ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਵਦ੍ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਃ ਸਦਾ ऋषੀਣਾਮਪਰੋਕ੍ਸ਼ੋ ਹਰਿਸ੍ਤੁ । ਸ ਸੂਰ੍ਯਵਦ੍ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਃ ਸਂਸਾਰਿਣਾਂ ਵੇਙ੍ਕਟੇਸ਼ਃ ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ ॥ ੩,੨੪.

ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਾਰੇ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਹਰਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸਾ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ।

ਸਂਦੋਹਵਦ੍ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਵੈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੋ ਮਿਥ੍ਯਾਵਤਾਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਃ । ਪਾषਾਣਵਨ੍ਨੈਲ੍ਯਰੂਪਪ੍ਰਕਾਸ਼ਃ ਸ਼ਿਲਾਮਾਤ੍ਰੇ ਦृष੍ਯਤੇ ਵੈ ਕਲੌ ਚ ॥ ੩,੨੪.

ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸਾ ਝੂਠੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਦੇ ਗੁੱਝ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਲਿਜੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਪੱਥਰ ਦੀ ਮੂਰਤ ਵਾਂਗ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਨृਣਾਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸੋ ਹਰਿਸ੍ਤੁ ਕਲੌ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਸ੍ਯ ਦੇਵੀ । ਨ ਮਾਨੁषਾਃ ਪ੍ਰਵਿਜਾਨਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵੇ ਯਤਃ ਕਲੌ ਤਾਮਸਾ ਰਾਜਸਾਸ੍ਤੁ ॥ ੩,੨੪.

ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸਾ ਹਰਿ ਕਲਿਜੁਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਦੇਵੀ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਕਲਿਜੁਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤਾਮਸ ਤੇ ਰਾਜਸ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਤਤ੍ਸਂਗਿਨਃ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਾਃ ਕੇਚਿਦੇਵ ਹ੍ਯਤੋ ਭਕ੍ਤਾ ਦੁਰ੍ਲਭਾ ਵੈ ਕਲੌ ਚ । ਯੇ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਭਕ੍ਤਵਤ੍ਤੇ ਨ ਭਕ੍ਤਾਃ ਸ਼ਿਸ਼੍ਰੋਦਰਯੋਰ੍ਭਰਣੇ ਚੈਵ ਸਕ੍ਤਾਃ ॥ ੩,੨੪.

ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕੁਝ ਹੀ ਸਾਤਵਿਕ ਲੋਕ ਸੱਚੇ ਭਗਤ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਲਿਜੁਗ ਵਿੱਚ ਸੱਚੇ ਭਗਤ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹਨ। ਜੋ ਭਗਤ ਵਾਂਗ ਦਿਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਭਗਤ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਤੇ ਆਪਣੀ ਲੋੜ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਯਾਤ੍ਰਾਂ ਚ ਤਦਰ੍ਥਮੇਵ ਭਕ੍ਤਿਜ੍ਞਾਨਂ ਦੁਰ੍ਲਭਂ ਵੈ ਕਲੌ ਚ । ਭਕ੍ਤਾ ਯੇ ਵੈ ਨ ਵਿਰਕ੍ਤਾਃ ਸਦੈਵ ਤੇषਾਂ ਹਰੇਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਦੁਰ੍ਲਭਂ ਚ ॥ ੩,੨੪.

ਉਹ ਯਾਤਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕਲਿਜੁਗ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿਰਲੇ ਹਨ। ਜੋ ਭਗਤ ਹਨ ਪਰ ਵਿਰਕਤ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹਰਿ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਔਖਾ ਹੈ।

ਭਕ੍ਤਸ੍ਵਰੂਪਂ ਤਵ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ ਯੋ ਜ੍ਞਾਨਪੂਰ੍ਣਃ ਪਰਮੇ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧ ਏਵ । ਨ ਚ ਦ੍ਵੇषੈਰ੍ਬਨ੍ਧੁਰੋ ਭਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਸ੍ਤਵ ਦ੍ਵੇषਾਞ੍ਛृਣੁ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਚ ਸਮ੍ਯਕ੍ ॥ ੩,੨੪.

ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਭਗਤ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਦੱਸਾਂਗਾ: ਜੋ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਵੈਰ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਫਸਿਆ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਵੈਰ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਵੀ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਜੀਵਾਭਿਦਾ ਹਰਿਣਾਪ੍ਰਾਕृਤੇਨ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਹ੍ਯਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ । ਜ੍ਞਾਨਾਨਨ੍ਦੈਃ ਪਰਿਪੂਰ੍ਣੇ ਹਰੌ ਚ ਗੁਣੈਰਪੂਰ੍ਣੋ ਹਰਿਰਿਤ੍ਯੇਵ ਚਿਨ੍ਤਾ ॥ ੩,੨੪.

ਜੀਵ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੀਵ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਦਾ ਪਰਧੀਨ ਹੈ, ਤੇ ਹਰਿ ਆਪਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੇ ਵਸ਼ ਨਹੀਂ। ਹਰਿ ਗਿਆਨ ਤੇ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸੋਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਰਿ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧੂਰਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਬ੍ਰਹ੍ਮਰੁਦ੍ਰਾਦਿਦਿਵੌਕਸਾਂ ਸਦਾ ਤਥਾ ਦ੍ਵਿਜਾਨਾਂ ਸਂਮਾਨਾਯਾਸ਼੍ਚ ਚਿਨ੍ਤਾ । ਵਿष੍ਣੋਃ ਸਕਾਸ਼ਾਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੁਦ੍ਰਾਦਿਕਾਨਾਂ ਸਦਾਧਿਕ੍ਯਾਲੋਚਨਂ ਦ੍ਵੇष ਏਵ ॥ ੩,੨੪.

ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦਰ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਦਾ ਇਜ਼ਤ ਕਰਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਦੁਜਿਆਂ ਦੀ ਵੀ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਪਾਸੋਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦਰ ਆਦਿਕ ਦੀ ਵਧਿਆਈ ਦੀ ਸਦਾ ਸੋਚਣਾ ਵੈਰ ਹੀ ਹੈ।

ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਭਦ੍ਰੇ ਹਸ੍ਤਪਾਦਾਦਿਕਾਨਾਂ ਭੇਦਜ੍ਞਾਨਂ ਦ੍ਵੇषਮਾਹੁਰ੍ਮਹਾਨ੍ਤਃ । ਅਵਤਾਰਾਣਾ ਛੇਦਭੇਦਾਦਿਕਂ ਚ ਤਥੋਚ੍ਯਤੇ ਮਰਣਸ੍ਯਾਪਿ ਚਿਨ੍ਤਾ ॥ ੩,੨੪.

ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਹੱਥ, ਪੈਰ ਆਦਿ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਜਾਣਨਾ ਵੈਰ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ-ਵੱਖਰਾ ਕਰਨਾ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵੀ ਵੈਰ ਹੀ ਹੈ।

ਤਦ੍ਭਕ੍ਤਾਨਾਂ ਦ੍ਵੇषਣਂ ਚਾਹੁਰਾਰ੍ਯਾਸ੍ਤਦ੍ਵਾਕ੍ਯਾਨਾਂ ਦੂषਣਂ ਦ੍ਵੇष ਏਵ । ਨਚ ਦ੍ਵੇषੈਃ ਸਂਯੁਤਾ ਯੇ ਚ ਲੋਕੇ ਕਨ੍ਯੇ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਨ ਤੁ ਭਕ੍ਤਾਃ ਕਦਾਚਿਤ੍ ॥ ੩,੨੪.

