ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਵਾਣੀ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਹਰੇਰ੍ਗੁਣਾਂਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਯਂਭੁਵੋ ਨੈਵ ਤਾਵਦ੍ਵਿਸ਼ੇषਾਨ੍ । ਤ੍ਰੈਗੁਣ੍ਯਰੂਪਾਤ੍ਪਰਤਃ ਸਦੈਵ ਪਸ਼੍ਯੇਦ੍ਵਿष੍ਣੁਂ ਕृष੍ਣਰੂਪਂ ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ ॥ ੩,੧੯.

ਵਾਣੀ ਹਰੀ ਦੇ ਗੁਣ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਵਯੰਭੂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਖਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ।

ਸ਼ੇषੋ ਰੁਦ੍ਰੋ ਵੀਨ੍ਦ੍ਰ ਏਤੈਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵੇ ਤਮੋ ਮਾਤ੍ਰੇ ਪ੍ਰਵਿਜਾਨਨ੍ਤਿ ਸਂਸ੍ਥਮ੍ । ਵਾਣੀਦृष੍ਟਾਨ੍ਸਵਿਸ਼ੇषਾਨ੍ ਗੁਣਾਂਸ੍ਤੇ ਜਾਨਨ੍ਤਿ ਨੋ ਸਤ੍ਯਮੇਵੋਕ੍ਤਮਙ੍ਗ ॥ ੩,੧੯.

ਸ਼ੇਸ਼, ਰੁਦ੍ਰ, ਇੰਦ੍ਰ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਕੇਵਲ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਵਾਣੀ ਨੇ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਵੇਖੇ, ਉਹ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ—ਇਹ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ।

ਉਮਾ ਸੁਪਰ੍ਣਾ ਵਾਰੁਣੀ ਚੇਤਿ ਤਿਸ੍ਰਃ ਸਹੈਵ ਤਃ ਪ੍ਰਵਿਜਾਨਨ੍ਤਿ ਸੁਸ੍ਥਮ੍ । ਹਰੇਰ੍ਵਿਸ਼ੇषਾਨਰੁਦ੍ਰ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ ਜਾਨਨ੍ਤਿ ਨੈਤਾਃ ਕ੍ਵਾਪਿ ਦੇਸ਼ੇ ਚ ਕਾਲੇ ॥ ੩,੧੯.

ਉਮਾ, ਸੁਪਰਨਾ ਅਤੇ ਵਾਰੁਣੀ—ਇਹ ਤਿੰਨੋ ਮਿਲ ਕੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਹਰੀ ਦੇ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵੇਖੇ, ਖਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।

ਇਨ੍ਦ੍ਰਾਦਯਃ ਪ੍ਰਵਿਜਾਨਨ੍ਤਿ ਵੀਨ੍ਦ੍ਰ ਅਹਙ੍ਕਾਰੇ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਰੂਪਂ ਹਰਿਂ ਚ । ਦਕ੍ਸ਼ਾਦ੍ਯਾ ਵੈ ਬੁਦ੍ਧਿਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਸ੍ਥਿਤਂ ਤਂ ਜਾਨਨ੍ਤਿ ਤੇ ਸੋਮਸੂਰ੍ਯਾਦਯਸ਼੍ਚ ॥ ੩,੧੯.

ਇੰਦ੍ਰ ਆਦਿ ਹਰੀ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰੂਪ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਦਕਸ਼ ਆਦਿ, ਸੋਮਾ, ਸੂਰਜ ਆਦਿ, ਉਸ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਵੱਸਿਆ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

ਵਿष੍ਣੁਂ ਹਰਿਂ ਭੂਤਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਸ੍ਥਿਤਂ ਚ ਯੇ ਚਾਨ੍ਯੇ ਚ ਪ੍ਰਵਿਜਾਨਨ੍ਤਿ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ । ਅਨ੍ਯੇ ਚ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਯਥਾ ਸ੍ਵਯੋਗ੍ਯਮਣ੍ਡਾਨ੍ਤਰਸ੍ਥਂ ਹਰਿਰੂਪਂ ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ ॥ ੩,੧੯.

ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਹਰੀ ਨੂੰ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਵੱਸਿਆ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਜਗਤ ਦੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਿਆ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਖਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ।

ਕੇਚਿਤ੍ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਹਰੇਸ਼੍ਚ ਰੂਪਂ ਤ੍ਵਦੀਯਹृਤ੍ਸ੍ਥਂ ਹृਦਿ ਕੇਚਿਤ੍ਸਦੈਵ । ਏਵਂਪ੍ਰਕਾਰਂ ਪ੍ਰਵਿਜਾਨੀਹਿ ਵੀਨ੍ਦ੍ਰ ਹ੍ਯਥੋ ਸ਼ृਣੁ ਤ੍ਵਂਮਮ ਭਾਰ੍ਯਾਃ षਡੇਤਾਃ ॥ ੩,੧੯.

ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਸਦੇ ਹਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ, ਇਹ ਗੱਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲੈ। ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਛੇ ਪਤਨੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣ।

ਰੁਕ੍ਮਿਣ੍ਯਾਦ੍ਯਾਃ षਣ੍ਮਹਿष੍ਯੋ ਮਮਸ਼੍ਰੀਰ੍ਨੀਲਾ ਚ ਯਾ ਮਮ ਭਾਰ੍ਯਾ ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ । ਸਰ੍ਗੇ ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਹਵ੍ਯਵਾਹਸ੍ਯ ਪੁਤ੍ਰੀ ਤਾਸ੍ਤਾ ਭਜੇ ਸਦ੍ਯ ਏਵਾ ਵਿਸ਼ੇषਾਤ੍ ॥ ੩,੧੯.

ਰੁਕਮਣੀ ਤੇ ਹੋਰ ਪੰਜ ਰਾਣੀਆਂ, ਅਤੇ ਨੀਲਾ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮੇਰੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ। ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿਚ, ਯਜਨਾ ਵੇਲੇ, ਇਹ ਹਵਿਆਵਾਹ ਦੀ ਧੀਆਂ ਸਨ। ਮੈਂ ਅੱਜ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

ਕਨ੍ਯੈਵ ਸਾ ਕृष੍ਣਪਤ੍ਨੀ ਚ ਕਾਮਾਂਸ੍ਤਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ ਭਜੇਨ੍ਮਨਸਾ ਚਿਨ੍ਤਿਤਾਂਸ਼੍ਚ । ਅਤੀਵ ਯਤ੍ਨਂ ਕਵ੍ਯਵਾਹਂ ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ ਪਿਤृष੍ਵੇਕਃ ਸਰ੍ਵਦਾ ਵੈ ਚਕਾਰ ॥ ੩,੧੯.

ਉਹ ਕੁੜੀ, ਭਾਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਉਸੀ ਵੱਲ ਸੀ, ਉਹ ਮਨ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਹਵਿਆਵਾਹ ਨੇ ਉਸ ਲਈ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਬਹੁਤ ਯਤਨ ਕੀਤਾ।

ਤਥੈਵ ਸਾ ਨੈਵ ਭਰ੍ਤਾਰਮਾਪ ਯਤਸ੍ਤੁ ਸਾ ਕृष੍ਣਨਿष੍ਠੈਕਚਿਤ੍ਤਾ ॥ ੩,੧੯.

ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਪਤੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿਚ ਹੀ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਤਦਾਬ੍ਰਵੀਤ੍ਕਵ੍ਯਵਾਹਸ਼੍ਚ ਪੁਤ੍ਰੀਂ ਪਤਿਂ ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਨੇਚ੍ਛਸਿ ਮੂਢਬੁਦ੍ਧੇ । ਤਦਾਬ੍ਰਵੀਤ੍ਕਵ੍ਯਵਾਹਂ ਚ ਪੁਤ੍ਤ੍ਰੀ ਹਰਿਂ ਵਿਨਾ ਸਰ੍ਵਗੁਣੋਪਪਨ੍ਨੇ । ਜਨ੍ਮਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਭਰ੍ਤृਤਾ ਨਾਸ੍ਤਿ ਦੇਵ ਯਤੋ ਭਰ੍ਤਾ ਹਰਿਰੇਵੈਕ ਏਵ ॥ ੩,੧੯.

