ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਂ ਦਾਰਯਤਿ ਵਜ੍ਰੇਣ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪੁਰਨ੍ਦਰਃ । ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਸੁ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰੇषੁ ਮਨ੍ਤ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨਸ੍ਤੁ षष੍ਠਕਃ ॥ ੩,੨੮.

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਜਰ ਨਾਲ ਤੋੜਣ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਰੰਦਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਚੌਦਾਂ ਇੰਦ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੰਤ੍ਰਦਯੁਮਨ ਛੇਵਾਂ ਹੈ।

ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਨष੍ਟ ਮਹਾਵੀਨ੍ਦ੍ਰ ਦੇਵੋ ਦ੍ਯੋਤਯਤੇ ਯਤਃ । ਮਨ੍ਤ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨਸ੍ਤਤੋ ਲੋਕੇ ਉਭਾਵਪ੍ਯੇਕ ਏਵ ਤੁ ॥ ੩,੨੮.

ਮਹਾਂ ਇੰਦ੍ਰ, ਮੰਤ੍ਰਾਨਸ਼ਟ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਚਮਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰਦਯੁਮਨ ਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਹੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਨ੍ਤ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨਾਵਤਾਰੋਭੂਤ੍ਕੁਨ੍ਤੀਪੁਤ੍ਰੋਰ੍ਜੁਨੋ ਭੁਵਿ । ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਵਾਯੋਰਨਨ੍ਤਸ੍ਯ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਖਗਸਤ੍ਤਮ ॥ ੩,੨੮.

ਮੰਤ੍ਰਦਯੁਮਨ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਕੁੰਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਰਜੁਨ ਹੋਇਆ; ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਵਧੀਏ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਵਾਯੂ, ਅਨੰਤ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ।

ਪਾਰ੍ਥਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਃ ਸਂਯੁਕ੍ਤ ਇਨ੍ਦ੍ਰ ਏਵ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ । ਚਤੁਰ੍ਥੇਪਿ ਚ ਵਾਯੋਸ਼੍ਚ ਵਿਸ਼ੇषੋਸ੍ਤਿ ਸਦਾਰ੍ਜੁਨ ॥ ੩,੨੮.

ਪਾਰਥ ਜਦੋਂ ਚਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੰਦਰ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੌਥੇ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਵਾਲਿਰ੍ਨਾਮਾ ਵਾਨਰਸ੍ਤੁ ਪੁਰਨ੍ਦਰ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ । ਚਨ੍ਦ੍ਰਵਂਸ਼ੇ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਗਾਧਿਰਾਜੋ ਵਿਚਕ੍ਸ਼ਣਃ ॥ ੩,੨੮.

ਵਾਲੀ ਨਾਮ ਦਾ ਵਾਨਰ ਪੁਰੰਦਰਾ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨਵਾਨ ਗਾਧੀ ਰਾਜਾ ਜਨਮਿਆ ਸੀ।

ਮਨ੍ਤ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨਾਵਤਾਰਃ ਸ ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰਪਿਤਾ ਸ੍ਮृਤਃ । ਵੇਦੋਕ੍ਤਮਨ੍ਤ੍ਰਾ ਗਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਧਿਯਾ ਸਂਧਾਰਯੇਦ੍ਯਤਃ ॥ ੩,੨੮.

ਉਹ ਮੰਤ੍ਰਦਯੁਮਨਾ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦਾ ਪਿਤਾ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਗਾਂ ਨੂੰ ਬੁਧੀ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ ਸੀ।

ਅਤੋ ਗਾਧਿਰਿਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਸ੍ਤਦਰ੍ਥਂ ਭੂਤਲੇ ਹ੍ਯਭੂਤ੍ । ਇਕ੍ਸ਼੍ਵਾਕੁਪੁਤ੍ਰੋ ਵੀਨ੍ਦ੍ਰ ਵਿਕੁਕ੍ਸ਼ਿਰਿਤਿ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਃ ॥ ੩,੨੮.

ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਾਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸੀ। ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਕੁਕਸ਼ੀ, ਵਿਂਦ੍ਰਾ ਵਜੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

ਸ ਏਵੇਨ੍ਦ੍ਰਾਵਤਾਰੋਭੂਦ੍ਧਰਿਸੇਵਾਰ੍ਥਮੇਵ ਚ । ਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਹਰਿਂ ਕੁਕ੍ਸ਼ੌ ਵਿਜ੍ਞਾਨਾਚ੍ਚ ਹਰਿਃ ਸਦਾ ॥ ੩,੨੮.

ਉਹ ਇੰਦਰ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਸੀ, ਹਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਹਰੀ ਸਦਾ ਉਸ ਦੇ ਕੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸੀ।

ਅਤੋ ਵਿਕੁਕ੍ਸ਼ਿਨਾਮਾਸੌ ਭੂਲੋਕੇ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਃ ਸਦਾ । ਰਾਮਪੁਤ੍ਰਃ ਕੁਸ਼ਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤ ਇਨ੍ਦ੍ਰ ਏਵ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ॥ ੩,੨੮.

ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਵਿਕੁਕਸ਼ੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਦਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕੁਸ਼ ਵੀ ਇੰਦਰ ਵਜੋਂ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਵਾਲ੍ਮੀਕਿऋषਿਣਾ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਕੁਸ਼ੇਨੈਵ ਵਿਨਿਰ੍ਮਿਤਃ । ਅਤਃ [https://vedastudy.yolasite.com/kusha1.php ਕੁਸ਼] ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਜਾਨਕੀਨਨ੍ਦਨਃ ਪ੍ਰਭੁਃ ॥ ੩,੨੮.

ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਸ਼ ਨੂੰ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਜਾਨਕੀ ਦੇ ਲਾਲ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਨ੍ਦ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨਃ ਪੁਰੇਂਦ੍ਰਸ੍ਤੁ ਗਾਧੀ ਵਾਲੀ ਤਥਾਰ੍ਜੁਨਃ । ਵਿਕੁਕ੍ਸ਼ਿਃ ਕੁਸ਼ ਏਵੈਤੇ ਸਪ੍ਤ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ॥ ੩,੨੮.

ਇੰਦਰਦਯੁਮਨ, ਪੁਰਿੰਦਰ, ਗਾਧੀ, ਵਾਲੀ, ਅਰਜੁਨ, ਵਿਕੁਕਸ਼ੀ ਤੇ ਕੁਸ਼—ਇਹ ਸੱਤੋਂ ਇੰਦਰ ਵਜੋਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਯਃ ਕृष੍ਣਪੁਤ੍ਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨਃ ਕਾਮ ਏਵ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ । ਪ੍ਰਕृष੍ਟਪ੍ਰਕਾਸ਼ਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਇਤਿ ਨਾਮਵਾਨ੍ ॥ ੩,੨੮.

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਕਾਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਬਹੁਤ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਹੈ।

ਯੋ ਰਾਮਭ੍ਰਾਤਾ ਭਰਤਃ ਕਾਮ ਏਵਾਭਵਦ੍ਭੁਵਿ । ਰਾਮਾਜ੍ਞਾਂ ਭਰਤੇ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭਰਤਨਾਮਕਃ ॥ ੩,੨੮.

ਰਾਮ ਦਾ ਭਰਾ ਭਰਤ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਕਾਮ ਬਣਿਆ। ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਭਰਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।

ਚਕ੍ਰਾਭਿਮਾਨਿ ਕਾਮਸ੍ਤੁ ਸੁਦਰ੍ਸ਼ਨ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਕृष੍ਣਪੁਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਸਾਂਬੋ ਜਾਮ੍ਬਵਤੀਸੁਤਃ ॥ ੩,੨੮.

ਚਕਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਕਾਮ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਾਂਬਾ, ਜਾਮਬਵਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੀ ਹੈ।

ਕਾਮਾਵਤਾਰੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸਂਦੇਹੋ ਨਾਤ੍ਰ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਯੋ ਰੁਦ੍ਰਪੁਤ੍ਰਃ ਸ੍ਕਨ੍ਦਸ੍ਤੁ ਕਾਮ ਏਵ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ॥ ੩,੨੮.

