ਵਾਲ੍ਮੀਕਿऋषਿਣਾ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਕੁਸ਼ੇਨੈਵ ਵਿਨਿਰ੍ਮਿਤਃ । ਅਤਃ [https://vedastudy.yolasite.com/kusha1.php ਕੁਸ਼] ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਜਾਨਕੀਨਨ੍ਦਨਃ ਪ੍ਰਭੁਃ ॥ ੩,੨੮.
ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਸ਼ ਨੂੰ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਜਾਨਕੀ ਦੇ ਲਾਲ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨਃ ਪੁਰੇਂਦ੍ਰਸ੍ਤੁ ਗਾਧੀ ਵਾਲੀ ਤਥਾਰ੍ਜੁਨਃ । ਵਿਕੁਕ੍ਸ਼ਿਃ ਕੁਸ਼ ਏਵੈਤੇ ਸਪ੍ਤ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ॥ ੩,੨੮.
ਇੰਦਰਦਯੁਮਨ, ਪੁਰਿੰਦਰ, ਗਾਧੀ, ਵਾਲੀ, ਅਰਜੁਨ, ਵਿਕੁਕਸ਼ੀ ਤੇ ਕੁਸ਼—ਇਹ ਸੱਤੋਂ ਇੰਦਰ ਵਜੋਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯਃ ਕृष੍ਣਪੁਤ੍ਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨਃ ਕਾਮ ਏਵ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ । ਪ੍ਰਕृष੍ਟਪ੍ਰਕਾਸ਼ਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਇਤਿ ਨਾਮਵਾਨ੍ ॥ ੩,੨੮.
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਕਾਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਬਹੁਤ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਹੈ।
ਯੋ ਰਾਮਭ੍ਰਾਤਾ ਭਰਤਃ ਕਾਮ ਏਵਾਭਵਦ੍ਭੁਵਿ । ਰਾਮਾਜ੍ਞਾਂ ਭਰਤੇ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭਰਤਨਾਮਕਃ ॥ ੩,੨੮.
ਰਾਮ ਦਾ ਭਰਾ ਭਰਤ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਕਾਮ ਬਣਿਆ। ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਭਰਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।
ਚਕ੍ਰਾਭਿਮਾਨਿ ਕਾਮਸ੍ਤੁ ਸੁਦਰ੍ਸ਼ਨ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਕृष੍ਣਪੁਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਸਾਂਬੋ ਜਾਮ੍ਬਵਤੀਸੁਤਃ ॥ ੩,੨੮.
ਚਕਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਕਾਮ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਾਂਬਾ, ਜਾਮਬਵਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੀ ਹੈ।
ਕਾਮਾਵਤਾਰੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸਂਦੇਹੋ ਨਾਤ੍ਰ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਯੋ ਰੁਦ੍ਰਪੁਤ੍ਰਃ ਸ੍ਕਨ੍ਦਸ੍ਤੁ ਕਾਮ ਏਵ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ॥ ੩,੨੮.
ਉਹ ਕਾਮ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਕੰਦ ਵੀ ਕਾਮ ਵਜੋਂ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਰਿਪੂਨਾਸ੍ਕਂਦਤੇ ਨਿਤ੍ਯਮਤਃ ਸ੍ਕਨ੍ਦ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ । ਯੋ ਵਾ ਸਨਤ੍ਕੁਮਾਰਸ੍ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪੁਤ੍ਰਃ ਖਗਾਧਿਪ । ਕਾਮਾਵਤਾਰੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਨਾਤ੍ਰ ਕਾਰ੍ਯਾ ਵਿਚਾਰਣਾ ॥ ੩,੨੮.
ਉਹ ਸਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਕੰਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਵੀ ਕਾਮ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
ਸੁਦਰ੍ਸ਼ਨਸ਼੍ਚ ਪਰਮਃ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨਃ ਸਾਂਬ ਏਵ ਚ । ਸਨਤ੍ਕੁਮਾਰਃ ਸਾਂਬਸ਼੍ਚ षਡੇਤੇ ਕਾਮਰੂਪਕਾਃ ॥ ੩,੨੮.
ਸੁਦਰਸ਼ਨ, ਪ੍ਰਮ, ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ, ਸਾਂਬਾ, ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਤੇ ਸਾਂਬਾ—ਇਹ ਛੇ ਕਾਮ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ।
ਤਤਸ਼੍ਚ ਇਨ੍ਦ੍ਰਕਾਮਾਵਪ੍ਯੁਮਾਦਿਭ੍ਯੋ ਦਸ਼ਾਵਰੌ । ਤਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਤੁ ਗਰੁਡ ਕਾਮ ਇਨ੍ਦ੍ਰਾਧਮਃ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੩,੨੮.
ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਤੇ ਕਾਮ, ਉਮਾ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਦਸ ਅਵਤਾਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਗਰੁੜਾ, ਕਾਮ ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਤ੍ਵਹਙ੍ਕਾਰ ਏਵ ਅਹਙ੍ਕਾਰਕਸਂਜ੍ਞਕਃ । ਗਰੁਤ੍ਮਦਂਸ਼ੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਕਾਮੇਨ੍ਦ੍ਰਾਭ੍ਯਾਂ ਦਸ਼ਾਧਮਃ ॥ ੩,੨੮.
ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਅਹੰਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਰੁਤਮਦ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਾਮ ਤੇ ਇੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਸਵਾਂ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਹੈ।
ਤਦਨਨ੍ਤਰਜਾਨ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਸ਼ृਣੁ ਵੀਨ੍ਦ੍ਰ ਸਮਾਹਿਤਃ । ਸ਼੍ਰਵਣਾਨ੍ਮੋਕ੍ਸ਼ਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਮਹਾਪਾਪਾਦ੍ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ ॥ ੩,੨੮.
ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਵਿਂਦ੍ਰਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਤੇ ਵੱਡੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਕਾਮਪੁਤ੍ਰੋਨਿਰੁਦ੍ਧੋऽਪਿ ਹਰੇਰਨ੍ਯਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ । ਸ ਏਵਾਭੂਦ੍ਧਰੇਃ ਸੇਵਾਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਰਾਮਾਨੁਜੋ ਭੁਵਿ ॥ ੩,੨੮.
ਕਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਨਿਰੁੱਧ ਵੀ ਹਰੀ ਦਾ ਹੋਰ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਬਣਿਆ, ਹਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ।
ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨ ਇਤਿ ਵਿਖ੍ਯਾਤਃ ਸ਼ਤ੍ਰੂਨ੍ਸੂਦਯਤੇ ਯਤਃ । ਅਨਿਰੁਦ੍ਧਃ ਕृष੍ਣਪੁਤ੍ਰੋ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨਾਦ੍ਯੋऽਜਨਿष੍ਟ ਹ ॥ ੩,੨੮.
ਉਹ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਨਿਰੁੱਧ, ਜੋ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਸੀ।
ਸਂਕਰ੍षਣਾਦਿਰੂਪੈਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਿਭਿਰਾਵਿष੍ਟ ਏਵ ਸਃ । ਏਵਂ ਦ੍ਵਿਰੂਪੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਹ੍ਯਨਿਰੁਦ੍ਧੋ ਮਹਾਮਤਿਃ ॥ ੩,੨੮.
ਉਹ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਬੁਧੀ ਵਾਲਾ ਅਨਿਰੁੱਧ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਾਮਭਾਰ੍ਯਾ ਰਤਿਰ੍ਯਾ ਤੁ ਦ੍ਵਿਰੂਪਾ ਸਂਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ । ਰੁਗ੍ਮਪੁਤ੍ਰੀ ਰੁਗ੍ਮਵਤੀ ਕਾਮਭਾਰ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ ॥ ੩,੨੮.
ਕਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਰਤੀ ਹੈ, ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰੁਕਮ ਦੀ ਧੀ ਰੁਕਮਵਤੀ, ਕਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਤਿਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰੁਗ੍ਮਵਤੀ ਸ੍ਮृਤਾ । ਦੁਰ੍ਯੋਧਨਸ੍ਯ ਯਾ ਪੁਤ੍ਰੀ ਲਕ੍ਸ਼ਣਾ ਸਾ ਰਤਿਃ ਸ੍ਮृਤਾ ॥ ੩,੨੮.
ਵਧੀਆ ਚਮਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਰੁਕਮਵਤੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੀ ਧੀ ਲਕਸ਼ਣਾ ਵੀ ਰਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਾष੍ਠਾ ਸਾਂਬਸ੍ਯ ਭਾਰ੍ਯਾ ਸਾ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਸਂਯੁਨਕ੍ਤ੍ਯਤਃ । ਲਕ੍ਸ਼ਣਾਭਿਧਯਾ ਭੂਮੌ ਦੁष੍ਟ ਵੀਰ੍ਯੋਦ੍ਭਵਾ ਹ੍ਯਪਿ ॥ ੩,੨੮.
ਲਕਸ਼ਣਾ, ਸੰਬਾ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਭ ਲਕੜਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਨਾਮ ਪਾਈ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਉਹ ਲਕਸ਼ਣਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਹੋਈ।
ਏਵਂ ਦ੍ਵਿਰੂਪਾ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਕਾਮਭਾਰ੍ਯਾ ਰਤਿਃ ਸ੍ਮृਤਾ । ਸ੍ਵਾਯਂਭੁਵੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪੁਤ੍ਰੋ ਮਨੁਸ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ਯੋ ਗੁਰੌ ਸਮਃ । ਰਾਜਧਰ੍ਮੇਣ ਵਿष੍ਣੋਸ਼੍ਚ ਜਾਤਃ ਪ੍ਰੀਣਯਿਤੁਂ ਹਰੇਃ ॥ ੩,੨੮.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰਤੀ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਵਾਯੰਭੂ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਮਨੂ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਰਾਜਧਰਮ ਨਾਲ ਹਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜਨਮਿਆ।
ਬृਹਸ੍ਪਤਿਰ੍ਦੇਵਗੁਰੁਰ੍ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਤਸ੍ਯਾਵਤਾਰਾਸ੍ਤ੍ਰਯ ਆਸਨ੍ ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ । ਰਾਮਾਵਤਾਰੇ ਭਰਤਾਖ੍ਯੋ ਬਭੂਵ ਹ੍ਯਂਭੋਜਜਾਵੇਸ਼ਯੁਤੋ ਬृਹਸ੍ਪਤਿਃ ॥ ੩,੨੮.
ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਆਚਾਰਯ, ਤਿੰਨ ਅਵਤਾਰ ਲਏ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ। ਰਾਮ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਕਮਲ-ਜਨਮਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਭਰਤ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ।
ਦੇਵਾਵਤਾਰਾਨ੍ਵਾਨਰਾਂਸ੍ਤਾਰਯਿਤ੍ਵਾ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮਦਿਵ੍ਯਾऽਚਰਿਤਾਨ੍ਯਵਾਦੀਤ੍ । ਅਤੋ ਹ੍ਯਸੌ ਨਾਰਨਾਮਾ ਬਭੂਵ ਹ੍ਯਙ੍ਗਤ੍ਵਮਾਪ੍ਤੁਂ ਰਾਮਦੇਵਸ੍ਯ ਭੂਮ੍ਯਾਮ੍ ॥ ੩,੨੮.
ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਦਿਵਿਆ ਕਰਤਬਾਂ ਨਾਲ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰ ਕੇ, ਉਹ ਨਰਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਮ ਦੇਵ ਦੇ ਨੇੜੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਹੇ।
ਕृष੍ਣਾਵਤਾਰੇ ਦ੍ਰੋਣਨਾਮਾ ਬਭੂਵ ਅਂਭੋਜਜਾਵੇਸ਼ਯੁਤੋ ਬृਹਸ੍ਪਤਿਃ । ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਦੋਣਾਤ੍ਸਂਬਭੂਵ ਗੁਰੁਸ਼੍ਚ ਤਸ੍ਮਾਦਸੌ ਦ੍ਰੋਣਸਂਜ੍ਞੋ ਬਭੂਵ ॥ ੩,੨੮.
ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਕਮਲ-ਜਨਮਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਦ੍ਰੋਣ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਡੋਣ (ਪਾਤਰ) ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਦ੍ਰੋਣ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ।
ਭੂਭਾਰਭੂਤਾਦ੍ਯੁਦ੍ਧृਤੌ ਹ੍ਯਙ੍ਗਭੂਤੋ ਵਿष੍ਣੋਃ ਸੇਵਾਂ ਕਰ੍ਤੁਮੇਵਾਸ ਭੂਮੌ । ਬृਹਸ੍ਪਤਿਃ ਪਵਨਾਵੇਸ਼ਯੁਕ੍ਤਾ ਸ ਉਦ੍ਧਵਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਮਿਧਾਨਮਾਪ ॥ ੩,੨੮.
ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਘਟਾਉਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਪਵਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਧਵ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ।
ਯਸ੍ਮਾਦੁਤ੍ਕृष੍ਟੋ ਹਰਿਰਤ੍ਰ ਸਮ੍ਯਗਤੋ ਹ੍ਯਸੌ ਬੁਧਵਨ੍ਨਾਮ ਚਾਪ । ਸਖਾ ਹ੍ਯਭੂਤ੍ਕृष੍ਣਦੇਵਸ੍ਯ ਨਿਤ੍ਯਂ ਮਹਾਮਤਿਃ ਸਰ੍ਵਲੋਕੇषੁ ਪੂਜ੍ਯਃ ॥ ੩,੨੮.
ਕਿਉਂਕਿ ਹਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸੀ, ਉਹ ਬੁਧਵਨ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਹੀ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇਵ ਦਾ ਸਦਾ ਬੁਧੀਮਾਨ ਤੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਦੋਸਤ ਸੀ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਆ ਗਿਆ।
ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਙ੍ਗੁष੍ਠਜੋ ਦਕ੍ਸ਼ੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪੁਤ੍ਰੋ ਮਹਾਮਤਿਃ । ਕਨ੍ਯਾਂ ਸृष੍ਟ੍ਵਾ ਹਰੇਃ ਪ੍ਰੀਣਨ੍ਨਾਸ ਭੂਮਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ । ਪੁਤ੍ਰਾਨੁਦਪਾਦਯਦ੍ਦਕ੍ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਵਤੋ ਦਕ੍ਸ਼ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੩,੨੮.
ਦੱਖ, ਜੋ ਸੱਜੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਬੁਧੀਮਾਨ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਧੀ ਬਣਾਈ ਤੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਿਆ। ਦੱਖ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਖ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਚੀਂ ਭਾਰ੍ਯਾਂ ਦੇਵਰਾਜਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਸ੍ਯਾ ਹ੍ਯਵਤਾਰਂ ਸ਼ृਣੁ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ । ਰਾਮਾਵਤਾਰੇ ਨਾਮ ਤਾਰਾ ਬਭੂਵ ਸਾ ਵਾਲਿਪਤ੍ਨੀ ਸ਼ਚੀਸਂਜ੍ਞਕਾ ਚ ॥ ੩,੨੮.
ਸ਼ਚੀ, ਦੇਵਰਾਜ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਇਸ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਸੀ; ਸੁਣੋ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ: ਰਾਮ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਤਾਰਾ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਵਾਲੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਸ਼ਚੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਈ।
ਰਾਮਾਨ੍ਮृਤੇ ਵਾਲਿਸਂਜ੍ਞੇ ਪਤੌ ਹਿ ਸੁਗ੍ਰੀਵਸਂਗਂ ਸਾ ਚਕਾਰਾਥ ਤਾਰਾ । ਅਤੋ ਨਾਗਾਤ੍ਸ੍ਵਰ੍ਗਲੋਕਂ ਚ ਤਾਰਾ ਕ੍ਵ ਵਾ ਯਾਯਾਦਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ੇ ਚ ਪਾਪਾ ॥ ੩,੨੮.
ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤਾਰਾ ਨੇ ਸੁਗਰੀਵ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਨਾਗ ਲੋਕ ਛੱਡ ਕੇ, ਤਾਰਾ ਪਾਪੀ ਹੋ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ?
ਕृष੍ਣਾਵਤਾਰੇ ਸੈਵ ਤਾਰਾ ਚ ਵੀਨ੍ਦ੍ਰ ਬਭੂਵ ਭੂਮੌ ਵਿਜਯਸ੍ਯ ਪਤ੍ਨੀ । ਪਿਸ਼ਙ੍ਗਦੇਤਿ ਹ੍ਯਭਿਧਾ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਤਸ੍ਯਾਃ ਸਾਮੀਪ੍ਯਮਸ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਵਰ੍ਜੁਨੇਨੈਵ ਚਾਸੀਤ੍ ॥ ੩,੨੮.
ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ, ਉਹੀ ਤਾਰਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੀਂਦਰਾ ਬਣੀ, ਜੋ ਵਿਜਯਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਸ਼ੰਗਦੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨੇੜਾ ਅਰਜੁਨ ਨਾਲ ਸੀ।
ਉਤ੍ਪਾਦਯਿਤ੍ਵਾ ਬਭ੍ਰੁਵਾਹਂ ਚ ਪੁਤ੍ਰਂ ਤਸ੍ਯਾਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਹ੍ਯਰ੍ਜੁਨੋ ਵੈ ਮਹਾਤ੍ਮਾ । ਅਤਸ਼੍ਚੋਭੇ ਵਾਰਚਿਤ੍ਰਾਙ੍ਗਦੇ ਚ ਸ਼ਚੀਰੂਪੇ ਨਾਤ੍ਰ ਵਿਵਾਰ੍ਯਮਸ੍ਤਿ ॥ ੩,੨੮.
ਉਸ ਵਿੱਚ ਬਬਰੂ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਦੇ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਵਾਰਾ ਤੇ ਚਿਤਰਾਂਗਦਾ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਚੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
ਪੁਲੋਮਜਾ ਮਨ੍ਤ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨਸ੍ਯ ਭਾਰ੍ਯਾ ਯਾ ਕਾਸ਼ਿਕਾ ਗਾਧਿਰਾਜਸ੍ਯ ਭਾਰ੍ਯਾ । ਵਿਕੁਕ੍ਸ਼ਿਭਾਰ੍ਯਾ ਸੁਮਤਿਸ਼੍ਚੇਤਿ ਸਂਜ੍ਞਾ ਕੁਸ਼ਸ੍ਯ ਪਤ੍ਨੀ ਕਾਨ੍ਤਿਮਤੀਤਿ ਸਂਜ੍ਞਾ ॥ ੩,੨੮.
ਪੁਲੋਮਜਾ, ਮੰਤ੍ਰਦਯੁਮਨ ਦੀ ਪਤਨੀ; ਕਾਸ਼ਿਕਾ, ਗਾਧੀ ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਤਨੀ; ਸੁਮਤੀ, ਵਿਕੁਕਸ਼ੀ ਦੀ ਪਤਨੀ; ਤੇ ਕਾਂਤਿਮਤੀ, ਕੁਸ਼ ਦੀ ਪਤਨੀ — ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।
ਏਤਾ ਹਿ ਸਪ੍ਤ ਹ੍ਯਵਰਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ਚ੍ਯਾ ਜਾਨੀਹਿ ਵੈ ਨਾਸ੍ਤਿ ਵਿਚਾਰਣਾਤ੍ਰ । ਸ਼ਚੀ ਰਤਿਸ਼੍ਚਾਨਿਰੁਦ੍ਧੋ ਮਨੁਰ੍ਦਕ੍ਸ਼ੋ ਬृਹਸ੍ਪਤਿਃ । षਡਨ੍ਯੋਨ੍ਯਸਮਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਅਹਙ੍ਕਾਰਾਦ੍ਦਸ਼ਾਧਮਾਃ ॥ ੩,੨੮.
ਇਹ ਸੱਤ, ਸ਼ਚੀ ਸਮੇਤ, ਹੇਠਲੇ ਹਨ — ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੰਕਾ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਚੀ, ਰਤੀ, ਅਨਿਰੁੱਧ, ਮਨੂ, ਦੱਖ, ਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ — ਇਹ ਛੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ, ਪਰ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਕੇ ਦਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।