ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਹ੍ਰਸ੍ਵਂ ਤਥਾ ਵਰ੍ਤੁਲਂ ਨੀਲਵਰ੍ਣਂ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਮੁਖਂ ਮੁਖਚਕ੍ਰਂ ਸੁਸ਼ੁਦ੍ਧਮ੍ । ਸੁਵੇਣੁਯੁਕ੍ਤਂ ਵਾਸੁਦੇਵਾਭਿਧੇਯਂ ਦਾਨਂ ਕਲੌ ਦੁਰ੍ਲਭਂ ਤਸ੍ਯ ਭਦ੍ਰੇ ॥ ੩,੨੬.

ਛੋਟੀ, ਗੋਲ, ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੀ, ਸੁਖਮ ਮੂੰਹ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੂੰਹ-ਚੱਕਰ ਵਾਲੀ, ਸੁੰਦਰ ਨਸਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਨਾਮ ਦੀ ਪੱਥਰ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਵਿਰਲਾ ਹੈ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ।

ਦਾਨੇ ਤਸ੍ਯਾਃ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯ ਭਾਵੇ ਚ ਦੇਵਿ ਸ੍ਨਾਤ੍ਵਾ ਤੀਰ੍ਥੇ ਵਾਸੁਦੇਵਾਭਿਧਸ੍ਯ । ਸਮ੍ਯਕ੍ਸ਼੍ਰਾਵ੍ਯਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਵੈ ਸ਼ਿਲਾਯਾਸ੍ਤਯੋਸ੍ਤੁਲ੍ਯਂ ਫਲਮਾਹੁਰ੍ਮਹਾਨ੍ਤਃ ॥ ੩,੨੬.

ਜੇ ਦਾਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤਾਂ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨਾਮ ਦੇ ਤੀਰਥ 'ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੁਣਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਸ੍ਯ ਯਮਤੀਰ੍ਥਂ ਚ ਸਂਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਤੇ ਯਮਰਾਜਸ੍ਤੁ ਪੂਜਾਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਹਰੇਃ ਸਦਾ ॥ ੩,੨੬.

ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਯਮ ਤੀਰਥ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਯਮਰਾਜ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਨਾਨਂ ਚ ਦਾਨਂ ਚਾਪ੍ਯਕ੍ਸ਼ਯਂ ਪਰਮਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮਸ਼ਿਲਾਦਾਨਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਤਤ੍ਰ ਮਹਾਮੁਨੇ ॥ ੩,੨੬.

ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਤੇ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੇ ਅਟੱਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਪੱਥਰ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਪਟ੍ਟਾਭਿਰਾਮਸਂਜ੍ਞਾਯਾਃ ਸ਼ਿਲਾਯਾ ਦਾਨਮਿष੍ਯਤੇ । ਤਚ੍ਚੂਤਫਲਵਤ੍ਸ੍ਥੂਲਂ ਵਦਨਤ੍ਰਯਸਂਯੁਤਮ੍ ॥ ੩,੨੬.

ਪੱਟਾਭਿਰਾਮਾ ਨਾਮ ਦੀ ਪੱਥਰ ਦਾ ਦਾਨ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਦੇ ਫਲ ਜਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਚਿਹਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਿਰਸ਼੍ਚਕ੍ਰੇਣ ਰਹਿਤਂ ਸਪ੍ਤਚਕ੍ਰੈਃ ਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍ । ਨੀਲਵਰ੍ਣਂ ਸ੍ਵਰ੍ਣਰੇਖਂ ਗੋਸ਼ੁਰਾਦ੍ਯੈਃ ਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍ ॥ ੩,੨੬.

ਇਸ ਦੀ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਚਕਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਇਸ 'ਤੇ ਸੱਤ ਚਕਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨੀਲਾ ਰੰਗ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਲਕੀਰ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ, ਤੇ ਗਾਂ ਦੇ ਖੁਰ ਆਦਿ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ।

ਪਟ੍ਟਵਰ੍ਧਨਰਾਮਂ ਤੁ ਦੁਰ੍ਲਭਂ ਬਹੁਭਾਗ੍ਯਦਮ੍ । ਪਟ੍ਟਵਰ੍ਧਨਰਾਮਂ ਤੁ ਯੋ ਦਦਾਤਿ ਚ ਤਤ੍ਰ ਵੈ । ਪਟ੍ਟਾਭਿषਿਕ੍ਤੋ ਭਵਤਿ ਨਾਤ੍ਰ ਕਾਰ੍ਯਾ ਵਿਚਾਰਣਾ ॥ ੩,੨੬.

ਪੱਟਵਰਧਨ ਰਾਮਾ ਪੱਥਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲਭ ਹੈ ਤੇ ਵੱਡੀ ਕਿਸਮਤ ਦੇਣ ਵਾਲਾ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਉਥੇ ਪੱਟਵਰਧਨ ਰਾਮਾ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੱਟਾਭਿ-ਸ਼ਿਕਤ ਰਾਜਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਸ੍ਯ ਨੈਰृਤ੍ਯੇ ਨੈਰृਤਂ ਤੀਰ੍ਥਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਆਸ੍ਤੇ ਹਿ ਨਿਰृਤਿਸ੍ਤਤ੍ਰ ਪੂਜਾਂ ਕੁਰ੍ਤੁਂ ਚ ਸਰ੍ਵਦਾ ॥ ੩,੨੬.

ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਨੈਰਿਤ ਤੀਰਥ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਉਥੇ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਜਾ ਲੈਣ ਲਈ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।

ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਨਾਨਂ ਪ੍ਰਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਪੁਨਰ੍ਜਨ੍ਮ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮਸ਼ਿਲਾਯਾਸ਼੍ਚਃ ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮਸਂਜ੍ਞਿਕਾਮ੍ ॥ ੩,੨੬.

ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਥੇ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੂਰ੍ਤਿਂ ਦਦਾਤਿ ਯੋ ਮਰ੍ਤ੍ਯਃ ਸ ਯਾਤਿ ਪਰਮਾਂ ਗਤਿਮ੍ । ਔਦੁਂਬਰਫਲਾਕਾਰਂ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਵਦਨਂ ਸ਼ੁਭਮ੍ ॥ ੩,੨੬.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਮੂਰਤੀ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਊਂਬਰ ਦੇ ਫਲ ਵਰਗਾ, ਸੁੰਦਰ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਚਕ੍ਰਦ੍ਵ੍ਯਸਮਾਯੁਕ੍ਤਂ ਸ਼ਿਰਸ਼੍ਚਕ੍ਰਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍ । ਸੁਵਰ੍ਣਬਿਨ੍ਦੁਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਵਜ੍ਰਾਙ੍ਕੁਸ਼ਸਮਾਨ੍ਵਤਮ੍ ॥ ੩,੨੬.

ਇਸ 'ਤੇ ਦੋ ਚਕਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਵੀ ਚਕਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਿੰਦ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ, ਤੇ ਵਜਰ ਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ।

ਤਨ੍ਮੂਰ੍ਤਿਦਾਨਂ ਦੁਰ੍ਲਭਂ ਤਤ੍ਰ ਦੇਵਃ ਪ੍ਰੀਣਾਤਿ ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਛ੍ਰੀਨਿਵਾਸੋ ਮਹਾਤ੍ਮਾ । ਯਦਾ ਦਾਨਂ ਦੁਰ੍ਘਟਂ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਦੇਵਿ ਤਦਾ ਸ਼੍ਰੋਤਵ੍ਯਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਤਸ੍ਯ ਮੂਰ੍ਤੇਃ ॥ ੩,੨੬.

ਉਹ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਦਾਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲਭ ਹੈ; ਉਥੇ ਮਹਾਨ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਲਕੜਣ ਸੁਣਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਪਾਸ਼ਿਨੈਰृਤਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਸ਼ੇषਤੀਰ੍ਥਂ ਪਰਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਨਾਤ੍ਵਾ ਸ਼ੇषਮੂਰ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਦਦਾਤਿ ਦ੍ਵਿਜਾਤਯੇ ॥ ੩,੨੬.

ਪਾਸ਼ਿਨ ਤੇ ਨੈਰਿਤ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ੇਸ਼ ਤੀਰਥ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੇਸ਼ ਮੂਰਤੀ ਦੋਵੇਂ ਜਾਤੀ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਸ ਯਾਤਿ ਪਰਮਂ ਲੋਕਂ ਪੁਨਰਾਵृਤ੍ਤਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਔਦੁਂਬਰਫਲਾਕਾਰਂ ਕੁਣ੍ਡਲਾਕृਤਿਮੇਵ ਚ ॥ ੩,੨੬.

ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮੁੜ ਆਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਆਊਂਬਰ ਦੇ ਫਲ ਵਰਗਾ ਤੇ ਕੁੰਡਲ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੇषਵਦ੍ਵਦਨਂ ਤਸ੍ਯ ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚਕ੍ਰਦ੍ਵਯਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਫਲਂ ਤਮੇਕਚਕ੍ਰੇਣ ਸਂਯੁਤਂ ਵਲ੍ਮਿਕਾਨ੍ਵਿਤਮ੍ ॥ ੩,੨੬.

ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਦੋ ਚਕਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਫਲ ਇਕ ਚਕਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਵਲਮੀਕ (ਚੀਟੀ ਦਾ ਟੀਲਾ) ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾਲ।

ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਰ੍ਣਸਮਾਯੁਕ੍ਤਂ ਸ਼ੇषਮੂਰ੍ਤਿ ਮਤਿਸ੍ਫੁਟਮ੍ । ਸੁਪ੍ਤਾ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ ਸ਼ੇषਮੂਰ੍ਤਿਰੁਦਾਹृਤਾ ॥ ੩,੨੬.

ਸ਼ੇਸ਼ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਰੰਗਤ ਨਾਲ ਸਪਸ਼ਟ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੇਸ਼ ਮੂਰਤੀ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਸੁੱਤੀ ਤੇ ਜਾਗਦੀ।

ਫਣੋਨ੍ਨਤਾ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਪ੍ਤਲਕ੍ਸ਼ਫਣਾਨ੍ਵਿਤਾ । ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਦੁਰ੍ਲਭਾ ਸੁਪ੍ਤਾ ਮਹਾਭਾਗ੍ਯਕਰੀਸ੍ਮृਤਾ ॥ ੩,੨੬.

ਜਾਗਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਫਣ ਉੱਠੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸੱਤ ਲੱਖ ਫਣਾਂ ਨਾਲ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਸੁੱਤੀ ਮੂਰਤੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲਭ ਤੇ ਵੱਡੀ ਭਾਗ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਲੋਕੇ ਪਰਤ੍ਰਾਪਿ ਮੋਕ੍ਸ਼ਦਾ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਨਵਚਕ੍ਰਾਦੁਪਕ੍ਰਮ੍ਯ ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਚ ਯਤ੍ਰ ਸਃ ॥ ੩,੨੬.

ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ — ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਨੌਂ ਚਕਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵੀਹ ਤੱਕ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਮਿਲੇ—

ਅਨਨ੍ਤ ਇਤਿ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਹ੍ਯਨਨ੍ਤਫਲਦਾਯਕਃ । ਵਿਸ਼੍ਵਂਭਰਃ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਰਾਨਨੇ ॥ ੩,੨੬.

ਉਹ ਅਨੰਤ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਨੰਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਵੀਹ ਤੋਂ ਵੱਧ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਵੰਭਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਕੇਸਰੈਸ਼੍ਚੈਕ੍ਰਰ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣੈਸ਼੍ਚ ਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍ । ਕਲੌ ਤੁ ਦੁਰ੍ਲਭਂ ਨਣਾਂ ਤਦ੍ਦਾਨਂ ਚਾਤਿਦੁਰ੍ਲਭਮ੍ ॥ ੩,੨੬.

ਉਥੇ ਵੀ, ਇਹ ਕੇਸਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਦਾ ਦਾਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲਭ ਹੈ।

ਸ੍ਨਾਨਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਸ਼ੇषਤੀਰ੍ਥੇ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੇਨੈਵ ਚੇਤਸਾ । ਏਤੇषਾਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਪਰਮਾਂ ਗਤਿਮ੍ ॥ ੩,੨੬.

ਸ਼ੇਸ਼ ਤੀਰਥ 'ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਨਾਲ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਲਕੜਣ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਤਃ ਪਰਂ ਮਹਾਭਾਗੇ ਵਾਰੁਣਂ ਤੀਰ੍ਥਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਤੇ ਵਰੁਣੋ ਦੇਵਃ ਪੂਜਾਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਹਰੇਃ ਸਦਾ ॥ ੩,੨੬.

ਫਿਰ, ਹੇ ਮਹਾਂ ਭਾਗ, ਵਾਰੁਣ ਤੀਰਥ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਉਥੇ ਵਾਰੁਣ ਦੇਵਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਸਦੇ ਹਨ।

ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਨਾਨਂ ਪ੍ਰਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਦਾਤਵ੍ਯਂ ਦਾਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਂ ਚ ਮਤ੍ਸ੍ਯਂ ਚ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮਮਥਾਪਿ ਵਾ । ਦਾਤਵ੍ਯਂ ਭੂਤਿਕਾਮੇਨ ਤੀਰ੍ਥੇਸ੍ਮਿਨ੍ਵਿਰਵਰ੍ਣਿਨਿ ॥ ੩,੨੬.

ਉਥੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਭਾਗ ਦੇ ਵਾਸਤੇ, ਉਥੇ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਾ, ਮੱਛੀ ਜਾਂ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਵੀ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਨਿਰਮਲ ਰੂਪ ਵਾਲੀ।

ਜਂਬੂਫਲਸਮਾਕਾਰਾ ਪੁਚ੍ਛੇ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾ ਸਬਿਨ੍ਦੁਕਾ । ਚਕ੍ਰਤ੍ਰਯਾ ਚ ਵਦਨੇ ਪੁਚ੍ਛੋਪਰਿ ਸਚਕ੍ਰਕਾ ॥ ੩,੨੬.

ਉਸ ਦੀ ਪੂੰਛ ਜੰਬੂ ਫਲ ਵਰਗੀ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀ, ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਤੇ ਬਿੰਦੀਆਂ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਚੱਕਰ ਹਨ, ਤੇ ਪੂੰਛ ਉੱਤੇ ਵੀ ਚੱਕਰ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੀਵਤ੍ਸਬਿਨ੍ਦੁਮਾਲਾਢ੍ਯਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯਮੂਰ੍ਤਿਰੁਦਾਹृਤਾ । ਪੁਚ੍ਛਾਦਧਸ਼੍ਚਕ੍ਰਯੁਤਂ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਮੁਦਾਹृਤਮ੍ ॥ ੩,੨੬.

ਮੱਛੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਸ੍ਰੀਵਤਸ ਦੀ ਲੜੀ ਤੇ ਬਿੰਦੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਪੂੰਛ ਹੇਠਾਂ ਚੱਕਰ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਵਕ੍ਰਚਕ੍ਰਯੁਤਸ਼੍ਚੇਤ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਉਦਾਹृਤਃ । ਏਤੇषਾਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵਾਰੁਣੇ ਤੀਰ੍ਥ ਉਤ੍ਤਮੇ ॥ ੩,੨੬.

ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮਾ ਨੂੰ ਵਕਰੇ ਚੱਕਰਾਂ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਾਰੁਣ ਤੀਰਥ ਦੇ ਉੱਤਮ ਸਥਾਨ 'ਤੇ—

ਏਤਦ੍ਦਾਨਫਲਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਮੋਦਤੇ ਵਿष੍ਣੁਮਨ੍ਦਿਰੇ । ਪੂਰ੍ਵੌਕ੍ਤਾ ਮੂਰ੍ਤਯੋ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਗृਹੇ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਭਾਮਿਨਿ । ਭਾਗੀਰਥੀ ਤੀਰ੍ਥਵਰਾ ਸਂਨਿਧਤ੍ਤੇ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ ॥ ੩,੨੬.

ਇਹ ਦਾਨ ਦਾ ਫਲ ਪਾ ਕੇ, ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ, ਉਥੇ ਭਾਗੀਰਥੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੀਰਥ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਵਾਮਿ ਪੁष੍ਕਰਿਣੀਸ੍ਨਾਨਂ ਦੁਰ੍ਘਟਂ ਤੁ ਕਲੌ ਨृਣਾਮ੍ । ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਤਾਨਾਂ ਤੀਰ੍ਥਾਨਾਂ ਸ੍ਨਾਨਂ ਚਾਪ੍ਯਤਿਦੁਰ੍ਘਟਮ੍ ॥ ੩,੨੬.

ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਵਾਮੀ ਪੁਸ਼ਕਰੀਣੀ 'ਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਤੀਰਥਾਂ 'ਚ ਵੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਔਖਾ ਹੈ।

ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮਸ਼ਿਲਾਦਾਨਂ ਦੁਰ੍ਘਟਂ ਚ ਤਥਾ ਸ੍ਮृਤਾਮ੍ । ਸ੍ਵਾਮਿਪੁष੍ਕਰਿਣੀਤੀਰੇ ਕਨ੍ਯਾਦਾਨਂ ਸੁਦੁਰ੍ਘਟਮ੍ ॥ ੩,੨੬.

ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮਾ ਸ਼ਿਲਾ ਦੇਣਾ ਵੀ ਔਖਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਸਵਾਮੀ ਪੁਸ਼ਕਰੀਣੀ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਕੁੜੀ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਔਖਾ ਹੈ।