ਫਿਰ ਹਵਿਆਵਾਹ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਮੂਰਖਏ, ਤੂੰ ਪਤੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ?' ਧੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, 'ਪਿਤਾ ਜੀ, ਹਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪਤੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਜਨਮ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਹਰੀ ਹੀ ਹੈ।'

ਯਤੋ ਲੋਕੇ ਸੁਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਸਂਦਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਵਿਧਵਾਸ੍ਤੇ ਹਿ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ । ਅਨਾਦਿਨਿਤ੍ਯਂ ਭੁਵਨੈਕਸਾਰਂ ਸੁਸੁਂਦਰਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਦਂ ਕਾਮਦਂ ਚ ॥ ੩,੧੯.

ਇਸ ਲਈ, ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿਚ ਵਿਧਵਾ ਹੀ ਸਮਝਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਸਦਾ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਹਨ। ਸਿਰਫ਼ ਉਹ, ਜੋ ਆਦਿ ਰਹਿਤ, ਸਦਾ ਕਾਇਮ, ਸਾਰੇ ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਮੂਲ, ਸਭ ਤੋਂ ਸੋਹਣਾ, ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਮਨ ਚਾਹੀ ਦਾਤ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਪਤੀ ਹੈ।

ਏਤਾਦृਸ਼ਂ ਨ ਵਿਜਾਨਨ੍ਤਿ ਯਾਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਾਸ੍ਤਾ ਵੈ ਵਿਧਵਾਃ ਸਰ੍ਵਦੈਵ । ਨਿਮਿਤ੍ਤਭੂਤਂ ਭਰ੍ਤृਰੂਪਂ ਚ ਜੀਵਂ ਦੈਵੋਪੇਤਂ ਹਰਿਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵਿਹੀਨਮ੍ ॥ ੩,੧੯.

ਜਿਹੜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀਆਂ, ਉਹ ਸਦਾ ਵਿਧਵਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਜੀਵ ਪਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਹਰੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਤੇ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਸੁਕਸ਼੍ਮਲਂ ਨਵਰਨ੍ਧ੍ਰੈਃ ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਂ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਯੁਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਦਾ ਕੁਤ੍ਸਿਤਂ ਚ । ਏਤਾਦृਸ਼ੇ ਭਰ੍ਤृਜੀਵੇ ਨੁ ਤਾਤ ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਕृष੍ਣਂ ਵਿਹਾਯ ॥ ੩,੧੯.

ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੇਕਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਤੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਅਸ਼ੁੱਧ, ਨੌਂ ਰਾਹੀਂ ਟਪਕਦਾ, ਮਾੜੀ ਵਾਸ ਵਾਲਾ ਤੇ ਨਿੰਦਾ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?

ਦੇਵਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋ ਨਿਜਭਰ੍ਤॄਨ੍ਵਿਹਾਯ ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਤਂ ਪ੍ਰੀਣਯਨ੍ਤ੍ਯੇਵ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ । ਅਤਸ਼੍ਚ ਤਾਃ ਸਧਵਾਃ ਸਰ੍ਵਦੈਵ ਲੋਕੈਰ੍ਵਨ੍ਦ੍ਯਾ ਨਾਤ੍ਰ ਵਿਚਾਰ੍ਯਮਸ੍ਤਿ ॥ ੩,੧੯.

ਦੇਵੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਦਾ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਚੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸਦਾ ਹੀ ਜਗਤ ਵਿਚ ਸਤਿਕਾਰ ਯੋਗ ਹਨ; ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੰਕਾ ਨਹੀਂ।

ਭਰ੍ਤਾਸ੍ਤੇ ਹਰਿਭਕ੍ਤਾ ਯਦਿ ਸ੍ਯੁਰਾਸਾਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਜਨ੍ਮਸਾਫਲ੍ਯਮੇਵ । ਅਨੇਕਜਨ੍ਮਾਰ੍ਜਿਤਪੁਣ੍ਯਸਂਚਯੈਸ੍ਤਦ੍ਭਰ੍ਤਾਰੋ ਹਰਿਭਕ੍ਤਾ ਭਵੇਯੁਃ ॥ ੩,੧੯.

ਜੇਕਰ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਹਰੀ ਦੇ ਭਗਤ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਹੋਈ ਪੁੰਨੀਆਂ ਨਾਲ ਹੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰੀ ਦੇ ਭਗਤ ਪਤੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਯਦ੍ਭਰ੍ਤਾਰੋ ਹਰਿਭਕ੍ਤਾ ਨ ਸਂਤਿ ਤਾਭਿਸ੍ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਂ ਸ੍ਵੀਯਗਾਤ੍ਰਂ ਭृਸ਼ਂ ਹਿ । ਸ੍ਵਭਰ੍ਤृਤਂ ਕृष੍ਣਰੂਪਂ ਹਰਿਂ ਚ ਸ੍ਮृਤ੍ਵਾ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯਦਿ ਗਾਤ੍ਰਂ ਤ੍ਯਜੇਯੁਃ ॥ ੩,੧੯.

ਜੇਕਰ ਪਤੀ ਹਰੀ ਦੇ ਭਗਤ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦੇਣ। ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਪਤੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਹਰੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ, ਜੇ ਉਹ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਛੱਡਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ।

ਤਦਾ ਨੈਵ ਹ੍ਯਾਤ੍ਮਹਤ੍ਯਾਦਿਦੋषਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮੇਵਂ ਨਿਰ੍ਣਯੋਯਂ ਹਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ । ਯਦ੍ਭਰ੍ਤਾਰੋ ਨ ਵਿਜਾਨਨ੍ਤਿ ਵਿष੍ਣੁਂ ਤਾਸਾਂ ਸਂਗੋ ਨੈਵ ਕਾਰ੍ਯਃ ਕਦਾਪਿ ॥ ੩,੧੯.

ਫਿਰ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ ਆਦਿਕ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵੀ ਸੰਗਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।

ਅਨੇਕ ਜਨ੍ਮਾਰ੍ਜਿਤਪੁਣ੍ਯਸਂਚਯਾਤ੍ਤਦ੍ਭਰ੍ਤਾਰੋ ਵਿष੍ਣੁਭਕ੍ਤਾ ਭਵੇਯੁਃ । ਕਲੌ ਯੁਗੇ ਦੁਰ੍ਲਭਾ ਵਿष੍ਣੁਭਕ੍ਤਾ ਹਰੇਭਕ੍ਤਿਰ੍ਦੁਰ੍ਲਭਾ ਸਰ੍ਵਦੈਵ ॥ ੩,੧੯.

ਕਈ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਪੁੰਨੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ ਹੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਭਗਤ ਪਤੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕਲਿਜੁਗ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਭਗਤ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹਨ; ਹਰੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਦੁਲਭ ਹੈ।

ਹਰੇਃ ਕਥਾ ਦੁਰ੍ਲਭਾ ਮਰ੍ਤ੍ਯਲੋਕੇ ਹਰੇਰ੍ਦੀਕ੍ਸ਼ਾ ਦੁਰ੍ਲਭਾ ਦੁਰ੍ਲਭਾ ਚ । ਹਰੇਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਨਿਰ੍ਣਯੋ ਦੁਰ੍ਲਭੋ ਹਿ ਹਰੇਰ੍ਦਾਸੈਃ ਸਂਗਮੋ ਦੁਰ੍ਲਭਸ਼੍ਚ ॥ ੩,੧੯.

ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਹਰੀ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣਣ ਨੂੰ ਮਿਲਣੀਆਂ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਹਨ, ਹਰੀ ਦੀ ਦਿੱਖਾ ਵੀ ਦੁਲਭ ਹੈ, ਹਰੀ ਦੇ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵੀ ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਹਰੀ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵੀ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਦੁਰ੍ਲਭਂ ਵੈ ਮੁਰਾਰੇਰ੍ਨਮਸ੍ਕਾਰੋ ਦੁਰ੍ਲਭੋ ਵੈ ਕਲੌ ਚ । ਤਦ੍ਭਕ੍ਤਾਨਾਂ ਪਾਲਨਂ ਦੁਰ੍ਲਭਂ ਚ ਸਦ੍ਵੈष੍ਣਵਾਨਾਂ ਦੁਰ੍ਲਭਂ ਹ੍ਯਨ੍ਨਦਾਨਮ੍ ॥ ੩,੧੯.

ਮੁਰਾਰੀ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਨੀ ਦੁਲਭ ਹੈ, ਕਲਿਜੁਗ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਦੁਲਭ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਦੁਲਭ ਹੈ, ਤੇ ਸੱਚੇ ਵੈਸ਼ਨਵਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦੇਣਾ ਵੀ ਦੁਲਭ ਹੈ।

ਤਨ੍ਤ੍ਰੋਕ੍ਤਪੂਜਾ ਦੁਰ੍ਲਭਾ ਵੈ ਮੁਰਾਰੇਰ੍ਨਾਮਗ੍ਰਹੋ ਦੁਰ੍ਲਭਸ਼੍ਚਵ ਵਿष੍ਣੋਃ । ਸੁਵੈष੍ਣਵਾਨਾਂ ਪੁਜਨਂ ਦੁਰ੍ਲਭਂ ਹਿ ਸਦ੍ਵੈष੍ਣਵਾਨਾਂ ਭਾषਣਂ ਦੁਰ੍ਲਭਂ ਚ ॥ ੩,੧੯.

ਤੰਤ੍ਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਰਾਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਦੁਲਭ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈਣਾ ਵੀ ਦੁਲਭ ਹੈ। ਸੱਚੇ ਵੈਸ਼ਨਵਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਨੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਵੀ ਦੁਲਭ ਹੈ।

ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ ਦੁਰ੍ਲਭਂ ਚ ਸਦ੍ਵੈष੍ਣਵਾਨਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਦੁਰ੍ਲਭਂ ਹਿ । ਗੋਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ ਦੁਰ੍ਲਭਂ ਮਰ੍ਤ੍ਯਲੋਕੇ ਸਦ੍ਗਾਯਨਂ ਦੁਰ੍ਲਭਂ ਸਦ੍ਗੁਰੁਞ੍ਚ ॥ ੩,੧੯.

ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਪਥਰ ਨੂੰ ਛੂਹਣਾ ਦੁਲਭ ਹੈ, ਸੱਚੇ ਵੈਸ਼ਨਵਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਵੀ ਦੁਲਭ ਹੈ। ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਗਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਗੀਤ ਗਾਉਣਾ ਤੇ ਸੱਚਾ ਗੁਰੂ ਮਿਲਣਾ ਵੀ ਦੁਲਭ ਹੈ।

ਸਦ੍ਭਾਰ੍ਯਾਃ ਸਤ੍ਪੁਤ੍ਰਕਾ ਦੁਰ੍ਲਭਾ ਹਿ ਸ਼ੇषਾਚਲਸ੍ਥਸ੍ਯ ਹਰੇਸ਼੍ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ । ਸੁਦੁਰ੍ਲਭਂ ਰਙ੍ਗਨਾਥਸ੍ਯ ਤੀਰੇ ਕਾਵੇਰ੍ਯਾ ਵੈ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਵਿष੍ਣੁਪਦ੍ਯਾਃ ॥ ੩,੧੯.

ਚੰਗੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਨੇਕ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲਣੇ ਦੁਲਭ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਸ਼ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਰੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਦੁਲਭ ਹੈ। ਕਾਵੇਰੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਿਸ਼ਨੁਪਦ ਤੇ ਰੰਗਨਾਥ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲਭ ਹੈ।

ਕਾਞ੍ਚੀਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੇ ਵਰਦਰਾਜਸ੍ਯ ਸੇਵਾ ਸੁਦੁਰ੍ਲਭਾ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚੈਵ ਲੋਕੇ । ਸੁਦੁਰ੍ਲਭਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਰਾਮਸੇਤੋਃ ਸੁਦੁਰ੍ਲਭਾ ਮਧ੍ਵਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਚ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ॥ ੩,੧੯.

ਕਾਂਚੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਰਦਰਾਜ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਔਖਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਵਿਰਲਾ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਦੇ ਪੁਲ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਬੜਾ ਹੀ ਵਿਰਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਧਵ ਮੱਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਪਾਉਣਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ।

ਭੀਮਾਤੀਰੇ ਸਂਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯਾਪਿ ਵਿष੍ਣੋਃ ਸੁਦੁਰ੍ਲਭਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚਾਹੁਰਾਰ੍ਯਾਃ । ਰੇਵਾਤੀਰੇ ਸਂਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯਾਪਿ ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਗਯਾਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੇ ਵਿष੍ਣੁਪਾਦਸ੍ਯ ਚੈਵ ॥ ੩,੧੯.

ਭੀਮਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਵੱਡੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਬੜਾ ਹੀ ਵਿਰਲਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਇੰਝ ਹੀ ਰੇਵਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਜਾਂ ਗਯਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪੈਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਵਿਰਲਾ ਹੈ।

ਤਥਾ ਬਦ੍ਰੌ ਸਂਸ੍ਥਿਤ ਸ੍ਯਾਪਿ ਵਿष੍ਣੋਃ ਸੁਦੁਰ੍ਲਭਂ ਮਰ੍ਤ੍ਯਲੋਕੇ ਸ੍ਥਿਤਾਨਾਮ੍ । ਸ਼ੇषਾਚਲੇ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਾਸ਼੍ਰਮੇ ਚ ਤਪਸ੍ਵਿਨੋ ਦੁਰ੍ਲਭਾ ਮਰ੍ਤ੍ਯਲੋਕੇ ॥ ੩,੧੯.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਰੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਨਵਾਂ ਲਈ ਬੜਾ ਹੀ ਔਖਾ ਹੈ। ਸ਼ੇਸ਼ ਪਹਾੜ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਮਾਨਵ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ।

ਪ੍ਰਯਾਗਾਖ੍ਯੇ ਮਾਧਵਸ੍ਯਾਪਿ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸੁਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਦੁਰ੍ਲਭਂ ਵੈ ਨृਣਾਂ ਹਿ ॥ ੩,੧੯.

ਪ੍ਰਯਾਗ ਨਾਂ ਵਾਲੇ ਥਾਂ ਤੇ ਵੀ ਮਾਧਵ ਦਾ ਸਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਬੜਾ ਹੀ ਔਖਾ ਹੈ।

ਅਤੋ ਨੇਚ੍ਛਾਮਿ ਭਰ੍ਤਾਰਂ ਕृष੍ਣਾਦਨ੍ਯਂ ਕਦਾਚਨ । ਏਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸਾ ਪਿਤਰਂ ਯਯੌ ਸ਼ੇषਾਚਲਂ ਪ੍ਰਤਿ ॥ ੩,੧੯.

ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤੀ ਬਣਾਉਣੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ। ਇਹ ਗੱਲ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਆਖ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ੇਸ਼ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਈ।

ਕਪਿਲਾਖ੍ਯਮਹਾਤੀਰ੍ਥੇ ਆਰੁਰੋਹ ਮਹਾਗਿਰਿਮ੍ । ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਂ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਂ ਚ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਨਤ੍ਵਾ ਮਹਾਸਤੀ ॥ ੩,੧੯.

ਕਪਿਲ ਨਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਤੇ ਉਹ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਈ। ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਉੱਚੀ ਆਤਮਾ ਨੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾਇਆ।