ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਯਾ ਰੇਵਤੀ ਰੈਵਤਸ੍ਯੈਵ ਪੁਤ੍ਰੀ ਸਾ ਵਾਰੁਣੀ ਬਲਭਦ੍ਰਸ੍ਯ ਪਤ੍ਨੀ । ਸੌਪਰ੍ਣਨਾਮ੍ਨੀ ਬਲਪਤ੍ਨੀ ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ ਯਾਸ੍ਤਾਸ੍ਤਿਸ੍ਰਃ षਡ੍ਵਿष੍ਣੋਸ਼੍ਚ ਸ੍ਤ੍ਰੀਭ੍ਯਃ । ਦ੍ਵਿਗੁਣਾਧਮਾ ਰੁਦ੍ਰਸ਼ੇषਾਦਿਕੇਭ੍ਯੋ ਦਸ਼ਾਧਮਾ ਤ੍ਵਂ ਵਿਜਾਨੀਹਿ ਪੌਤ੍ਰ ॥ ੩,੨੮.

ਰੈਵਤ ਦੀ ਧੀ ਰੇਵਤੀ, ਵਾਰੁਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਲਭਦਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ; ਸੌਪਰਣੀ, ਬਲਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ। ਇਹ ਤਿੰਨ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀਆਂ ਛੇ ਪਤਨੀਆਂ, ਰੁਦ੍ਰ ਤੇ ਸ਼ੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਚੰਗੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵਧੀਆ, ਹੇ ਪੌਤ੍ਰ।

ਗਰੁਡ ਉਵਾਚ । ਰਾਮੇਣ ਰਨ੍ਤੁਂ ਸਰ੍ਵਦਾ ਵਾਰੁਣੀ ਤੁ ਪੁਤ੍ਰੀਤ੍ਵਮਾਪੇ ਰੇਵਤਸ੍ਯੈਵ ਸੁਭ੍ਰੂਃ । ਏਵਂ ਤ੍ਰਿਰੂਪਾ ਵਾਰੁਣੀ ਸ਼ੇषਪਤ੍ਨੀ ਦ੍ਵਿਰੂਪਭੂਤਾ ਪਾਰ੍ਵਤੀ ਰੁਦ੍ਰਪਤ੍ਨੀ ॥ ੩,੨੮.

ਗਰੁੜ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਰਾਮਾ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਬਣਨ ਲਈ, ਵਾਰੁਣੀ, ਰੈਵਤ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਧੀ, ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਾਰੁਣੀ, ਸ਼ੇਸ਼ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਪਾਰਵਤੀ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ।

ਨੀਚਾਯਾ ਜਾਂਬਵਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ੇषਸਾਮ੍ਯਂ ਚ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍ । ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ ਚ ਮਯਾ ਕृष੍ਣ ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਬ੍ਰੂਹਿ ਮੇ ਪ੍ਰਭੋ ॥ ੩,੨੮.

ਨੀਚਾ ਤੇ ਜਾਂਬਵਤੀ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ, ਤੇ ਸ਼ੇਸ਼ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ, ਕਦੇ ਕਦੇ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ।

ਉਮਾਯਾਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਰੁਦ੍ਰਃ ਸਦਾ ਬਹੁਗੁਣਾਧਿਕਃ । ਏਵਂ ਤ੍ਵਯੋਕ੍ਤਂ ਭਗਵਨ੍ਨਿਸ਼੍ਚਯਾਰ੍ਥਂ ਮਮ ਪ੍ਰਭੋ ॥ ੩,੨੮.

ਤੇ ਉਮਾ ਨਾਲੋਂ ਰੁਦ੍ਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਤੂੰ ਇਹ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ।

ਰੇਵਤੀ ਸ਼੍ਰੀਯੁਤਾ ਸ਼੍ਰੀਸ਼੍ਚ ਸ਼ੇषਰੂਪਾ ਚ ਵਾਰੁਣੀ । ਸੌਪਰ੍ਣਿ ਪਾਰ੍ਵਤੀ ਚੈਵ ਤਿਸ੍ਰਃ ਸ਼ੇषਾਸ਼ਂਤੋ ਵਰਾਃ ॥ ੩,੨੮.

ਰੇਵਤੀ, ਜੋ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਆਪ, ਵਾਰੁਣੀ ਜੋ ਸ਼ੇਸ਼ ਦੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਸੌਪਰਣੀ, ਤੇ ਪਾਰਵਤੀ—ਇਹ ਤਿੰਨ, ਸ਼ੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਤਨੀਆਂ ਹਨ।

ਇਤ੍ਯਪਿ ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ ਕृष੍ਣ ਕੁਤ੍ਰਚਿਨ੍ਮਧੁਸੂਦਨ । ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਬ੍ਰੂਹਿ ਮੇ ਕृष੍ਣ ਤਵ ਸ਼ਿष੍ਯਾਯ ਸੁਵ੍ਰਤ ॥ ੩,੨੮.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਦੇ ਕਦੇ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਹੇ ਮਧੂ ਦੇ ਵਧੀਏ; ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਆਪਣੇ ਭਗਤ ਨੂੰ।

ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣ ਉਵਾਚ । ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਜਾਂਬਵਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤਦਨ੍ਯੇषਾਂ ਖਗਾਧਿਪ । ਉਤ੍ਤਮਾਨਾਂ ਚ ਸਾਮ੍ਯਂ ਤੁ ਉਤ੍ਤਮਾਵੇਸ਼ਤੋ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੩,੨੮.

ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸਮਝ ਲੈ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਜਾਂਬਵਤੀ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਧੀਆ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਅਵਰਾਣਾਂ ਗੁਣਸ੍ਯਾਪਿ ਹ੍ਯੁਤ੍ਤਮਾਨਾਮਧੀਨਤਾ । ਅਸ੍ਤੀਤਿ ਦ੍ਯੋਤਨਾਯੈਵ ਸ਼ਤਾਂਸ਼ਾਧਿਕਮੁਚ੍ਯਤੇ ॥ ੩,੨੮.

ਛੋਟਿਆਂ ਦੇ ਗੁਣ ਵੀ ਵਧੀਆ ਦੇ ਆਧੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਧੀਆ ਵਿੱਚ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵਧੇਰੇ ਚਮਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਯਥਾ ਮਯੋਚ੍ਯਤੇ ਵੀਨ੍ਦ੍ਰ ਤਥਾ ਜਾਨੀਹਿ ਨਾਨ੍ਯਥਾ । ਤਦਨਨ੍ਤਰਜਾਨ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਸ਼ृਣੁ ਕਾਸ਼੍ਯਪਜੋਤ੍ਤਮ ॥ ੩,੨੮.

ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ਹੇ ਇੰਦ੍ਰ, ਤੂੰ ਐਸਾ ਹੀ ਸਮਝ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ; ਹੁਣ ਜੋ ਅੱਗੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਸੁਣ, ਹੇ ਕਾਸ਼ਯਪਾਂ ਦੇ ਵਧੀਏ।

ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਸੁ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰੇषੁ ਸਪ੍ਤਮੋ ਯਃ ਪੁਰਨ੍ਦਰਃ । ਵृਤ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਤੁ ਪੁਰਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ ॥ ੩,੨੮.

ਚੌਦਾਂ ਇੰਦ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤਵਾਂ ਪੁਰੰਦਰ ਹੈ; ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਆਦਿ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ 'ਸ਼ਹਿਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ।

ਤਂ ਦਾਰਯਤਿ ਵਜ੍ਰੇਣ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪੁਰਨ੍ਦਰਃ । ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਸੁ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰੇषੁ ਮਨ੍ਤ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨਸ੍ਤੁ षष੍ਠਕਃ ॥ ੩,੨੮.

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਜਰ ਨਾਲ ਤੋੜਣ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਰੰਦਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਚੌਦਾਂ ਇੰਦ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੰਤ੍ਰਦਯੁਮਨ ਛੇਵਾਂ ਹੈ।

ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਨष੍ਟ ਮਹਾਵੀਨ੍ਦ੍ਰ ਦੇਵੋ ਦ੍ਯੋਤਯਤੇ ਯਤਃ । ਮਨ੍ਤ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨਸ੍ਤਤੋ ਲੋਕੇ ਉਭਾਵਪ੍ਯੇਕ ਏਵ ਤੁ ॥ ੩,੨੮.

ਮਹਾਂ ਇੰਦ੍ਰ, ਮੰਤ੍ਰਾਨਸ਼ਟ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਚਮਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰਦਯੁਮਨ ਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਹੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਨ੍ਤ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨਾਵਤਾਰੋਭੂਤ੍ਕੁਨ੍ਤੀਪੁਤ੍ਰੋਰ੍ਜੁਨੋ ਭੁਵਿ । ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਵਾਯੋਰਨਨ੍ਤਸ੍ਯ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਖਗਸਤ੍ਤਮ ॥ ੩,੨੮.

ਮੰਤ੍ਰਦਯੁਮਨ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਕੁੰਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਰਜੁਨ ਹੋਇਆ; ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਵਧੀਏ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਵਾਯੂ, ਅਨੰਤ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ।

ਪਾਰ੍ਥਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਃ ਸਂਯੁਕ੍ਤ ਇਨ੍ਦ੍ਰ ਏਵ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ । ਚਤੁਰ੍ਥੇਪਿ ਚ ਵਾਯੋਸ਼੍ਚ ਵਿਸ਼ੇषੋਸ੍ਤਿ ਸਦਾਰ੍ਜੁਨ ॥ ੩,੨੮.

ਪਾਰਥ ਜਦੋਂ ਚਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੰਦਰ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੌਥੇ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਵਾਲਿਰ੍ਨਾਮਾ ਵਾਨਰਸ੍ਤੁ ਪੁਰਨ੍ਦਰ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ । ਚਨ੍ਦ੍ਰਵਂਸ਼ੇ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਗਾਧਿਰਾਜੋ ਵਿਚਕ੍ਸ਼ਣਃ ॥ ੩,੨੮.

ਵਾਲੀ ਨਾਮ ਦਾ ਵਾਨਰ ਪੁਰੰਦਰਾ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨਵਾਨ ਗਾਧੀ ਰਾਜਾ ਜਨਮਿਆ ਸੀ।

ਮਨ੍ਤ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨਾਵਤਾਰਃ ਸ ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰਪਿਤਾ ਸ੍ਮृਤਃ । ਵੇਦੋਕ੍ਤਮਨ੍ਤ੍ਰਾ ਗਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਧਿਯਾ ਸਂਧਾਰਯੇਦ੍ਯਤਃ ॥ ੩,੨੮.

ਉਹ ਮੰਤ੍ਰਦਯੁਮਨਾ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦਾ ਪਿਤਾ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਗਾਂ ਨੂੰ ਬੁਧੀ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ ਸੀ।

ਅਤੋ ਗਾਧਿਰਿਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਸ੍ਤਦਰ੍ਥਂ ਭੂਤਲੇ ਹ੍ਯਭੂਤ੍ । ਇਕ੍ਸ਼੍ਵਾਕੁਪੁਤ੍ਰੋ ਵੀਨ੍ਦ੍ਰ ਵਿਕੁਕ੍ਸ਼ਿਰਿਤਿ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਃ ॥ ੩,੨੮.

ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਾਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸੀ। ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਕੁਕਸ਼ੀ, ਵਿਂਦ੍ਰਾ ਵਜੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

ਸ ਏਵੇਨ੍ਦ੍ਰਾਵਤਾਰੋਭੂਦ੍ਧਰਿਸੇਵਾਰ੍ਥਮੇਵ ਚ । ਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਹਰਿਂ ਕੁਕ੍ਸ਼ੌ ਵਿਜ੍ਞਾਨਾਚ੍ਚ ਹਰਿਃ ਸਦਾ ॥ ੩,੨੮.

ਉਹ ਇੰਦਰ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਸੀ, ਹਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਹਰੀ ਸਦਾ ਉਸ ਦੇ ਕੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸੀ।

ਅਤੋ ਵਿਕੁਕ੍ਸ਼ਿਨਾਮਾਸੌ ਭੂਲੋਕੇ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਃ ਸਦਾ । ਰਾਮਪੁਤ੍ਰਃ ਕੁਸ਼ਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤ ਇਨ੍ਦ੍ਰ ਏਵ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ॥ ੩,੨੮.

ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਵਿਕੁਕਸ਼ੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਦਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕੁਸ਼ ਵੀ ਇੰਦਰ ਵਜੋਂ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਵਾਲ੍ਮੀਕਿऋषਿਣਾ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਕੁਸ਼ੇਨੈਵ ਵਿਨਿਰ੍ਮਿਤਃ । ਅਤਃ [https://vedastudy.yolasite.com/kusha1.php ਕੁਸ਼] ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਜਾਨਕੀਨਨ੍ਦਨਃ ਪ੍ਰਭੁਃ ॥ ੩,੨੮.

ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਸ਼ ਨੂੰ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਜਾਨਕੀ ਦੇ ਲਾਲ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਨ੍ਦ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨਃ ਪੁਰੇਂਦ੍ਰਸ੍ਤੁ ਗਾਧੀ ਵਾਲੀ ਤਥਾਰ੍ਜੁਨਃ । ਵਿਕੁਕ੍ਸ਼ਿਃ ਕੁਸ਼ ਏਵੈਤੇ ਸਪ੍ਤ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ॥ ੩,੨੮.

