ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਨ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਵਦ੍ਗੁਣਪੂਰ੍ਣੋ ਵਿਰਿਞ੍ਚੋ ਨ ਵਿष੍ਣੁਵਦ੍ਗੁਣਪੂਰ੍ਣਾ ਰਮਾਪਿ । ਨ ਵਾਯੁਵਦ੍ਭਾਰਤੀ ਚਾਪਿ ਪੂਰ੍ਣਾ ਨ ਸ਼ੇषਵਦ੍ਵਾਰੁਣੀ ਚਾਪਿ ਪੂਰ੍ਣਾ ॥ ੩,੨੧.

ਵਿਰਿੰਚ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਾਂਗ ਪੂਰੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਾਂਗ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ। ਭਾਰਤੀ ਵਾਯੂ ਵਾਂਗ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਵਾਰੁਣੀ ਸ਼ੇਸ਼ ਵਾਂਗ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ।

ਨ ਵੈ ਰੁਦ੍ਰਵਤ੍ਪਾਰ੍ਵਤੀ ਪੂਰ੍ਣਰੂਪਾ ਹ੍ਯਨ੍ਯੇਪ੍ਯੇਵਂ ਨੈਵ ਪੂਰ੍ਣਾਃ ਸਦੈਵ । ਆਲੋਚਨਾਮੇਵਮੇषਾ ਹਿ ਕृਤ੍ਵਾ ਤਪਸ਼੍ਚਕ੍ਰੇ ਯਮੁਨਾਯਾਸ਼੍ਚ ਤੀਰੇ ॥ ੩,੨੧.

ਰੁਦਰ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ ਸਦਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਤਪ ਕਰਿਆ।

ਤਦਾਚਾਹਂ ਯਮੁਨਾਯਾਸ਼੍ਚ ਤੀਰਂ ਪਾਰ੍ਥੇਨ ਸਾਕਂ ਮृਗਯਾਂ ਗਤਃ ਖਗ । ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਚ ਤਾਂ ਤਤ੍ਰ ਤਪਸ਼੍ਚਰਨ੍ਤੀਂ ਤਦਾਬ੍ਰੁਵਂ ਮਤ੍ਸਖਾਯਂ ਚ ਪਾਰ੍ਥਮ੍ ॥ ੩,੨੧.

ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਪਾਰਥ ਦੇ ਨਾਲ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਥੇ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਤਪ ਕਰਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਪਾਰਥ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਦੱਸੀ।

ਹੇ ਪਾਰ੍ਥ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਵ੍ਰਜ ਕਨ੍ਯਾਸਮੀਪਂ ਤ੍ਵਂ ਪृਚ੍ਛ ਕਸ੍ਮਾਦਤ੍ਰ ਤਪਃ ਕਰੋषਿ । ਏਵਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਸ੍ਤਤ੍ਸਮੀਪਂ ਸ ਗਤ੍ਵਾ ਪृष੍ਟ੍ਵਾ ਚੈਤਤ੍ਕਾਰਣਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮੇਵ ॥ ੩,੨੧.

ਹੇ ਪਾਰਥ, ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਕੁੜੀ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਪੁੱਛ ਕਿ ਇੱਥੇ ਤਪ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖ ਕੇ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਿਆ।

ਆਗਤ੍ਯ ਮਾਮਵਦਤ੍ਫਾਲ੍ਗੁਨੋਯਂ ਸਰ੍ਵਂ ਵृਤ੍ਤਾਂਨ੍ਤਂ ਤ੍ਵਸੌ ਮਤ੍ਸਮੀਪੇ । ਤਤਸ੍ਤ੍ਵਹਂ ਸੁਮੁਹੂਰ੍ਤੇ ਚ ਤਸ੍ਯਾਃ ਪਾਣਿਗ੍ਰਹਂ ਕृਤਵਾਂਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸਮ੍ਯਕ੍ ॥ ੩,੨੧.

ਫਾਲਗੁਨ ਨੇ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸਾਰਾ ਹਾਲ ਦੱਸਿਆ। ਫਿਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਉਥੇ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਿਆ।

ਤਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤਾਪਾਤ੍ਸਂਤਤਂ ਮਦ੍ਵਿਚਾਰਾਤ੍ਪ੍ਰਸਨ੍ਨੋਹਂ ਸਤਤਂ ਸੁਪ੍ਰਸਨ੍ਨਃ । ਪੂਰ੍ਣਾਨਨ੍ਦੇ ਰਮਮਾਣਾਸ੍ਯ ਨਿਤ੍ਯਂ ਤਯਾ ਚ ਮੇ ਕਿਂ ਸੁਖਂਸ੍ਯਾਤ੍ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ ॥ ੩,੨੧.

ਉਸ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਤਪ ਤੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਭਾਵਨਾ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹਾਂ। ਉਸ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਆਨੰਦ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਖ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ?

ਮਯਾ ਵਿਵਾਹੋਨੁਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਂ ਹਿ ਤਸ੍ਯਾ ਅਙ੍ਗੀਕृਤੋ ਨ ਤੁ ਸੌਖ੍ਯਾਯ ਵੀਨ੍ਦ੍ਰ । ਤਥਾ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਾਯਾਸ਼੍ਚ ਰੂਪਂ ਪਾਣਿਗ੍ਰਾਹੇ ਕਾਰਣਂ ਚਾਪਿ ਵੀਨ੍ਦ੍ਰਾ ॥ ੩,੨੧.

ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਲਈ ਦਇਆ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਸੀ, ਸੁਖ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਵਿਰਾਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਲਕਸ਼ਮਣਾ ਦੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਫੜਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ।

ਸ਼ृਣੁष੍ਵ ਤਤ੍ਤਵ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਗੋਪ੍ਯਂ ਸਚ੍ਛਿष੍ਯਕੇ ਨਾਸ੍ਤਿ ਗੋਪ੍ਯਂ ਗੁਰੋਸ਼੍ਚ ॥ ੩,੨੧.

ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਇਹ ਗੁਪਤ ਗੱਲ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ। ਸੱਚੇ ਚੇਲੇ ਤੇ ਗੁਰੂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਗੁਪਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੨੨ ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣ ਉਵਾਚ । ਯਾ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਾ ਪੂਰ੍ਵਸਰ੍ਗੇ ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ ਪੁਤ੍ਰੀ ਹ੍ਯਭੂਦ੍ਵਹ੍ਨਿਵੇਦਸ੍ਯ ਵੇਤ੍ਤੁਃ । ਸੁਲਕ੍ਸ਼ਣੈਃ ਸਂਯੁਤਤ੍ਵਾਦ੍ਯਤਃ ਸਾ ਸੁਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣੇਤਿ ਪ੍ਰਥਿਤਾ ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ

ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਲਕਸ਼ਮਣਾ ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਵਹਿਨਵੇਦਸ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਜੋ ਯਜਨ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਹ ਚੰਗੇ ਲਕਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸੁਲਕਸ਼ਮਣਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

ਯਥਾ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਰ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣੈਃ ਸਾ ਸੁਪੂਰ੍ਣਾ ਯਥਾ ਹਰਿਰ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣੈਰ੍ਵੈ ਸੁਪੂਰ੍ਣਃ । ਯਥਾ ਵਾਯੁਰ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣੈਃ ਪੂਰ੍ਣ ਏਵ ਯਥਾ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਲਕ੍ਸ਼ਣੈਃ ਸਾ ਸੁਪੂਰ੍ਣਾ

ਜਿਵੇਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਚੰਗੇ ਲਕਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਰੀ ਚੰਗੇ ਲਕਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵਾਯੂ ਚੰਗੇ ਲਕਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਗਾਯਤਰੀ ਚੰਗੇ ਲਕਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਹੈ।

ਯਥਾ ਰੁਦ੍ਰਾਦ੍ਯਾ ਲਕ੍ਸ਼ਣੈਰ੍ਵੈ ਪ੍ਰਪੂਰ੍ਣਾ ਰੁਦ੍ਰਾਦਿਲ੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਾ ਚੈਵ ਪੂਰ੍ਣਾ । ਗੁਣੇਨੈਵਂ ਧਰ੍ਮਤਃ ਕਿਞ੍ਚਿਦੇਵ ਤਥਾਨੁਸਂਧਾਨਾਦ੍ਵ੍ਰਿਯਤੇ ਨਾਮ ਚਾਪਿ

ਜਿਵੇਂ ਰੁਦਰ ਆਦਿ ਚੰਗੇ ਲਕਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਹਨ, ਲਕਸ਼ਮਣਾ ਵੀ ਪੂਰੀ ਹੈ। ਪਰ ਗੁਣ ਤੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਕੁਝ ਫਰਕ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਨਾਮ ਵੀ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਦਾਹੁਰ੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣੇਤ੍ਯੇਵ ਸਰ੍ਵੇ ਤਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਸ਼ृਣੁ ਚਾਦੌ ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ । ਨਾਰਾਯਣੇ ਪੂਰ੍ਣਗੁਣੇ ਰਮੇਸ਼ੇ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਸਂਖ੍ਯਾਨਿ ਸੁਲਕ੍ਸ਼ਣਾਨਿ

ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਭ ਉਸ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਲਕਸ਼ਣ ਸੁਣ। ਨਾਰਾਇਣ, ਜੋ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ ਤੇ ਪੂਰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਤੀ(32) ਚੰਗੇ ਲਕਸ਼ਣ ਹਨ।

ਸਂਤ੍ਯੇਵ ਪਕ੍ਸ਼ੀਨ੍ਦ੍ਰ ਵਦਾਮ੍ਯਨੁਕ੍ਰਮਾਨ੍ਮਤ੍ਤਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਮੋਕ੍ਸ਼ਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ । ਯਃ ਸਪ੍ਤਪਾਦਃ षਣ੍ਣਵਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲੋਙ੍ਗਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਹਸ੍ਤਃ ਪੁਰੁषਸ੍ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਦਨ੍ਤਃ

ਉਹ ਲਕਸ਼ਣ ਵਾਕਈ ਹਨ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਜੋ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੱਤ ਹਥੇ ਲੰਬਾ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਛਿਆਣਵੇ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਹਨ, ਚਾਰ ਹੱਥ ਹਨ, ਤੇ ਤੇਜ਼ ਦੰਦ ਹਨ।

ਯ ਏਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਮਿਲਿਤਂ ਚੈਕਮੇਵ ਹਰੇਰ੍ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਚਾਹੁਰਾਰ੍ਯਾਃ । ਮੁਖਂ ਸ੍ਤ੍ਰਿਗ੍ਧਂ ਵਰ੍ਤੁਲਂ ਪੁष੍ਟਿਰੂਪਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਤਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਚਾਹੁਰਾਰ੍ਯਾਃ

ਇਹ ਸਭ ਲਕਸ਼ਣ ਜਦੋਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਆਰਿਆਂ ਨੇ ਇਹ ਹਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਲਕਸ਼ਣ ਆਖੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਚਿੱਟਾ, ਗੋਲ ਤੇ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆਰਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੂਜਾ ਲਕਸ਼ਣ ਹੈ।

ਹਨੁਰ੍ਯਸ੍ਯਾਨੁਨ੍ਨਤਂ ਚਾਸ੍ਤਿ ਵੀਨ੍ਦ੍ਰ ਤਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰਾਰ੍ਯਾਸ੍ਤृਤੀਯਮ੍ । ਯਦ੍ਦਨ੍ਤਾ ਵੈ ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਸ਼੍ਚ ਸਂਤਿ ਤਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਚਾਹੁਰਾਰ੍ਯਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਮ੍

ਜਿਸ ਦੀ ਠੋਡੀ ਉਭਰੀ ਹੋਈ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਉਹ ਆਰਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਤੀਜਾ ਲਕਸ਼ਣ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਦੰਦ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਬਰੀਕ ਹਨ, ਉਹ ਆਰਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚੌਥਾ ਲਕਸ਼ਣ ਹੈ।

ਯਸ੍ਯਾਧਰੇ ਰਕ੍ਤਿਮਾ ਤ੍ਵਸ੍ਤਿ ਵੀਨ੍ਦ੍ਰ ਤਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਪਞ੍ਚਮਂ ਚਾਹੁਰਾਰ੍ਯਾਃ । ਯਸ੍ਯ ਹਸ੍ਤਾ ਅਤਿਰਕ੍ਤਾਃ ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ ਤਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰਾਰ੍ਯਾਸ਼੍ਚ षष੍ਠਮ੍

ਜਿਸ ਦੀ ਹੇਠਲੀ ਹੋਂਠ ਲਾਲ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਉਹ ਆਰਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਵਾਂ ਲਕਸ਼ਣ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਬਹੁਤ ਲਾਲ ਹੋਣ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਉਹ ਆਰਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਛੇਵਾਂ ਲਕਸ਼ਣ ਹੈ।

ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਖਾਃ ਸਂਤਿ ਰਕ੍ਤਾਃ ਸੁਸ਼ੋਭਾਸ੍ਤਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਸਪ੍ਤਮਂ ਚਾਹੁਰਾਰ੍ਯਾਃ । ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਕਪੋਲੇ ਰਕ੍ਤਿਮਾ ਤ੍ਵਸ੍ਤਿ ਵੀਨ੍ਦ੍ਰ ਤਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਹ੍ਯष੍ਟਮਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰਾਰ੍ਯਾ

ਜਿਸ ਦੇ ਨਖ ਲਾਲ ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਆਰਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਤਵਾਂ ਲਕਸ਼ਣ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਗਲ ਲਾਲ ਹੋਣ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਉਹ ਆਰਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਠਵਾਂ ਲਕਸ਼ਣ ਹੈ।

ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਕਰੇ ਸ਼ਙ੍ਖਚਕ੍ਰਾਦਿਰੇਖਾ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਤਨ੍ਨਵਮਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰਾਰ੍ਯਾਃ । ਯਸ੍ਯੋਦਰਂ ਤਨ੍ਤੁਰੂਪਂ ਸੁਪੁष੍ਟਂ ਵਲਿਤ੍ਰਯੈਰਙ੍ਕਿਤਂ ਸੁਂਦਰਂ ਚ

ਜਿਸ ਦੀ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ੰਖ, ਚਕਰ ਆਦਿ ਲਕੀਰਾਂ ਹੋਣ, ਉਹ ਆਰਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨੌਵਾਂ ਲਕਸ਼ਣ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਪੇਟ ਪਤਲਾ, ਪੂਰਾ ਤੇ ਤਿੰਨ ਲਕੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸੋਹਣਾ ਹੋਵੇ—

ਤਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਦਸ਼ਮਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰਾਰ੍ਯਾ ਏਕਾਦਸ਼ਂ ਨਿਮ੍ਨਨਾਭਿਂ ਤਦਾਹੁਃ । ਊਰੁਦ੍ਵਯਂ ਯਸ੍ਯ ਚ ਮਾਂਸਲਂ ਵੈ ਤਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰਾਰ੍ਯਾਃ

ਉਹ ਆਰਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦਸਵਾਂ ਲਕਸ਼ਣ ਹੈ। ਗਿਆਰਵਾਂ ਲਕਸ਼ਣ ਗਹਿਰੀ ਨਾਭੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਰਾਣਾਂ ਮਾਸਦਾਰ ਹੋਣ, ਉਹ ਆਰਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਰਵਾਂ ਲਕਸ਼ਣ ਹੈ।

ਕਟਿਰ੍ਹਿ ਦੀਰ੍ਘਾ ਪृਥੁਲਾਸ੍ਤਿ ਯਸ੍ਯ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਂ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮ ਤਦਾਹੁਰਾਰ੍ਯਾਃ । ਯਸ੍ਯਾਸ੍ਤਿ ਮੁष੍ਕੋ ਸੁਪਰਿष੍ਠਿਤੋ ਵੈ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਂ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮ ਤਦਾਹੁਰਾਰ੍ਯਾਃ

ਜਿਸ ਦੀ ਕਮਰ ਲੰਮੀ ਤੇ ਚੌੜੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਤੈਰਾਂਵਾਂ ਚਿਨ੍ਹ੍ਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ 'ਚ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਉਭਰੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਚੌਦਵਾਂ ਚਿਨ੍ਹ੍ਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਮੁਨ੍ਨਤਂ ਸ਼ਿਸ਼੍ਨਮਥੋ ਹਿ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮ ਯਸ੍ਯਾਸ੍ਤਿ ਤਤ੍ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਂ ਵਦਨ੍ਤਿ । ਸੁਤਾਮ੍ਰਕਂ ਪਾਦਤਲਂ ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ ਤਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ षੋਡਸ਼ਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰਾਰ੍ਯਾਃ

ਜਿਸ ਦਾ ਲਿੰਗ ਉਭਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪੰਦਰਵਾਂ ਚਿਨ੍ਹ੍ਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੇ, ਖਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲੇ ਲਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸੋਲਵਾਂ ਚਿਨ੍ਹ੍ਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨਿਮ੍ਨੌ ਚ ਗੁਲ੍ਫੌ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ਂ ਤਦਾਹੁਰ੍ਗ੍ਰੀਵਾਰੂਪਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰष੍ਟਾਦਸ਼ਂ ਚ । ਏਕੋਨਵਿਂਸ਼ਂ ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ਿਪਦ੍ਮਂ ਸੁਰਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਬਾਹੁਂ ਜਾਨੁ ਵਿਂਸ਼ਂ ਤਥੈਵ

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟਖਣ ਡਿੱਗੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਸਤਾਰਵਾਂ ਚਿਨ੍ਹ੍ਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਰਦਨ ਸੁੰਦਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅਠਾਰਵਾਂ ਚਿਨ੍ਹ੍ਹ ਹੈ। ਚਮੜੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਲਾਲ ਕਮਲ ਵਰਗੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉਨੀਵਾਂ ਚਿਨ੍ਹ੍ਹ ਹੈ। ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਗੋਡੇ ਵੀ ਵੀਹਵਾਂ ਚਿਨ੍ਹ੍ਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣੋਰਸ਼੍ਚੈਕਵਿਂਸ਼ਂ ਤਦਾਹੁਃ ਸਿਂਹਾਸ੍ਕਨ੍ਧਂ ਦ੍ਵ੍ਯੁਤ੍ਤਰਂ ਵਿਂਸ਼ਮਾਹੁਃ । ਤ੍ਰਯੋਵਿਂਸ਼ਂ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਮਾਸ੍ਯਂ ਤਦਾਹੁਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਂ ਸੁਪ੍ਰਸਨ੍ਨੇ ਚ ਦृष੍ਟੀ

ਚੌੜਾ ਛਾਤੀ ਇਕਵੀਹਵਾਂ ਚਿਨ੍ਹ੍ਹ ਹੈ। ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਮੋਢੇ ਬਾਈਵਾਂ ਚਿਨ੍ਹ੍ਹ ਹਨ। ਨਾਜੁਕ ਮੂੰਹ ਤੇਈਵਾਂ ਚਿਨ੍ਹ੍ਹ ਹੈ। ਤੇ ਸੁਚੱਜੀਆਂ, ਚੰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚੌਵੀਵਾਂ ਚਿਨ੍ਹ੍ਹ ਹਨ।

ਹ੍ਰਸ੍ਵਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਮਾਰ੍ਦਵਂ ਚਾਪਿ ਵੀਨ੍ਦ੍ਰ ਤਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਂ ਵਦਨ੍ਤਿ । ਸਮੌ ਚ ਪਾਦੌ ਕਟਿਜਾਨੁ ਚੋਰੂ षਡ੍ਵਿਂਸ਼ਮਾਹੁਸ਼੍ਚ ਸਮੇ ਚ ਜਙ੍ਘੇ

ਛੋਟਾ ਤੇ ਨਰਮ ਲਿੰਗ ਪਚੀਵਾਂ ਚਿਨ੍ਹ੍ਹ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰਾ। ਪੈਰ, ਕਮਰ, ਗੋਡੇ ਤੇ ਰਾਣੀਆਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਛੱਬੀਵਾਂ ਚਿਨ੍ਹ੍ਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਮਾਨਹਸ੍ਤੌ ਸਮਕਰ੍ਣੌ ਮਿਲਿਤ੍ਵਾ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰਾਰ੍ਯਾਃ । ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਵੈ ਮੁਕੁਨ੍ਦੇ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਵੈ ਰਮਾਯਾਮ੍

ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹੱਥ ਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਕੰਨ ਮਿਲ ਕੇ ਬਤੀਹਵਾਂ ਚਿਨ੍ਹ੍ਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਤੀਹ ਚਿਨ੍ਹ੍ਹਾਂ ਮੁਕੁੰਦ ਤੇ ਰਮਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਨ।

ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋਪਿ ਤਦ੍ਭਾਰਤ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤ੍ਯੇਵ ਸਤ੍ਯਮ੍ । ਤਥਾ ਚ ਸ਼ਙ੍ਕਾ ਸਮਮੇਵ ਚਕ੍ਰਿਣੇਤ੍ਯੇਵਂ ਸਦਾਮਾ ਕੁਰੁ ਨਿਰ੍ਣਯਂ ਬ੍ਰੁਵੇ

ਬਤੀਹ ਚਿਨ੍ਹ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਨ, ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ। ਚੱਕਰ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣਾ ਨਿਰਣੈ ਕਰ।

ਏਕਸ੍ਯ ਵੈ ਲਕ੍ਸ਼ਣਸ੍ਯਾਪਿ ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਰਨ੍ਤਂ ਨੈਵ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਪੇਦੇ । ਅਤੋਨਨ੍ਤੈਰ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣੈਃ ਸਂਯੁਤਂ ਚ ਹਰਿਂ ਚਾਹੁਰ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਜ੍ਞਾਃ ਸਦੈਵ

ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਇੱਕ ਚਿਨ੍ਹ੍ਹ ਦੀ ਪੂਰੀ ਗਲ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਚਿਨ੍ਹ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰਿ ਨੂੰ ਅਨੰਤ ਚਿਨ੍ਹ੍ਹਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

ਜਾਨਾਤਿ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਰ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਵਾਯੁਰੂਪੇ ਸ੍ਵਾਪੇਕ੍ਸ਼ਯਾ ਹ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਂ ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ । ਸ੍ਵਲਕ੍ਸ਼ਣਾਪੇਕ੍ਸ਼ਯਾ ਭਾਰਤੀ ਤੁ ਸ਼ਤੈਰ੍ਗੁਣੈਰਧਿਕਾ ਵੇਧਸੋਪਿ

ਲਕਸ਼ਮੀ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਮੁਤਾਬਕ ਚਿਨ੍ਹ੍ਹ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਖਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ। ਭਾਰਤੀ ਆਪਣੇ ਚਿਨ੍ਹ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੈਂਕੜੇ ਗੁਣ ਵਧੀਆ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ।

ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ ਤਸ੍ਮਾਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣੇ ਸਾਮ੍ਯਚਿਤ੍ਤਂ ਵਿਸ਼੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਸਰ੍ਵਦਾ ਮਾ ਕੁਰੁष੍ਵ । ਅष੍ਟਾਵਿਂਸ਼ਤਿਂ ਪ੍ਰਾਹੂ ਰੁਦ੍ਰਾਦਿਕਾਨਾਂ ਭ੍ਰੂਨੇਤ੍ਰਯੋਰ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣੇਨੈਵ ਹੀਨਾਃ

ਖਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਇਸ ਲਈ, ਚਿਨ੍ਹ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰਤਾ ਦਾ ਨਿਰਣੈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਾ ਕਰ। ਰੁਦ੍ਰ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅਠਾਈ ਚਿਨ੍ਹ੍ਹ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਤੀਜੀ ਅੱਖ ਦਾ ਚਿਨ੍ਹ੍ਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।