ਉਹ ਕਾਮ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਕੰਦ ਵੀ ਕਾਮ ਵਜੋਂ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਰਿਪੂਨਾਸ੍ਕਂਦਤੇ ਨਿਤ੍ਯਮਤਃ ਸ੍ਕਨ੍ਦ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ । ਯੋ ਵਾ ਸਨਤ੍ਕੁਮਾਰਸ੍ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪੁਤ੍ਰਃ ਖਗਾਧਿਪ । ਕਾਮਾਵਤਾਰੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਨਾਤ੍ਰ ਕਾਰ੍ਯਾ ਵਿਚਾਰਣਾ ॥ ੩,੨੮.

ਉਹ ਸਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਕੰਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਵੀ ਕਾਮ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।

ਸੁਦਰ੍ਸ਼ਨਸ਼੍ਚ ਪਰਮਃ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨਃ ਸਾਂਬ ਏਵ ਚ । ਸਨਤ੍ਕੁਮਾਰਃ ਸਾਂਬਸ਼੍ਚ षਡੇਤੇ ਕਾਮਰੂਪਕਾਃ ॥ ੩,੨੮.

ਸੁਦਰਸ਼ਨ, ਪ੍ਰਮ, ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ, ਸਾਂਬਾ, ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਤੇ ਸਾਂਬਾ—ਇਹ ਛੇ ਕਾਮ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ।

ਤਤਸ਼੍ਚ ਇਨ੍ਦ੍ਰਕਾਮਾਵਪ੍ਯੁਮਾਦਿਭ੍ਯੋ ਦਸ਼ਾਵਰੌ । ਤਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਤੁ ਗਰੁਡ ਕਾਮ ਇਨ੍ਦ੍ਰਾਧਮਃ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੩,੨੮.

ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਤੇ ਕਾਮ, ਉਮਾ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਦਸ ਅਵਤਾਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਗਰੁੜਾ, ਕਾਮ ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਤ੍ਵਹਙ੍ਕਾਰ ਏਵ ਅਹਙ੍ਕਾਰਕਸਂਜ੍ਞਕਃ । ਗਰੁਤ੍ਮਦਂਸ਼ੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਕਾਮੇਨ੍ਦ੍ਰਾਭ੍ਯਾਂ ਦਸ਼ਾਧਮਃ ॥ ੩,੨੮.

ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਅਹੰਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਰੁਤਮਦ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਾਮ ਤੇ ਇੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਸਵਾਂ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਹੈ।

ਤਦਨਨ੍ਤਰਜਾਨ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਸ਼ृਣੁ ਵੀਨ੍ਦ੍ਰ ਸਮਾਹਿਤਃ । ਸ਼੍ਰਵਣਾਨ੍ਮੋਕ੍ਸ਼ਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਮਹਾਪਾਪਾਦ੍ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ ॥ ੩,੨੮.

ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਵਿਂਦ੍ਰਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਤੇ ਵੱਡੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਕਾਮਪੁਤ੍ਰੋਨਿਰੁਦ੍ਧੋऽਪਿ ਹਰੇਰਨ੍ਯਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ । ਸ ਏਵਾਭੂਦ੍ਧਰੇਃ ਸੇਵਾਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਰਾਮਾਨੁਜੋ ਭੁਵਿ ॥ ੩,੨੮.

ਕਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਨਿਰੁੱਧ ਵੀ ਹਰੀ ਦਾ ਹੋਰ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਬਣਿਆ, ਹਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ।

ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨ ਇਤਿ ਵਿਖ੍ਯਾਤਃ ਸ਼ਤ੍ਰੂਨ੍ਸੂਦਯਤੇ ਯਤਃ । ਅਨਿਰੁਦ੍ਧਃ ਕृष੍ਣਪੁਤ੍ਰੋ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨਾਦ੍ਯੋऽਜਨਿष੍ਟ ਹ ॥ ੩,੨੮.

ਉਹ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਨਿਰੁੱਧ, ਜੋ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਸੀ।

ਸਂਕਰ੍षਣਾਦਿਰੂਪੈਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਿਭਿਰਾਵਿष੍ਟ ਏਵ ਸਃ । ਏਵਂ ਦ੍ਵਿਰੂਪੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਹ੍ਯਨਿਰੁਦ੍ਧੋ ਮਹਾਮਤਿਃ ॥ ੩,੨੮.