ਉਸ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਰਨਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨਾ ਵੈਰ ਹੀ ਹੈ, ਆਰੀਆ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੈਰ ਹੈ, ਉਹ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਭਗਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਕੁੜੀ।

ਕਨ੍ਯੋਵਾਚ । ਜੈਗੀषਵ੍ਯ ਬ੍ਰੂਹਿ ਮੇ ਕੇ ਚ ਭਕ੍ਤਾ ਭਕ੍ਤਿਂ ਕਥਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਾਮਾਸੁਰੇਤੇ । ਤੇषਾਂ ਹਰਿਃ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸੋ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਤ੍ਰਾਤਾ ਸਦਾ ਭਕ੍ਤਵਰ੍ਗੇ ਦਯਾਲੁਃ ॥ ੩,੨੪.

ਕੁੜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜੈਗੀਸ਼ਵ, ਦੱਸੋ ਕੌਣ ਭਗਤ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਭਗਤੀ ਕਿਵੇਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹਰਿ ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸਾ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਉੱਤੇ ਦਇਆਲੂ ਹੈ।

ਜੈਗੀषਵ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵੇਵਮੁਕ੍ਤੋ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਉਵਾਚ ਕਨ੍ਯਾਂ ਸਂਸ੍ਮਰਨ੍ ਭਕ੍ਤਵਰ੍ਯਃ । ਜੈਗੀषਵ੍ਯ ਉਵਾਚ । ਪ੍ਰਹਾਦਾਦ੍ਯਾ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਸ੍ਯ ਭਕ੍ਤਾਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਨृਸਿਂਹੇ ਚੋਤ੍ਤਮਾਂ ਭਕ੍ਤਿਮੇਵ ॥ ੩,੨੪.

ਜੈਗੀਸ਼ਵ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਆਦਿਕ ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸਾ ਦੇ ਭਗਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਰਸਿੰਹ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਭਗਤੀ ਕੀਤੀ।

ਅਵਾਪ ਸਾਮ੍ਰਾਜ੍ਯਮਨੁਤ੍ਤਮਂ ਚ ਜ੍ਞਾਨਂ ਨृਸਿਂਹਾਤ੍ਸਮਵਾਪ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ । ਪਰਾਸ਼ਰਃ ਸ਼੍ਰੀਨਿਬਾਸਸ੍ਯ ਭਕ੍ਤੋ ਭਕ੍ਤਿਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਵ੍ਯਾਸਰੂਪਂ ਹਰਿਂ ਚ ॥ ੩,੨੪.

ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਾਜ ਮਿਲਿਆ ਤੇ ਨਰਸਿੰਹ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਵੀ ਪਾਇਆ। ਪਰਾਸ਼ਰ, ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸਾ ਦਾ ਭਗਤ, ਨੇ ਭਗਤੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਹਰਿ ਵਿਆਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

ਸ੍ਤੁਤ੍ਵਾ ਤੇਨ ਜ੍ਞਾਨਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਹ੍ਯਵਾਪ੍ਯ ਜਗਾਮ ਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਭਕ੍ਤਿਸਂਵਰ੍ਧਿਤਾਤ੍ਮਾ । ਯੋ ਨਾਰਦਃ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਸ੍ਯ ਭਕ੍ਤੋ ਭਕ੍ਤਿਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਗਰ੍ਭਵਾਸੇ ਹਰੌ ਚ ॥ ੩,੨੪.

ਉਸ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਨਾਰਦ ਨੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਮੂਲ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਪਾਈ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ, ਜੋ ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦਾ ਭਗਤ ਸੀ, ਹਰੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਗਰਭ ਵਿਚ ਹੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

ਤਯਾ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪੁਤ੍ਰਤ੍ਵਮਾਪ ਜ੍ਞਾਨਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਤੇਨ ਮੁਕ੍ਤਿਂ ਜਗਾਮ । ਯੋ ਹ੍ਯਂਬਰੀषਃ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਸ੍ਯ ਭਕ੍ਤਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਭਕ੍ਤਿਂ ਪਰਦੇਵ ਹਰੌ ਚ ॥ ੩,੨੪.

