ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਬਭੂਵ ਦੈਤ੍ਯਯੋਨੌ ਚ ਦੇਵਾਨਾਂ ਕਣ੍ਟਕੋ ਬਲੀ । ਸਂਜੀਵੋ ਵਿਜਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਹਰਿਭਕ੍ਤੋ ਮਹਾਪ੍ਰਭੁਃ ॥ ੩,੨੬.

ਉਹ ਦੈਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੱਡਾ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣਿਆ, ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਜੀਵ ਤੇ ਵਿਜਯਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਹਰੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਗਤ ਤੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਸੀ।

ਹਰਿਣ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ਃ ਸ੍ਵਯਂ ਦੈਤ੍ਯੋ ਹਰਿਭਕ੍ਤਵਿਦੂषਕਃ । ਏਤਾਦृਸ਼ੋ ਹਿਰਣ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ਸ੍ਤਪਸ੍ਤਪ੍ਤੁਂ ਸਮੁਦ੍ਯਤਃ ॥ ੩,੨੬.

ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼ ਖੁਦ ਦੈਤ ਸੀ, ਹਰੀ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿੰਦਣ ਵਾਲਾ। ਐਸਾ ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼ ਤਪ ਕਰਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ।

ਤਦਾ ਮਾਤਾ ਦਿਤਿਰ੍ਦੇਵੀ ਹਿਰਣ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ਮੁਵਾਚ ਸਾ । ਦਿਤਿਰੁਵਾਚ । ਵਤ੍ਸਲਸ੍ਤ੍ਵਂ ਮਹਾਭਾਗਮਾ ਤਪਸ੍ਵਾष੍ਟਹਾਯਨਃ ॥ ੩,੨੬.

ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਦਿਤੀ ਦੇਵੀ, ਨੇ ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: ਦਿਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਵੱਡੀ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਅਠ ਸਾਲ ਤਪ ਨਾ ਕਰ।

ਤ੍ਵਂ ਮਾ ਦਦਸ੍ਵ ਦੁਃ ਖਂ ਮੇ ਪਾਲਯਿष੍ਯਤਿ ਕੋਵਿਦਃ । ਕ੍ਸ਼ਣਮਾਤ੍ਰਂ ਨ ਜੀਵਾਮਿ ਤ੍ਵਾਂ ਵਿਨਾ ਜੀਵਨਂ ਨ ਹਿ ॥ ੩,੨੬.

ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਾ ਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਕੌਣ ਸੰਭਾਲੇਗਾ? ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ; ਸੱਚਮੁਚ, ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ।

ਮਾ ਤਪ ਤ੍ਵਂ ਮਹਾਭਾਗ ਮਮ ਜੀਵਨਹੇਤਵੇ । ਏਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਮਾਤ੍ਰਾ ਸ ਵਿਜਯੋਵਸ਼ਤੋਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ ੩,੨੬.

ਹੇ ਵੱਡੀ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਤੂੰ ਤਪ ਨਾ ਕਰ। ਮਾਂ ਵੱਲੋਂ ਐਸਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਜਯਾ ਨੇ ਮਜਬੂਰੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ।

ਹਿਰਣ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ੋ ਮਾਤਰਂ ਪ੍ਰਾਹ ਜਾਲਂ ਹਿਤ੍ਵਾ ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਭਜਨੇऽਲਂ ਕੁਰੁष੍ਵ । ਮਯਿਸ੍ਨੇਹਂ ਪੁਤ੍ਰਹੇਤੋਰ੍ਵਿਰੂਢਂ ਸੁਖਦੁਃ ਖੇ ਚੇਹ ਲੋਕੇ ਪਰਤ੍ਰ ॥ ੩,੨੬.

ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: ਮੋਹ ਛੱਡ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੋ ਮਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਯਾਵਤ੍ਸ੍ਨੇਹਂ ਮਯਿ ਮਾਤਃ ਕਰੋषਿ ਤਾਵਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਂ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਂ ਯਾਸ੍ਯਸਿ ਤ੍ਵਮ੍ । ਮਾਤਸ਼੍ਚ ਤੇ ਮਯਿ ਪੁਤ੍ਰਤ੍ਵਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ਤ੍ਵਯ੍ਯਪ੍ਯੇषਾ ਮਾਤृਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਮਮਾਪਿ ॥ ੩,੨੬.