ਇੰਦਰਦਯੁਮਨ, ਪੁਰਿੰਦਰ, ਗਾਧੀ, ਵਾਲੀ, ਅਰਜੁਨ, ਵਿਕੁਕਸ਼ੀ ਤੇ ਕੁਸ਼—ਇਹ ਸੱਤੋਂ ਇੰਦਰ ਵਜੋਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਯਃ ਕृष੍ਣਪੁਤ੍ਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨਃ ਕਾਮ ਏਵ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ । ਪ੍ਰਕृष੍ਟਪ੍ਰਕਾਸ਼ਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਇਤਿ ਨਾਮਵਾਨ੍ ॥ ੩,੨੮.

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਕਾਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਬਹੁਤ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਹੈ।

ਯੋ ਰਾਮਭ੍ਰਾਤਾ ਭਰਤਃ ਕਾਮ ਏਵਾਭਵਦ੍ਭੁਵਿ । ਰਾਮਾਜ੍ਞਾਂ ਭਰਤੇ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭਰਤਨਾਮਕਃ ॥ ੩,੨੮.

ਰਾਮ ਦਾ ਭਰਾ ਭਰਤ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਕਾਮ ਬਣਿਆ। ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਭਰਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।

ਚਕ੍ਰਾਭਿਮਾਨਿ ਕਾਮਸ੍ਤੁ ਸੁਦਰ੍ਸ਼ਨ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਕृष੍ਣਪੁਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਸਾਂਬੋ ਜਾਮ੍ਬਵਤੀਸੁਤਃ ॥ ੩,੨੮.

ਚਕਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਕਾਮ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਾਂਬਾ, ਜਾਮਬਵਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੀ ਹੈ।

ਕਾਮਾਵਤਾਰੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸਂਦੇਹੋ ਨਾਤ੍ਰ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਯੋ ਰੁਦ੍ਰਪੁਤ੍ਰਃ ਸ੍ਕਨ੍ਦਸ੍ਤੁ ਕਾਮ ਏਵ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ॥ ੩,੨੮.

ਉਹ ਕਾਮ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਕੰਦ ਵੀ ਕਾਮ ਵਜੋਂ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਰਿਪੂਨਾਸ੍ਕਂਦਤੇ ਨਿਤ੍ਯਮਤਃ ਸ੍ਕਨ੍ਦ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ । ਯੋ ਵਾ ਸਨਤ੍ਕੁਮਾਰਸ੍ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪੁਤ੍ਰਃ ਖਗਾਧਿਪ । ਕਾਮਾਵਤਾਰੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਨਾਤ੍ਰ ਕਾਰ੍ਯਾ ਵਿਚਾਰਣਾ ॥ ੩,੨੮.

ਉਹ ਸਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਕੰਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਵੀ ਕਾਮ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।

ਸੁਦਰ੍ਸ਼ਨਸ਼੍ਚ ਪਰਮਃ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨਃ ਸਾਂਬ ਏਵ ਚ । ਸਨਤ੍ਕੁਮਾਰਃ ਸਾਂਬਸ਼੍ਚ षਡੇਤੇ ਕਾਮਰੂਪਕਾਃ ॥ ੩,੨੮.

ਸੁਦਰਸ਼ਨ, ਪ੍ਰਮ, ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ, ਸਾਂਬਾ, ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਤੇ ਸਾਂਬਾ—ਇਹ ਛੇ ਕਾਮ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ।

ਤਤਸ਼੍ਚ ਇਨ੍ਦ੍ਰਕਾਮਾਵਪ੍ਯੁਮਾਦਿਭ੍ਯੋ ਦਸ਼ਾਵਰੌ । ਤਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਤੁ ਗਰੁਡ ਕਾਮ ਇਨ੍ਦ੍ਰਾਧਮਃ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੩,੨੮.

ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਤੇ ਕਾਮ, ਉਮਾ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਦਸ ਅਵਤਾਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਗਰੁੜਾ, ਕਾਮ ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਤ੍ਵਹਙ੍ਕਾਰ ਏਵ ਅਹਙ੍ਕਾਰਕਸਂਜ੍ਞਕਃ । ਗਰੁਤ੍ਮਦਂਸ਼ੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਕਾਮੇਨ੍ਦ੍ਰਾਭ੍ਯਾਂ ਦਸ਼ਾਧਮਃ ॥ ੩,੨੮.

ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਅਹੰਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਰੁਤਮਦ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਾਮ ਤੇ ਇੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਸਵਾਂ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਹੈ।