਿਦਾ ॥ ੩,੨੮.

ਜੀਵ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ; ਦੋਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭੇਦ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੈ। ਪਦਾਰਥ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਜੀਵ ਤੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿਚ ਭੇਦ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ; ਤਾਂ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਮਾਲਕ ਵਿਚ ਭੇਦ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ।

ਭੇਦਃ ਸਤ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਜੀਵੇषੁ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਤ੍ਯਾ ਜਡਾਨਾਂ ਚ ਭੇਦਾ ਸਦਾਪਿ । ਏਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਯਦਿ ਮਿਥ੍ਯਾ ਭਵੇਤ੍ਤੁ ਤਦਾ ਤ੍ਵਸੌ ਦਸ਼ਤੁ ਮਾਂ ਹ੍ਯਹੀਨ੍ਦ੍ਰਃ ॥ ੩,੨੮.

ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਭੇਦ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੜ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚ ਭੇਦ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੱਚ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਸਭ ਝੂਠ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਮੈਨੂੰ ਡਸ ਲਵੇ।

ਏਵਂ ਬ੍ਰੁਵਨ੍ਨੁਰਗਂ ਕੋਪਯੁਕ੍ਤਂ ਸਮਗ੍ਰਹੀਨ੍ਨਾਦਸ਼ਤ੍ਸੋਪ੍ਯੁਰਙ੍ਗਃ । ਏਤਸ੍ਯ ਸਂਧਾਰਣਾਦੇਵਵੀਦ੍ਰੇ ਸਾ ਵਾਯੁਪੁਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਵਹੇਤ੍ਯਾਪ ਸਂਜ੍ਞਾਮ੍ ॥ ੩,੨੮.

ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਫੜਿਆ, ਪਰ ਸੱਪ ਨੇ ਡੱਸਿਆ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਹੈ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਇੰਦਰ, ਇਸ ਲਈ ਵਾਯੂ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਹਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦ੍ਵਯਂ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਪ੍ਰਵਿਦਿਤ੍ਵੈਵ ਪੂਰ੍ਵਂ ਤ੍ਵਂ ਸ੍ਵੀਕੁਰੁष੍ਵ ਦ੍ਵਯਮੇਵ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ । ਸ੍ਨਾਨਾਦਿਕਂ ਚ ਪ੍ਰਕਰੋਤਿ ਨਿਤ੍ਯਂ ਪਾਪੀ ਸ ਆਤ੍ਮਾ ਨੈਵ ਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ॥ ੩,੨੮.

ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਦੋਹਾਂ ਸਵਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਨਿੱਤ ਸਨਾਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰੇ, ਪਰ ਪਾਪੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੀ।

ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਵਿਚਾਰ੍ਯੈਵ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸੁਖੀ ਭਵੇਨ੍ਨਾਤ੍ਰ ਵਿਚਾਰ੍ਯਮਸ੍ਤਿ । ਏਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਯਦਿ ਮਿਥ੍ਯਾ ਭਵੇਤ੍ਤੁ ਤਦਾ ਤ੍ਵਸੌ ਮਾਂ ਦਸ਼ਤੁ ਹ੍ਯਹੀਨ੍ਦ੍ਰਃ ॥ ੩,੨੮.

ਇਸ ਲਈ, ਦੋਹਾਂ ਸਵਭਾਵਾਂ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਸੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਇਹ ਸਭ ਝੂਠ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਮੈਨੂੰ ਡਸ ਲਵੇ।

ਗਰੁਡ ਉਵਾਚ । ਕਿਂ ਤਦ੍ਦ੍ਵਯਂ ਦੇਵਦੇਵੇਸ਼ ਕਿਂ ਵਾ ਤਤ੍ਕਾਰਣਂ ਕੀਦृਸ਼ਂ ਮੇ ਵਦਸ੍ਵ । ਦ੍ਵਯੋਸ੍ਤ੍ਯਾਗਂ ਕੀਦृਸ਼ਂ ਮੇ ਵਦਸ੍ਵ ਤ੍ਯਾਗਾਤ੍ਸੁਖਂ ਕੀਦृਸ਼ਂ ਮੇ ਵਦਸ੍ਵ ॥ ੩,੨੮.

ਗਰੁੜ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਸਵਭਾਵ ਕੀ ਹਨ? ਉਹਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਹਨ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਦੋਹਾਂ ਸਵਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣ ਉਵਾਚ । ਦ੍ਵਯਂ ਚਾਹੁਸ੍ਤ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇ ਦ੍ਵੇ ਬਲਿष੍ਠੇ ਦੇਹੇ ਹ੍ਯਸ੍ਮਿਞ੍ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਨੇਤ੍ਰੇ ਸੁਸृष੍ਟੇ । ਅਵਾਨ੍ਤਰੇ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਨੇਤ੍ਰੇ ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ ਦ੍ਵਯਂ ਚਾਹੁਸ੍ਤਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਚ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ॥ ੩,੨੮.

ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਇੰਦਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਕੰਨ ਅਤੇ ਅੱਖ, ਦੋਵੇਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣੇ ਹਨ। ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਕੰਨ ਅਤੇ ਅੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਦੋ ਪੱਖ ਹਨ; ਮੈਂ ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਚੀ ਹਾਲਤ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।

ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਸ੍ਵਭਾਵੋ ਲੋਕ ਵਾਰ੍ਤਾਸ਼੍ਰੁਤੌ ਚ ਹ੍ਯਤੀਵ ਮੋਦਸ੍ਤ੍ਵਾਦਰਾਸ੍ਵਾਦਨੇਨ । ਹਰੇਰ੍ਵਾਰ੍ਤਾਸ਼੍ਰਵਣੇ ਦੁਃਖਜਾਲਂ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਸ੍ਵਭਾਵੋ ਜਡਤਾ ਦਮਸ਼੍ਚ ॥ ੩,੨੮.

ਕੰਨ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹਾਲ-ਚਾਲ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਹਰਿ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਨ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਜਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਕੰਨ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ ਸੁਸਤਤਾ ਅਤੇ ਰੋਕ।