ਹੇ ਮਾਂ, ਜਦ ਤੱਕ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਰਹੇਗੀ, ਤੂੰ ਸਦਾ ਦੁੱਖ ਪਾਵੇਗੀ। ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਸਮਝਦੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਮਾਂ ਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ।

ਤਾਤੇ ਪੂਜ੍ਯੇ ਪਿਤृਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਮਮਾਸ੍ਤਿ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੁਤੇ ਭਰ੍ਤृਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਹਿ ਮਿਥ੍ਯਾ । ਨਿਰ੍ਮਾਤਿ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਧਰਿਰੇਵ ਸਰ੍ਵਂ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪਾਤਾ ਨਿਯਤੋऽਸੌ ਮੁਰਾਰਿਃ ॥ ੩,੨੬.

ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਪਿਤਾ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਪਤੀ ਸਮਝਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀ ਪਤੀ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਗਲਤ ਹੈ। ਹਰੀ ਹੀ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਸੱਚਾ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੁਰਾਰੀ ਸਦਾ ਸਭ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਤੋ ਹਿ ਮਾਤਾ ਹਰਿਰੇਵ ਸਰ੍ਵਦਾ ਤ੍ਵਨ੍ਯਾਸਾਂ ਵੈ ਮਾਤृਤਾ ਚੋਪਚਾਰਾਤ੍ । ਨਿਰ੍ਮਾਤृਤ੍ਵਂ ਯਦਿ ਮੁਖ੍ਯਂ ਤ੍ਵਯਿ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਰੋਣਾਦੀਨਾਂ ਜਨਨੀ ਕਾ ਵਦਸ੍ਵ ॥ ੩,੨੬.

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਾਂ, ਹਰੀ ਹੀ ਸਦਾ ਸੱਚੀ ਮਾਂ ਹੈ; ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਮਾਂਵਾਂ ਵਾਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸਿਰਫ਼ ਰਵਾਇਤੀ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੁੱਖ ਮਾਂ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਦੱਸ, ਦ੍ਰੋਣ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਕੌਣ ਸੀ?

ਮਾਤृਤ੍ਵਂ ਵੈ ਯਦਿ ਮੁਖ੍ਯਂ ਤ੍ਵਯਿ ਸ੍ਯਾਦ੍ਧਾਤ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਜਨਨੀ ਕਾ ਵਦਸ੍ਵ । ਯਤਃ ਸਦਾ ਯਾਤਿ ਜਗਤ੍ਤਤ੍ਤੋ ਹਰਿਃ ਸਦਾ ਪਿਤਾ ਵਿष੍ਣੁਰਜਃ ਪੁਰਾਣਃ ॥ ੩,੨੬.

ਜੇ ਤੂੰ ਮੁੱਖ ਮਾਂ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਦੱਸ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਕੌਣ ਸੀ? ਕਿਉਂਕਿ ਹਰੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਜਗਤ ਦਾ ਸਰੋਤ ਤੇ ਸਦਾ ਪਿਤਾ ਹੈ।

ਸਦਾ ਪਿਤਾ ਮੁਖ੍ਯਪਿਤਾ ਯਦਿ ਸ੍ਯਾਦ੍ਗਰ੍ਭਸ੍ਥਬਾਲੇ ਪਾਲਕਃ ਕੋ ਵਦਸ੍ਵ । ਮਾਤਾਪਿਤ੍ਰੋਃ ਪਾਲਕਤ੍ਵਂ ਯਦਿ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕੂਰ੍ਮਾਦੀਨਾਂ ਪਾਲਕੌ ਕੌ ਵਦਸ੍ਵ ॥ ੩,੨੬.

ਜੇ ਪਿਤਾ ਸਦਾ ਮੁੱਖ ਪਿਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੱਸ, ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਕੌਣ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ? ਜੇ ਮਾਂ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੱਸ, ਕੂਰਮ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਕੌਣ ਸੰਭਾਲਦਾ ਸੀ?

ਮਾਤਾਪਿਤ੍ਰੋਃ ਪਾਲਕਤ੍ਵਂ ਯਦਿ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕृਪਾਦੀਨਾਂ ਰਕ੍ਸ਼ਕੌ ਕੌ ਵਦਸ੍ਵ । ਪੁਨ੍ਨਾਮਕਾਨ੍ਨਾਰਕਾਦ੍ਦੇਹ ਭਜਾਨ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਰਾਤਾਪੁਤ੍ਰਵਿष੍ਣੁਃ ਪੁਰਾਣਃ ॥ ੩,੨੬.

ਜੇ ਮਾਂ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੱਸ, ਕ੍ਰਿਪਾ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਕੌਣ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ? ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਾਂ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਜੋ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਰਕ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਨ ਤਾਰਕੋਹਂ ਨਰਕਾਚ੍ਚ ਸੁਭ੍ਰੂਰ੍ਨ ਵੈ ਭਰ੍ਤਾ ਨਾਪਿ ਪਿਤ੍ਰਾਦਯਸ਼੍ਚ । ਨ ਵੈ ਮਾਤਾ ਨਾਨੁਜਾਦਿਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਃ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਾਤਾ ਵਿष੍ਣੁਰਤੋ ਨ ਚਾਨ੍ਯਃ ॥ ੩,੨੬.

ਹੇ ਸੁੰਦਰ, ਮੈਂ ਨਰਕ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਪਤੀ, ਨਾ ਪਿਤਾ ਤੇ ਹੋਰ, ਨਾ ਮਾਂ, ਨਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਤੇ ਹੋਰ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੀ ਸਭ ਦਾ ਸੱਚਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਤਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।

ਮਾਯਾਂ ਮਦੀਯਾਂ ਜ੍ਞਾਨਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਚ੍ਛਿਤ੍ਵਾ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਹਰੇਃ ਸ੍ਮਰਣਂ ਤ੍ਵਂ ਕੁਰੁष੍ਵ । ਯਦ੍ਭਕ੍ਤਿਰੂਪੂਰ੍ਵਂ ਸ੍ਮਰਣਂ ਨਾਮ ਵਿष੍ਣੋਸ੍ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਥਾ ਪਾਪਹਰਂ ਚ ਮਾਤਃ ॥ ੩,੨੬.

ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਕੱਟ ਕੇ, ਹਰੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਨਾਮ ਜੋ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਮਾਂ, ਉਹ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਯੋ ਵਾ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸ੍ਮਰਣਂ ਨਾਮ ਵਿष੍ਣੋਃ ਕਰੋਤ੍ਯਸੌ ਪਾਪਹਰੋ ਭਵਿष੍ਯਤਿ । ਅਯਂ ਦੇਹੋ ਦੁਰ੍ਲ੍ਲਭਃ ਕਰ੍ਮਭੂਮੌ ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਮਧ੍ਯੇ ਭਜਨਂ ਵਿष੍ਣੁਮੂਰ੍ਤੇਃ ॥ ੩,੨੬.

ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਨਾਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਿਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਵਿਰਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਰੂਪ ਦੀ ਭਗਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਹੈ।

ਆਯੁਰ੍ਗਤਂ ਵ੍ਯਰ੍ਥਮੇਵ ਤ੍ਵਦੀਯਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਭਜੇਃ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਸ੍ਯ ਪਾਦਮ੍ । ਉਪਦਿਸ਼੍ਯੈਵਂ ਮਾਤਰਂ ਪੁਤ੍ਰਵਰ੍ਯੋ ਦੈਤ੍ਯਾਵੇਸ਼ਾਤ੍ਸੋਭਵਦ੍ਵੈ ਤਪਸ੍ਵੀ ॥ ੩,੨੬.

ਤੇਰੀ ਉਮਰ ਵਿਅਰਥ ਚਲੀ ਗਈ; ਤੁਰੰਤ ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾ ਕੇ, ਉਹ ਉੱਤਮ ਪੁੱਤਰ, ਦੈਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਤਪस्वੀ ਬਣ ਗਿਆ।

ਚਤੁਰ੍ਮੁਖਂ ਪ੍ਰੀਣਯਿਤ੍ਵੈਵ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਹ੍ਯਵਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਪ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਹਾਤ੍ਮਾ । ਤਤੋ ਭੂਮਿਂ ਕਰਵਦ੍ਵੇष੍ਟਯਿਤ੍ਵਾ ਨਿਨ੍ਯੇ ਤਦਾ ਦੈਤ੍ਯਵਰ੍ਯੋ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ॥ ੩,੨੬.

ਚਾਰ-ਮੁਖਾ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਨੇ ਅਵਧਤਾ ਪਾ ਲਈ। ਫਿਰ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਦੈਤ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ।

ਸ਼੍ਰੀਮੁष੍ਟਦੇਸ਼ੇ ਪ੍ਰਾਦੁਰਾਸੀਦ੍ਧਰਿਸ੍ਤੁ ਵਾਰਾਹਵਿष੍ਣੁਸ੍ਤ੍ਵਜਨਃ ਪੁਰਾਣਃ । ਭਿਤ੍ਤ੍ਵਾਚਾਬ੍ਧਿਂ ਵਿਵਿਸ਼ੇ ਤਂ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਰਸਾਤਲੇ ਸਂਸ੍ਥਿਤਂ ਭੂਤਲਂ ਚ ॥ ੩,੨੬.

ਸ੍ਰੀਮੁਸ਼ਟਾ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ, ਹਰੀ ਵਾਰਾਹ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਪੁਰਾਣਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਫਾੜ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਸਾਤਲ ਵਿਚ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਧਰਤੀ ਸੀ।

ਸ੍ਵਦਂष੍ਟ੍ਰਾਗ੍ਰੇ ਸ੍ਥਾਪਯਿਤ੍ਵਾऽਜਗਾਮ ਤਦਾਗਮਾਦਾਗਤੋ ਦੈਤ੍ਯਵਰ੍ਯਃ । ਤਂ ਕਰ੍ਣਮੂਲੇ ਤਾਡਯਿਤ੍ਵਾ ਜਘਾਨ ਪ੍ਰਸਾਦਯਾਮਾਸ ਚ ਪੂਰ੍ਵਵਦ੍ਭੁਵਮ੍ ॥ ੩,੨੬.

ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦੰਦ ਦੀ ਨੋਕ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਹ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਦੈਤਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਕੰਨ ਦੇ ਨੀਵਾਂ ਥਾਂ ਮਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।

ਸੁਦਿਗ੍ਗਜਾਨ੍ਸ੍ਥਾਪਯਿਤ੍ਵਾ ਚ ਵਿष੍ਣੁਃ ਸ਼੍ਰੀਮੁष੍ਟੇ ਵੈ ਸਂਸ੍ਥਿਤਃ ਸ਼੍ਰੀਵਰਾਹਃ । ਤਦਾ ਹਰਿਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਯਾਮਾਸ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਮਦੀਯਂ ਮਾਨੁषਂ ਦੇਹਮਦ੍ਯ ॥ ੩,੨੬.

ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਉੱਤਮ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਵਾਰਾਹ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀਮੁਸ਼ਟਾ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ। ਫਿਰ ਹਰੀ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੋਚਿਆ।

ਆਰਾਧਯਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਚ ਮਾਂ ਕ੍ਵ ਏਤੇ ਤੇषਾਂ ਦਯਾਂ ਕੁਤ੍ਰ ਵਾਹਂ ਕਰਿष੍ਯੇ । ਏਵਂ ਹਰਿਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਯਿਤ੍ਵਾ ਸੁਕਨ੍ਯੇ ਵੈਕੁਣ੍ਠਲੋਕਾਦਚਲਂ ਸ਼ੇष ਸਂਜ੍ਞਮ੍ । ਵੀਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਸ੍ਥਾਪਯਿਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਯਂ ਚ ਸਮਾਗਤੋਭੂਦ੍ਭੂਤਲਂ ਭੂਤਲੇਸ਼ਃ ॥ ੩,੨੬.

ਜੋ ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਦਇਆ ਕਿੱਥੇ ਕਰਾਂ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰੀ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, ਤੇ ਸੁਕੰਯੇ, ਵੈਕੁੰਠ ਤੋਂ ਅਚਲ ਸ਼ੇਸ਼ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਦੇ ਕੰਧੇ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਪ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਭੂਤਲੇਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਆ ਗਿਆ।

ਸੁਵਰ੍ਣਮੁਖਰੀਤੀਰਮਾਰਭ੍ਯ ਗਰੁਡਧ੍ਵਜਃ । ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣਵੇਣੀਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਸ੍ਥਾਪਯਾਮਾਸ ਤਂ ਗਿਰਿਮ੍ ॥ ੩,੨੬.

ਸੁਵਰਨਮੁਖਰੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਗਰੁੜਧਵਜ, ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਣਵੇਣੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਉਸ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।

ਗਿਰੇਃ ਪੁਚ੍ਛੇ ਤੁ ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੈਲਂ ਮਧ੍ਯਮੇऽਹੋਬਲਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਮੁਖਂ ਚ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਸ੍ਯ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਚ ਸਮੁਦਾਹृਤਮ੍ ॥ ੩,੨੬.

ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੂਛ 'ਤੇ ਸ੍ਰੀਸ਼ੈਲ ਹੈ; ਵਿਚਕਾਰ ਅਹੋਬਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਮੁੱਖ ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅਲ੍ਪੇਨ ਤਪਸਾਭੀष੍ਟਂ ਸਿਧ੍ਯਤ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਹੋਬਲੇ । ਗਙ੍ਗਾਦਿਸਰ੍ਵਤੀਰ੍ਥਾਨਿ ਪੁਣ੍ਯਾਨਿ ਹ੍ਯਤ੍ਰ ਸਂਤਿ ਵੈ ॥ ੩,੨੬.

ਅਹੋਬਲ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਤਪਸਿਆ ਨਾਲ ਮਨਚਾਹੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੰਗਾ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਹਨ।

ਯ ਏਨਂ ਸੇਵਤੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਭਕ੍ਤਿਸਮਨ੍ਵਿਤਃ । ਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥੀ ਜ੍ਞਾਨਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਰ੍ਥੀ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ ॥ ੩,੨੬.

ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਦੌਲਤ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਦੌਲਤ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਪੁਤ੍ਰਾਰ੍ਥੀ ਪੁਤ੍ਰਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਨृਪੋ ਰਾਜ੍ਯਂ ਚ ਵਿਨ੍ਦਤਿ । ਯਂਯਂ ਕਾਮਯਤੇ ਮਰ੍ਤ੍ਯਸ੍ਤਨ੍ਤਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸਰ੍ਵਥਾ ॥ ੩,੨੬.

ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਮਨੁੱਖ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਚਿਨ੍ਤਿਤਂ ਸਾਧ੍ਯਤੇ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚਿਨ੍ਤਾਮਣਿਂ ਵਿਦੁਃ । ਪੁष੍ਕਰਿਣ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਬਾਹੁਲ੍ਯਾਦ੍ਗਿਰਾਵਸ੍ਮਿਨ੍ਸਰਃ ਸੁ ਚ । ਪੁष੍ਕਰਾਦ੍ਰਿਰਿਤਿ ਪ੍ਰਾਹੁਰੇਵਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਥਵੇਦਿਨਃ ॥ ੩,੨੬.

ਜੋ ਕੁਝ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾਮਣੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪਹਾੜ ਵਿਚ ਸਰੋਵਰਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੱਚ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਪਹਾੜ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਾਤਕੁਂਭਸ੍ਵਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍ਕਨਕਾਦ੍ਰਿਂ ਚ ਤਂ ਵਿਦੁਃ । ਵੈਕੁਣ੍ਠਾਦਾਗਤੇਨੈਵ ਵੈਕੁਣ੍ਠਾਦ੍ਰਿਰਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੩,੨੬.

ਸੋਨੇ ਦੇ ਘੜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਕਨਕਾਦ੍ਰਿ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੈਕੁੰਠ ਤੋਂ ਆਉਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਵੈਕੁੰਠ ਪਹਾੜ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਮृਤੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਸਂਯੁਕ੍ਤੋ ਵ੍ਯਙ੍ਕਟਾਦ੍ਰਿਰਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ । ਵ੍ਯਙ੍ਕਟੇਸ਼ਸ੍ਯ ਸ਼ੈਲਸ੍ਯ ਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਯਾਵਦਸ੍ਤਿ ਹਿ ॥ ੩,੨੬.

ਅਮ੍ਰਿਤ ਤੇ ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਇਹ ਵਿਅੰਕਟਾਦ੍ਰਿ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤਕ ਵਿਅੰਕਟੇਸ਼ ਦੇ ਪਹਾੜ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਤਕ ਇਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।