ਉਸ ਭਗਤੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਅੰਬਰਿਸ਼ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਦਾ ਦਰਜਾ ਪਾਇਆ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਹ, ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦਾ ਭਗਤ, ਪਰਮ ਦੇਵ ਹਰੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਸੀ।

ਜਪ੍ਤ੍ਵਾ ਜ੍ਞਾਨਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਦੁਰ੍ਵਾਸਕਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਵਾਪ ਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਤੇਨ ਸਂਵਰ੍ਧਿਤਾਤ੍ਮਾ । ਮੁਚੁਕੁਨ੍ਦੋ ਵੈ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਸ੍ਯ ਭਕ੍ਤੋ ਵੈਰਾਗ੍ਯਤੋ ਭਕ੍ਤਿਦਾਰ੍ਢ੍ਯਂ ਚ ਕृਤ੍ਵਾ ॥ ੩,੨੪.

ਜਪ ਕਰਕੇ, ਦੁर्वਾਸਾ ਨੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਪਾਈ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਇਸ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੁਚੁਕੁੰਦ, ਜੋ ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦਾ ਭਗਤ ਸੀ, ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਢਿੱਲ ਪੱਕੀ ਕਰ ਲੈ।

ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਹ੍ਯਵਾਪ ਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਤੇਨ ਸਂਵਰ੍ਧਿਤਾਤ੍ਮਾ । ਸ ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਃ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਸ੍ਯ ਭਕ੍ਤਃ ਪਿਤ੍ਰਾਦਿष੍ਟੋ ਵਿष੍ਣੁਭਕ੍ਤਿਂ ਚ ਕृਤ੍ਵਾ ॥ ੩,੨੪.

ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਪਾ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਮੁਕਤੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਇਸ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਪੁੰਡਰੀਕ, ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦਾ ਭਗਤ, ਪਿਤਾ ਆਦਿ ਦੀ ਆਗਿਆ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਸੀ।

ਹਰਿਪ੍ਰਾਸਾਦਾਜ੍ਜ੍ਞਾਨਮਨੁਤ੍ਤਮਂ ਚਾਪ੍ਯਵਾਪ ਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਭਕ੍ਤਿਸਂਵਰ੍ਧਿਤਾਤ੍ਮਾ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਚ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚ ਸਰਸ੍ਵਤੀ ਚ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ऋਜੁਯੋਗਿਨਸ਼੍ਚ ॥ ੩,੨੪.

ਹਰੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਮ ਗਿਆਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਪਾਈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਹੋਈ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਾਯੂ, ਸਰਸਵਤੀ ਤੇ ਸਾਰੇ ਸਿੱਧ ਯੋਗੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਚ੍ਛਿਨ੍ਨਭਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਸਦਾ ਮੁਰਾਰੇਰ੍ਨ ਕਾਮ੍ਯਰਕ੍ਤਾਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਰੂਪਾ ਹਿ ਤੇ ਚ । ਗਿਰੀਸ਼ਨਾਗੇਸ਼ਖਗੇਸ਼ਸਂਜ੍ਞਾ ਦੇਵਾਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰੌ ਗੁਰੁਚਨ੍ਦ੍ਰੇਨ੍ਦੁਸੂਰ੍ਯਾਃ ॥ ੩,੨੪.

ਜੋ ਮੁਰਾਰੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਸਦਾ ਟੁੱਟੇ ਨਹੀਂ, ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਗਿਰੀਸ਼, ਨਾਗੇਸ਼, ਖਗੇਸ਼, ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਅਰਉ, ਗੁਰੂ, ਚੰਦ੍ਰ, ਇੰਦੁ ਤੇ ਸੂਰਜ — ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਹਨ।

ਜਲੇਸ਼ੋਗ੍ਨਿਰ੍ਮਨੁਧਰ੍ਮੌ ਕੁਬੇਰਃ ਵਿਘ੍ਨੇਸ਼ਨਾਸਤ੍ਯਮਰੁਦ੍ਗਣਾਸ਼੍ਚ । ਪਰ੍ਜਨ੍ਯਮਿਤ੍ਰਾਦਯ ਏਵ ਸਰ੍ਵੇ ਸਦਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਸ੍ਯ ਭਕ੍ਤਾਃ ॥ ੩,੨੪.

ਜਲੇਸ਼, ਅੱਗ, ਮਨੁ, ਧਰਮ, ਕੁਬੇਰ, ਵਿਘਨੇਸ਼, ਨਾਸਤਯ, ਮਰੁਤ ਗਣ, ਪਰਜਨਯ, ਮਿਤ੍ਰ ਤੇ ਹੋਰ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦੇ ਭਗਤ ਹਨ।

ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰੋ ਭृਗੁਰੌਰ੍ਵਸ਼੍ਚ ਕੁਤ੍ਸੋ ਮਰੀਚਿਰਤ੍ਰਿਃ ਪੁਲਹਃ ਕ੍ਰਤੁਸ਼੍ਚ । ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਵਸਿष੍ਠੋ ਸੌਤਮੀਯੋ ਪੁਲਸ੍ਤ੍ਯੋ ਭਾਰਦ੍ਵਾਜਃ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਸ੍ਯ ਭਕ੍ਤਾਃ ॥ ੩,੨੪.

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਔਰਵ, ਕੁਤਸ, ਮਰੀਚੀ, ਅਤ੍ਰੀ, ਪੁਲਹ, ਕਰਤੁ, ਸ਼ਕਤੀ, ਵਸੀਸ਼ਠ, ਸੌਤਮੀਯ, ਪੁਲਸਤਯ ਤੇ ਭਾਰਦਵਾਜ — ਇਹ ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦੇ ਭਗਤ ਹਨ।

ਮਾਨ੍ਧਾਤਾ ਨਹੁषੋਂਬਰੀषਸਗਰੌ ਰਾਜਾ ਪृਥੁਰ੍ਹੈਹਯੋ ਇਕ੍ਸ਼੍ਵਾਕੁਰ੍ਭਰਤੋ ਯਯਾਤਿਸੁਤਲੌ ਧਰ੍ਮੋ ਵਿਕੁਕ੍ਸ਼ਿਸ੍ਤਥਾ । ਉਤ੍ਤਾਨਸ਼੍ਚ ਬਿਭੀषਣੋ ਦਸ਼ਰਥੋ ਹ੍ਯੇਤੇ ਮਹਾਜ੍ਞਾਨਿਨਃ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵੇਙ੍ਕਟਨਾਯਕਸ੍ਯ ਚ ਗੁਰੋਰ੍ਭਕ੍ਤਾਃ ਸਦਾ ਸਂਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੩,੨੪.

ਮਾਂਧਾਤਾ, ਨਹੁਸ਼, ਅੰਬਰਿਸ਼, ਸਗਰ, ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਿਥੁ, ਹੈਹਯ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ, ਭਰਤ, ਯਯਾਤੀ, ਸੂਤਲ, ਧਰਮ, ਵਿਕੁਕਸ਼ੀ, ਉਤਤਾਨ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ, ਦਸ਼ਰਥ — ਇਹ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ ਸਦਾ ਸ੍ਰੀ ਵੈਂਕਟਨਾਯਕ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਭਗਤ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਭਾਗੀਰਥੀ ਸਮੁਦ੍ਰਸ਼੍ਚ ਯਮੁਨਾ ਚ ਸਰਸ੍ਵਤੀ । ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਰ੍ਮਦਾ ਚ ਕृष੍ਣਾ ਭੀਮਰਥੀ ਤਥਾ ॥ ੩,੨੪.

ਭਾਗੀਰਥੀ, ਸਮੁੰਦਰ, ਯਮੁਨਾ, ਸਰਸਵਤੀ, ਗੋਦਾਵਰੀ, ਨਰਮਦਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਭੀਮਰਥੀ ਵੀ।

ਸਰਯੂਫਲ੍ਗੁਕਾਵੇਰੀਗਣ੍ਡਕੀ ਕਪਿਲਾ ਸ੍ਤਥਾ । ਇਤ੍ਯੇਤਾਸ਼੍ਚ ਹਰੇਰ੍ਭਕ੍ਤਾਃ ਸਂਤਿ ਚਾਤ੍ਰੈਵ ਭਾਮਿਨਿ ॥ ੩,੨੪.

ਸਰਯੂ, ਫਲਗੂ, ਕਾਵੇਰੀ, ਗੰਡਕੀ, ਕਪਿਲਾ — ਇਹ ਵੀ, ਹੇ ਸੁੰਦਰੋ, ਇੱਥੇ ਹਰੀ ਦੇ ਭਗਤ ਹਨ।

ਅਭਿਪ੍ਰਾਯਂ ਤਤ੍ਰ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਸ਼ृਣੁ ਕਨ੍ਯੇ ਮਯਾ ਸਤਿ । ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਮਾਰ੍ਗੇ ਕਥਾ ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ॥ ੩,੨੪.

ਉਥੇ ਦੀ ਨੀਅਤ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਸੁਣੋ, ਹੇ ਕੁੜੀ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਮਹਾਨ ਦੀ ਕਥਾ ਦਾ ਰਾਹ ਚਲਦਾ ਹੈ।

ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਵੈष੍ਣਵਾ ਯਤ੍ਰ ਹਰਿਤਤ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਥਬੋਧਕਾਃ । ਤਤ੍ਰੈਵ ਭਕ੍ਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇਪਿ ਸਂਤਿ ਵਿष੍ਣੋਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ॥ ੩,੨੪.

ਜਿੱਥੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਹਰੀ ਦੇ ਸੱਚੇ ਅਰਥ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭਗਤ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਯੇ ਦੇਵਯਾਤ੍ਰਾਂ ਪਰਮਾਤ੍ਮਚਿਨ੍ਤਯਾ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਤੇ ਹਰਿਭਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਨਾਨ੍ਯੇ । ਯਤੋ ਹਰੌ ਪਰਮੇ ਵੈष੍ਣਵਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵਂ ਨਿष੍ਠਾਮੇਤਿ ਕृਤ੍ਯਂ ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ ॥ ੩,੨੪.

ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹੀ ਹਰੀ ਦੇ ਭਗਤ ਹਨ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਹਰੀ ਵਿਚ ਹੀ, ਹੇ ਪੰਛੀ ਰਾਜ, ਵੈਸ਼ਨਵਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ੇषਾਚਲਂ ਸਮਾਸਾਦ੍ਯ ਹ੍ਯਨ੍ਨਵਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਭੂषਣਮ੍ । ਯੋ ਨ ਦਦ੍ਯਾਦਭਕ੍ਤਃ ਸ ਤਤਃ ਕੋ ਨੁ ਪਰਃ ਪਸ਼ੁਃ ॥ ੩,੨੪.

ਸ਼ੇਸ਼ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਜੋ ਭੋਜਨ, ਕਪੜੇ ਤੇ ਗਹਣੇ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਉਹ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋਰ ਕੌਣ ਜੰਗਲੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਭਕ੍ਤਾ ਹਰੇਃ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਾਚਲੇ ਚ ਗਙ੍ਗਾਦਿਰੂਪੇਣ ਚ ਤਤ੍ਰਤਤ੍ਰ । ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਸੇਵਾਰ੍ਥਮੁਰੁਕ੍ਰਮਸ੍ਯ ਤੇषਾਂ ਪੂਜਾ ਨੈਵ ਕਾਰ੍ਯਾ ਚ ਦੇਵਿ ॥ ੩,੨੪.

ਹਰੀ ਦੇ ਭਗਤ, ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦੇ ਪਹਾੜ ਤੇ ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਉਰੁਕ੍ਰਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਖੜੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਹੇ ਦੇਵੀ।