ਉਹ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਬੁਧੀ ਵਾਲਾ ਅਨਿਰੁੱਧ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਾਮਭਾਰ੍ਯਾ ਰਤਿਰ੍ਯਾ ਤੁ ਦ੍ਵਿਰੂਪਾ ਸਂਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ । ਰੁਗ੍ਮਪੁਤ੍ਰੀ ਰੁਗ੍ਮਵਤੀ ਕਾਮਭਾਰ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ ॥ ੩,੨੮.

ਕਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਰਤੀ ਹੈ, ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰੁਕਮ ਦੀ ਧੀ ਰੁਕਮਵਤੀ, ਕਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਤਿਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰੁਗ੍ਮਵਤੀ ਸ੍ਮृਤਾ । ਦੁਰ੍ਯੋਧਨਸ੍ਯ ਯਾ ਪੁਤ੍ਰੀ ਲਕ੍ਸ਼ਣਾ ਸਾ ਰਤਿਃ ਸ੍ਮृਤਾ ॥ ੩,੨੮.

ਵਧੀਆ ਚਮਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਰੁਕਮਵਤੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੀ ਧੀ ਲਕਸ਼ਣਾ ਵੀ ਰਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਾष੍ਠਾ ਸਾਂਬਸ੍ਯ ਭਾਰ੍ਯਾ ਸਾ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਸਂਯੁਨਕ੍ਤ੍ਯਤਃ । ਲਕ੍ਸ਼ਣਾਭਿਧਯਾ ਭੂਮੌ ਦੁष੍ਟ ਵੀਰ੍ਯੋਦ੍ਭਵਾ ਹ੍ਯਪਿ ॥ ੩,੨੮.

ਲਕਸ਼ਣਾ, ਸੰਬਾ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਭ ਲਕੜਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਨਾਮ ਪਾਈ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਉਹ ਲਕਸ਼ਣਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਹੋਈ।

ਏਵਂ ਦ੍ਵਿਰੂਪਾ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਕਾਮਭਾਰ੍ਯਾ ਰਤਿਃ ਸ੍ਮृਤਾ । ਸ੍ਵਾਯਂਭੁਵੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪੁਤ੍ਰੋ ਮਨੁਸ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ਯੋ ਗੁਰੌ ਸਮਃ । ਰਾਜਧਰ੍ਮੇਣ ਵਿष੍ਣੋਸ਼੍ਚ ਜਾਤਃ ਪ੍ਰੀਣਯਿਤੁਂ ਹਰੇਃ ॥ ੩,੨੮.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰਤੀ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਵਾਯੰਭੂ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਮਨੂ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਰਾਜਧਰਮ ਨਾਲ ਹਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜਨਮਿਆ।

ਬृਹਸ੍ਪਤਿਰ੍ਦੇਵਗੁਰੁਰ੍ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਤਸ੍ਯਾਵਤਾਰਾਸ੍ਤ੍ਰਯ ਆਸਨ੍ ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ । ਰਾਮਾਵਤਾਰੇ ਭਰਤਾਖ੍ਯੋ ਬਭੂਵ ਹ੍ਯਂਭੋਜਜਾਵੇਸ਼ਯੁਤੋ ਬृਹਸ੍ਪਤਿਃ ॥ ੩,੨੮.

ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਆਚਾਰਯ, ਤਿੰਨ ਅਵਤਾਰ ਲਏ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ। ਰਾਮ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਕਮਲ-ਜਨਮਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਭਰਤ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ।

ਦੇਵਾਵਤਾਰਾਨ੍ਵਾਨਰਾਂਸ੍ਤਾਰਯਿਤ੍ਵਾ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮਦਿਵ੍ਯਾऽਚਰਿਤਾਨ੍ਯਵਾਦੀਤ੍ । ਅਤੋ ਹ੍ਯਸੌ ਨਾਰਨਾਮਾ ਬਭੂਵ ਹ੍ਯਙ੍ਗਤ੍ਵਮਾਪ੍ਤੁਂ ਰਾਮਦੇਵਸ੍ਯ ਭੂਮ੍ਯਾਮ੍ ॥ ੩,੨੮.

ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਦਿਵਿਆ ਕਰਤਬਾਂ ਨਾਲ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰ ਕੇ, ਉਹ ਨਰਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਮ ਦੇਵ ਦੇ ਨੇੜੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਹੇ।