ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਕਾਮਪੁਤ੍ਰੋਨਿਰੁਦ੍ਧੋऽਪਿ ਹਰੇਰਨ੍ਯਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ । ਸ ਏਵਾਭੂਦ੍ਧਰੇਃ ਸੇਵਾਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਰਾਮਾਨੁਜੋ ਭੁਵਿ ॥ ੩,੨੮.

ਕਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਨਿਰੁੱਧ ਵੀ ਹਰੀ ਦਾ ਹੋਰ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਬਣਿਆ, ਹਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ।

ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨ ਇਤਿ ਵਿਖ੍ਯਾਤਃ ਸ਼ਤ੍ਰੂਨ੍ਸੂਦਯਤੇ ਯਤਃ । ਅਨਿਰੁਦ੍ਧਃ ਕृष੍ਣਪੁਤ੍ਰੋ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨਾਦ੍ਯੋऽਜਨਿष੍ਟ ਹ ॥ ੩,੨੮.

ਉਹ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਨਿਰੁੱਧ, ਜੋ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਸੀ।

ਸਂਕਰ੍षਣਾਦਿਰੂਪੈਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਿਭਿਰਾਵਿष੍ਟ ਏਵ ਸਃ । ਏਵਂ ਦ੍ਵਿਰੂਪੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਹ੍ਯਨਿਰੁਦ੍ਧੋ ਮਹਾਮਤਿਃ ॥ ੩,੨੮.

ਉਹ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਬੁਧੀ ਵਾਲਾ ਅਨਿਰੁੱਧ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਾਮਭਾਰ੍ਯਾ ਰਤਿਰ੍ਯਾ ਤੁ ਦ੍ਵਿਰੂਪਾ ਸਂਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ । ਰੁਗ੍ਮਪੁਤ੍ਰੀ ਰੁਗ੍ਮਵਤੀ ਕਾਮਭਾਰ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ ॥ ੩,੨੮.

ਕਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਰਤੀ ਹੈ, ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰੁਕਮ ਦੀ ਧੀ ਰੁਕਮਵਤੀ, ਕਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਤਿਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰੁਗ੍ਮਵਤੀ ਸ੍ਮृਤਾ । ਦੁਰ੍ਯੋਧਨਸ੍ਯ ਯਾ ਪੁਤ੍ਰੀ ਲਕ੍ਸ਼ਣਾ ਸਾ ਰਤਿਃ ਸ੍ਮृਤਾ ॥ ੩,੨੮.

ਵਧੀਆ ਚਮਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਰੁਕਮਵਤੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੀ ਧੀ ਲਕਸ਼ਣਾ ਵੀ ਰਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਾष੍ਠਾ ਸਾਂਬਸ੍ਯ ਭਾਰ੍ਯਾ ਸਾ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਸਂਯੁਨਕ੍ਤ੍ਯਤਃ । ਲਕ੍ਸ਼ਣਾਭਿਧਯਾ ਭੂਮੌ ਦੁष੍ਟ ਵੀਰ੍ਯੋਦ੍ਭਵਾ ਹ੍ਯਪਿ ॥ ੩,੨੮.

ਲਕਸ਼ਣਾ, ਸੰਬਾ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਭ ਲਕੜਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਨਾਮ ਪਾਈ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਉਹ ਲਕਸ਼ਣਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਹੋਈ।

ਏਵਂ ਦ੍ਵਿਰੂਪਾ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਕਾਮਭਾਰ੍ਯਾ ਰਤਿਃ ਸ੍ਮृਤਾ । ਸ੍ਵਾਯਂਭੁਵੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪੁਤ੍ਰੋ ਮਨੁਸ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ਯੋ ਗੁਰੌ ਸਮਃ । ਰਾਜਧਰ੍ਮੇਣ ਵਿष੍ਣੋਸ਼੍ਚ ਜਾਤਃ ਪ੍ਰੀਣਯਿਤੁਂ ਹਰੇਃ ॥ ੩,੨੮.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰਤੀ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਵਾਯੰਭੂ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਮਨੂ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਰਾਜਧਰਮ ਨਾਲ ਹਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜਨਮਿਆ।

ਬृਹਸ੍ਪਤਿਰ੍ਦੇਵਗੁਰੁਰ੍ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਤਸ੍ਯਾਵਤਾਰਾਸ੍ਤ੍ਰਯ ਆਸਨ੍ ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ । ਰਾਮਾਵਤਾਰੇ ਭਰਤਾਖ੍ਯੋ ਬਭੂਵ ਹ੍ਯਂਭੋਜਜਾਵੇਸ਼ਯੁਤੋ ਬृਹਸ੍ਪਤਿਃ ॥ ੩,੨੮.

ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਆਚਾਰਯ, ਤਿੰਨ ਅਵਤਾਰ ਲਏ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ। ਰਾਮ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਕਮਲ-ਜਨਮਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਭਰਤ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ।

ਦੇਵਾਵਤਾਰਾਨ੍ਵਾਨਰਾਂਸ੍ਤਾਰਯਿਤ੍ਵਾ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮਦਿਵ੍ਯਾऽਚਰਿਤਾਨ੍ਯਵਾਦੀਤ੍ । ਅਤੋ ਹ੍ਯਸੌ ਨਾਰਨਾਮਾ ਬਭੂਵ ਹ੍ਯਙ੍ਗਤ੍ਵਮਾਪ੍ਤੁਂ ਰਾਮਦੇਵਸ੍ਯ ਭੂਮ੍ਯਾਮ੍ ॥ ੩,੨੮.

ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਦਿਵਿਆ ਕਰਤਬਾਂ ਨਾਲ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰ ਕੇ, ਉਹ ਨਰਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਮ ਦੇਵ ਦੇ ਨੇੜੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਹੇ।

ਕृष੍ਣਾਵਤਾਰੇ ਦ੍ਰੋਣਨਾਮਾ ਬਭੂਵ ਅਂਭੋਜਜਾਵੇਸ਼ਯੁਤੋ ਬृਹਸ੍ਪਤਿਃ । ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਦੋਣਾਤ੍ਸਂਬਭੂਵ ਗੁਰੁਸ਼੍ਚ ਤਸ੍ਮਾਦਸੌ ਦ੍ਰੋਣਸਂਜ੍ਞੋ ਬਭੂਵ ॥ ੩,੨੮.

ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਕਮਲ-ਜਨਮਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਦ੍ਰੋਣ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਡੋਣ (ਪਾਤਰ) ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਦ੍ਰੋਣ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ।

ਭੂਭਾਰਭੂਤਾਦ੍ਯੁਦ੍ਧृਤੌ ਹ੍ਯਙ੍ਗਭੂਤੋ ਵਿष੍ਣੋਃ ਸੇਵਾਂ ਕਰ੍ਤੁਮੇਵਾਸ ਭੂਮੌ । ਬृਹਸ੍ਪਤਿਃ ਪਵਨਾਵੇਸ਼ਯੁਕ੍ਤਾ ਸ ਉਦ੍ਧਵਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਮਿਧਾਨਮਾਪ ॥ ੩,੨੮.

ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਘਟਾਉਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਪਵਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਧਵ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ।

ਯਸ੍ਮਾਦੁਤ੍ਕृष੍ਟੋ ਹਰਿਰਤ੍ਰ ਸਮ੍ਯਗਤੋ ਹ੍ਯਸੌ ਬੁਧਵਨ੍ਨਾਮ ਚਾਪ । ਸਖਾ ਹ੍ਯਭੂਤ੍ਕृष੍ਣਦੇਵਸ੍ਯ ਨਿਤ੍ਯਂ ਮਹਾਮਤਿਃ ਸਰ੍ਵਲੋਕੇषੁ ਪੂਜ੍ਯਃ ॥ ੩,੨੮.

ਕਿਉਂਕਿ ਹਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸੀ, ਉਹ ਬੁਧਵਨ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਹੀ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇਵ ਦਾ ਸਦਾ ਬੁਧੀਮਾਨ ਤੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਦੋਸਤ ਸੀ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਆ ਗਿਆ।

ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਙ੍ਗੁष੍ਠਜੋ ਦਕ੍ਸ਼ੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪੁਤ੍ਰੋ ਮਹਾਮਤਿਃ । ਕਨ੍ਯਾਂ ਸृष੍ਟ੍ਵਾ ਹਰੇਃ ਪ੍ਰੀਣਨ੍ਨਾਸ ਭੂਮਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ । ਪੁਤ੍ਰਾਨੁਦਪਾਦਯਦ੍ਦਕ੍ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਵਤੋ ਦਕ੍ਸ਼ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੩,੨੮.

ਦੱਖ, ਜੋ ਸੱਜੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਬੁਧੀਮਾਨ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਧੀ ਬਣਾਈ ਤੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਿਆ। ਦੱਖ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਖ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਚੀਂ ਭਾਰ੍ਯਾਂ ਦੇਵਰਾਜਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਸ੍ਯਾ ਹ੍ਯਵਤਾਰਂ ਸ਼ृਣੁ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ । ਰਾਮਾਵਤਾਰੇ ਨਾਮ ਤਾਰਾ ਬਭੂਵ ਸਾ ਵਾਲਿਪਤ੍ਨੀ ਸ਼ਚੀਸਂਜ੍ਞਕਾ ਚ ॥ ੩,੨੮.

ਸ਼ਚੀ, ਦੇਵਰਾਜ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਇਸ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਸੀ; ਸੁਣੋ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ: ਰਾਮ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਤਾਰਾ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਵਾਲੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਸ਼ਚੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਈ।

ਰਾਮਾਨ੍ਮृਤੇ ਵਾਲਿਸਂਜ੍ਞੇ ਪਤੌ ਹਿ ਸੁਗ੍ਰੀਵਸਂਗਂ ਸਾ ਚਕਾਰਾਥ ਤਾਰਾ । ਅਤੋ ਨਾਗਾਤ੍ਸ੍ਵਰ੍ਗਲੋਕਂ ਚ ਤਾਰਾ ਕ੍ਵ ਵਾ ਯਾਯਾਦਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ੇ ਚ ਪਾਪਾ ॥ ੩,੨੮.

ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤਾਰਾ ਨੇ ਸੁਗਰੀਵ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਨਾਗ ਲੋਕ ਛੱਡ ਕੇ, ਤਾਰਾ ਪਾਪੀ ਹੋ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ?

ਕृष੍ਣਾਵਤਾਰੇ ਸੈਵ ਤਾਰਾ ਚ ਵੀਨ੍ਦ੍ਰ ਬਭੂਵ ਭੂਮੌ ਵਿਜਯਸ੍ਯ ਪਤ੍ਨੀ । ਪਿਸ਼ਙ੍ਗਦੇਤਿ ਹ੍ਯਭਿਧਾ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਤਸ੍ਯਾਃ ਸਾਮੀਪ੍ਯਮਸ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਵਰ੍ਜੁਨੇਨੈਵ ਚਾਸੀਤ੍ ॥ ੩,੨੮.

ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ, ਉਹੀ ਤਾਰਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੀਂਦਰਾ ਬਣੀ, ਜੋ ਵਿਜਯਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਸ਼ੰਗਦੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨੇੜਾ ਅਰਜੁਨ ਨਾਲ ਸੀ।

ਉਤ੍ਪਾਦਯਿਤ੍ਵਾ ਬਭ੍ਰੁਵਾਹਂ ਚ ਪੁਤ੍ਰਂ ਤਸ੍ਯਾਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਹ੍ਯਰ੍ਜੁਨੋ ਵੈ ਮਹਾਤ੍ਮਾ । ਅਤਸ਼੍ਚੋਭੇ ਵਾਰਚਿਤ੍ਰਾਙ੍ਗਦੇ ਚ ਸ਼ਚੀਰੂਪੇ ਨਾਤ੍ਰ ਵਿਵਾਰ੍ਯਮਸ੍ਤਿ ॥ ੩,੨੮.

ਉਸ ਵਿੱਚ ਬਬਰੂ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਦੇ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਵਾਰਾ ਤੇ ਚਿਤਰਾਂਗਦਾ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਚੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

ਪੁਲੋਮਜਾ ਮਨ੍ਤ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨਸ੍ਯ ਭਾਰ੍ਯਾ ਯਾ ਕਾਸ਼ਿਕਾ ਗਾਧਿਰਾਜਸ੍ਯ ਭਾਰ੍ਯਾ । ਵਿਕੁਕ੍ਸ਼ਿਭਾਰ੍ਯਾ ਸੁਮਤਿਸ਼੍ਚੇਤਿ ਸਂਜ੍ਞਾ ਕੁਸ਼ਸ੍ਯ ਪਤ੍ਨੀ ਕਾਨ੍ਤਿਮਤੀਤਿ ਸਂਜ੍ਞਾ ॥ ੩,੨੮.

ਪੁਲੋਮਜਾ, ਮੰਤ੍ਰਦਯੁਮਨ ਦੀ ਪਤਨੀ; ਕਾਸ਼ਿਕਾ, ਗਾਧੀ ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਤਨੀ; ਸੁਮਤੀ, ਵਿਕੁਕਸ਼ੀ ਦੀ ਪਤਨੀ; ਤੇ ਕਾਂਤਿਮਤੀ, ਕੁਸ਼ ਦੀ ਪਤਨੀ — ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

ਏਤਾ ਹਿ ਸਪ੍ਤ ਹ੍ਯਵਰਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ਚ੍ਯਾ ਜਾਨੀਹਿ ਵੈ ਨਾਸ੍ਤਿ ਵਿਚਾਰਣਾਤ੍ਰ । ਸ਼ਚੀ ਰਤਿਸ਼੍ਚਾਨਿਰੁਦ੍ਧੋ ਮਨੁਰ੍ਦਕ੍ਸ਼ੋ ਬृਹਸ੍ਪਤਿਃ । षਡਨ੍ਯੋਨ੍ਯਸਮਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਅਹਙ੍ਕਾਰਾਦ੍ਦਸ਼ਾਧਮਾਃ ॥ ੩,੨੮.

ਇਹ ਸੱਤ, ਸ਼ਚੀ ਸਮੇਤ, ਹੇਠਲੇ ਹਨ — ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੰਕਾ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਚੀ, ਰਤੀ, ਅਨਿਰੁੱਧ, ਮਨੂ, ਦੱਖ, ਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ — ਇਹ ਛੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ, ਪਰ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਕੇ ਦਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਥ ਯਃ ਪ੍ਰਵਹੋ ਵਾਯੁਰ੍ਮੁਖ੍ਯਵਾਯੋਃ ਸੁਤੋ ਬਲੀ । ਸ ਵਾਯੁषੁ ਮਹਾਨਦ੍ਯ ਸ ਵੈ ਕੋਣਾਧਿਪਸ੍ਤਥਾ ॥ ੩,੨੮.

ਹੁਣ, ਪ੍ਰਵਾਹਾ ਨਾਂ ਦੀ ਧਾਰਾ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਵਾਯੂ ਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਦਰਿਆ ਵਾਂਗ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਵੀ ਹੈ।

ਨਾਸਿਕਾਸੁ ਸ ਏਵੋਕ੍ਤੋ ਭੌਤਿਕਸ੍ਤੁਲ੍ਯ ਏਵ ਚ । ਅਤਿਵਾਹਃ ਸ ਏਵੋਕ੍ਤਃ ਯਤੋ ਗਮ੍ਯੋ ਮੁਮੁਕ੍ਸ਼ੁਭਿਃ ॥ ੩,੨੮.

ਉਹ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਭੌਤਿਕ ਸਵਭਾਵ ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਤਿਵਾਹਾ ਦੇ ਹੀ ਸਮਾਨ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਅਤਿਵਾਹਾ ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਚਾਹ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਰਾਹ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਦਕ੍ਸ਼ਾਦਿਭ੍ਯਃ ਪਞ੍ਚਗੁਣਾਦਧਮਃ ਸਂਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ । ਗਰੁਡ ਉਵਾਚ । ਪ੍ਰਵਹਸ਼੍ਚੇਤਿ ਸਂਜ੍ਞਾਂ ਸ ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਾਪ ਤਦ੍ਵਦ ॥ ੩,੨੮.

ਉਹ ਦਕ੍ਸ਼ ਆਦਿ ਪੰਜ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਰੁੜ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਪ੍ਰਵਾਹਾ ਨਾਂ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਿਆ, ਇਹ ਦੱਸੋ।

ਅਰ੍ਥਃ ਕਸ਼੍ਚਾਸ੍ਤਿ ਤਨ੍ਨਾਮ੍ਨਃ ਪ੍ਰਤੀਤਸ੍ਤਂ ਵਦਸ੍ਵ ਮੇ । ਗਰੁਡੇਨੈਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਭਗਵਾਨ੍ਦੇਵਕੀਸੁਤਃ । ਉਵਾਚ ਪਰਮਪ੍ਰੀਤਃ ਸਂਸ੍ਤੂਯ ਗਰੁਡਂ ਹਰਿਃ ॥ ੩,੨੮.

ਉਸ ਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾ ਦੇ। ਗਰੁੜ ਦੇ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਦੇਵਕੀ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਗਰੁੜ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਕੇ, ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ।

ਕृष੍ਣ ਉਵਾਚ । ਪ੍ਰਹਰ੍षੇਣ ਹਰੇਸ੍ਤੁਲ੍ਯਾਨ੍ਸਰ੍ਵਦਾ ਵਹਤੇ ਯਤਃ । ਅਤਃ ਪ੍ਰਵਹਨਾਮਾਸੌ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ਪਕ੍ਸ਼ਿਸਤ੍ਤਮ ॥ ੩,੨੮.

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰਿ ਦੇ ਸਮਾਨ ਖੁਸ਼ੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਪ੍ਰਵਾਹਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵੋਤ੍ਤਮੋ ਵਿष੍ਣੁਰੇਵਾਸ੍ਤਿ ਨਾਮ੍ਨਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦਯਸ੍ਤਦਧੀਨਾਃ ਸਦਾਪਿ । ਮਯੋਕ੍ਤਮੇਤਤ੍ਤੁ ਸਤ੍ਯਂ ਨ ਮਿਥ੍ਯਾ ਗृਹ੍ਣਾਮਿ ਹਸ੍ਤੇਨੋਰਗਂ ਕੋਪਯੁਕ੍ਤਮ੍ ॥ ੩,੨੮.

ਸਿਰਫ਼ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਝੂਠ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਸੱਪ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜਦਾ ਹਾਂ।

ਸਰ੍ਵਂ ਨੁ ਸਤ੍ਯਂ ਯਦਿ ਮਿਥ੍ਯਾ ਭਵੇਤ੍ਤੁ ਤਦਾ ਤ੍ਵਸੌ ਮਾਂ ਦਸ਼ਤੁਹ੍ਯਹੀਨ੍ਦ੍ਰਃ । ਏਵਂ ਬ੍ਰੁਵਨ੍ਨੁਰਗਂ ਕੋਪਯੁਕ੍ਤਂ ਸਮਗ੍ਰਹੀਨ੍ਨਾਦਸ਼ਤ੍ਸੋਪ੍ਯੁਰਙ੍ਗਃ ॥ ੩,੨੮.

ਜੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੱਚ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਝੂਠ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਮੈਨੂੰ ਡਸ ਲਵੇ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਫੜਿਆ, ਪਰ ਸੱਪ ਨੇ ਡੱਸਿਆ ਨਹੀਂ।

ਏਤਸ੍ਯ ਸਂਧਾਰਣਾਦੇਵ ਵੀਨ੍ਦ੍ਰ ਸ ਵਾਯੁਪੁਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਵਹੇਤ੍ਯਾਪ ਸਂਜ੍ਞਾਮ੍ । ਯੋ ਵਾ ਲੋਕੇ ਵਿष੍ਣੁਮੂਰ੍ਤਿਂ ਵਿਹਾਯ ਦੈਤ੍ਯਸ੍ਵਰੂਪਾ ਰੇਣੁਕਾਦ੍ਯਾਃ ਕੁਦੇਵਾਃ ॥ ੩,੨੮.

ਇਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਹੈ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਇੰਦਰ, ਇਸ ਲਈ ਵਾਯੂ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਹਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਰੇਣੁਕਾ ਆਦਿ ਦੈਤ ਸਵਭਾਵ ਵਾਲੇ ਝੂਠੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—

ਤੇषਾਂ ਤਥਾ ਮਤ੍ਪਿਤॄਣਾਂ ਚ ਪੂਜਾ ਵ੍ਯਰ੍ਥਾ ਸਤ੍ਯਂ ਸਤ੍ਯਮੇਤਦ੍ਬ੍ਰਵੀਮਿ । ਏਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਯਦਿ ਮਿਥ੍ਯਾ ਭਵੇਤ੍ਤੁ ਤਦਾ ਤ੍ਵਸੌ ਮਾਂ ਦਸ਼ਤੁ ਹ੍ਯਹੀਨ੍ਦ੍ਰਃ ॥ ੩,੨੮.

—ਉਹਨਾਂ ਲਈ, ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਸੱਚ ਸੱਚ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਜੇ ਇਹ ਸਭ ਝੂਠ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਮੈਨੂੰ ਡਸ ਲਵੇ।

ਪਿਤ੍ਰ੍ਯਂ ਨਯਾਮਿ ਪ੍ਰਵਿਹਾਯੈਵ ਯੇ ਤੁ ਪਿਤ੍ਰੁਦ੍ਦੇਸ਼ਾਤ੍ਕੇਵਲਂ ਯਃ ਕਰੋਤਿ । ਸ ਪਾਪਾਤ੍ਮਾ ਨਰਕਾਨ੍ਵੈ ਪ੍ਰਯਾਤੀਤ੍ਯੇਤਦ੍ਵਾਕ੍ਯਂ ਸਤ੍ਯਮੇਤਦ੍ਬ੍ਰਵੀਮਿ ॥ ੩,੨੮.

ਜਿਹੜਾ ਪਿਤਰ ਕਰਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਆਤਮਾ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਵਾਕ ਸੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਸੱਚ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।