ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੯ ਗਰੁਡ ਉਵਾਚ । ਤ੍ਵਯੋਕ੍ਤਂ ਕृष੍ਣ ਗੋਵਿਨ੍ਦ ਰੁਦ੍ਰਾਚ੍ਛਤਗੁਣਾਦਪਿ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣੀ ਭਾਰਤੀ ਚੋਭੇ ਅਧਿਕੇ ਦੇਵਸਤ੍ਤਮ ॥ ੩,੧੯.

ਗਰੁੜ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਗੋਵਿੰਦ, ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾਣੀ ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਦੋਵੇਂ ਰੁਦਰ ਤੋਂ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹਨ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ।

ਮਯਾ ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਵਿਰਿਞ੍ਚੇਨ ਉਮਾਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮੇਵ ਚ । ਅਨਨ੍ਤਾਂਸ਼ੈਰ੍ਵਿਹੀਨਤ੍ਵਂ ਵਿਰਿਞ੍ਚੋਕ੍ਤਂ ਸੁਰਾਧਿਪ ॥ ੩,੧੯.

ਮੈਂ ਵਿਰਿੰਚੀ ਤੋਂ ਉਮਾ ਤੱਕ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਅਨੰਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਹੋਣਾ ਵਿਰਿੰਚੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ।

ਸਹਸ੍ਰਾਂਸ਼ੈਰ੍ਵਿਹੀਨਤ੍ਵਂ ਤ੍ਵਯੋਕ੍ਤਂ ਕृष੍ਣ ਮਾਧਵ । ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਚੈਵ ਪੂਰ੍ਵੇषਾਮਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯੈਵ ਹਰੇ ਵਿਭੋ ॥ ੩,੧੯.

ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਮਾਧਵ, ਕਿ ਸਹਸਰ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਹੋਣਾ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਹਰੀ, ਪ੍ਰਭੂ।

ਜ੍ਞਾਨਾਨਨ੍ਦਬਲਾਦੀਨਾਂ ਵਾਯੁਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮੇਵ ਚ । ਸਹਸ੍ਰਾਂਸ਼ੈਰ੍ਵਿਹੀਨਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞਾਨਾਦੀਨਾਂ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰ ॥ ੩,੧੯.

ਜਾਣ, ਆਨੰਦ, ਬਲ ਆਦਿ, ਤੇ ਵਾਯੂ ਤੱਕ, ਸਹਸਰ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਹੋਣਾ ਗਿਆਨ ਆਦਿ ਲਈ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ।

ਨਿਰ੍ਣਯਂ ਬ੍ਰृਹਿ ਗੋਵਿਨ੍ਦ ਸਰ੍ਵਜ੍ਞੋਸਿ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਗਰੁਡੇਨੈਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਵਾਸੁਦੇਵੋਬ੍ਰਵੀਦ੍ਧ੍ਰੁਵਮ੍ ॥ ੩,੧੯.

ਨਿਰਣੈ ਦੱਸੋ, ਗੋਵਿੰਦ; ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਗਰੁੜ ਵੱਲੋਂ ਐਸਾ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੇ ਪੱਕਾ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣ ਉਵਾਚ । ਆਨਨ੍ਦਾਂਸ਼ੈਰ੍ਵਿਹੀਨਤ੍ਵਮਪੇਕ੍ਸ਼੍ਯੈਵ ਖਗਾਧਿਪ । ਉਤ੍ਤਰੇषਾਮੁਤ੍ਤਰੇषਾਂ ਯੋਗਾਦੇਵਮਿਤਿ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ ॥ ੩,੧੯.

ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਆਨੰਦ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਖਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਉੱਚ ਉੱਚ ਜੋਗ ਦਾ ਇਹ ਨਿਰਣੈ ਹੈ, ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ।

ਪਰਿਮਾਣੇ ਸ਼ਤਗੁਣੇ ਆਨਨ੍ਦੇ ਸ੍ਫੁਟਤਾਵਸ਼ਾਤ੍ । ਅਨਨ੍ਤਗੁਣਵਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਸਮੁਦੀਰਿਤਮ੍ ॥ ੩,੧੯.

ਮਾਪ ਵਿੱਚ, ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਸੌ ਗੁਣਾ, ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਅਨੰਤ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਣਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸਹਸ੍ਰਗੁਣਿਤਤ੍ਵਂ ਚ ਵਾਯੁਨਾ ਸਮੁਦੀਰਿਤਮ੍ । ਯਥਾਨਨ੍ਦੇ ਤਥਾ ਜ੍ਞਾਨੇ ਵਿष੍ਣੌ ਭਕ੍ਤੌ ਬਲਾਧਿਕੇ ॥ ੩,੧੯.

ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਵਧੀ ਹੋਈ ਤਾਕਤ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ, ਤਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਾਕਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵੇ ਗੁਣੈਃ ਸ਼ਤਗੁਣਾਃ ਕ੍ਰਮੇਣੋਕ੍ਤਾ ਨੁ ਤੇऽਖਿਲਾਃ । ਭਾਰਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ਤਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਸੁਖਂ ਭਕ੍ਤਿਬਲਾਧਿਕੇ ॥ ੩,੧੯.

ਸਾਰੇ ਗੁਣ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸੇ ਹੋਏ, ਸੌ ਗੁਣਾ ਵਧੇਰੇ ਹਨ; ਭਾਰਤੀ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵਧੀਕ ਹਨ।

ਏਵਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਸੁਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਮਾਰੁਤੇਸ੍ਤੁ ਬਲਾਦਿਕਮ੍ । ਏਵਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਸ਼ਤਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਮਾਰੁਤੇ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ ॥ ੩,੧੯.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਵਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਮਾਰੁਤ ਵਿੱਚ ਸੌ ਗੁਣਾ ਗਿਆਨ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

ਭਾਰਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ਤਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਬਲਂ ਚ ਸਮੁਦਾਹृਤਮ੍ । ਏਵਮੇਵ ਚ ਵਾਯੋਸ਼੍ਚ ਜ੍ਞਾਨਂ ਚੈਵਮਿਤਿ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ ॥ ੩,੧੯.

ਭਾਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸੌ ਗੁਣਾ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਵਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਯਥਾ ਦੀਪਾਚ੍ਛਤਗੁਣਾ ਅਗ੍ਨਿਜ੍ਵਾਲਾ ਨ ਦੀਪਵਤ੍ । ਸ੍ਫੁਟੀਭਵੇਦ੍ਯਥੈਵਾਗ੍ਨਿਰ੍ਬਹੁਲੋਪਿ ਨ ਸੂਰ੍ਯਵਤ੍ ॥ ੩,੧੯.

ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਲੌ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵਧੀਕ ਹੈ ਤੇ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਅੱਗ ਬਹੁਤ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ।

ਯਥੈਵ ਸੂਰ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਵਿਗੁਣਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰੋ ਨੈਵ ਸ੍ਫੁਟੀਭਵੇਤ੍ । ਆਨਨ੍ਦਤਾਰਤਮ੍ਯਂ ਚ ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਤੁ ਮਯਾ ਤਵ ॥ ੩,੧੯.

ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਆਨੰਦ ਦੀ ਵਧਤ ਵੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

ਤਥੈਵ ਜਾਨੀਹਿ ਖਗ ਨਾਨ੍ਯਥਾ ਤੁ ਕਥਞ੍ਚਨ । ਅਹਂ ਵਿਜਾਨਾਮਿ ਮਯਿ ਸ੍ਥਿਤਾਨ੍ ਗੁਣਾਨ੍ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਵਿਸ਼ੇषੈਸ਼੍ਚ ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ ਸਂਯੁਤਾਨ੍ ॥ ੩,੧੯.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਖਗ, ਇਹ ਜਾਣ ਲੈ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਖਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ।

ਸੁਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਰੂਪਾਂਸ਼੍ਚ ਸਦਾ ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ ਮਯਾਪ੍ਯਦृष੍ਟੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ॥ ੩,੧੯.

ਖਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੱਖਮ ਰੂਪ ਵੀ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ।

ਸਰ੍ਵਾਵਤਾਰੇष੍ਵਪਿ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਂ ਹਰਿਂ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਰਮਾਪਿ ਦੇਵੀ ॥ ੩,੧੯.

ਸਭ ਅਵਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਰਮਾ ਦੇਵੀ ਹਰੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੈ।

ਹਰੇਰ੍ਗੁਣਾਨ੍ਸਰ੍ਵਵਿਸ਼ੇषਸਂਯੁਤਾਨਖਣ੍ਡਰੂਪਾਨ੍ਸਾ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਦੇਵੀ । ਸੁਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਰੂਪਾਨ੍ਸਾ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਦੇਵੀ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦਿਭ੍ਯੋ ਮਤ੍ਪ੍ਰਸਾਦਾਧਿਕਂ ਚ ॥ ੩,੧੯.

ਦੇਵੀ ਹਰੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ, ਅਟੁੱਟ ਰੂਪ ਸਮੇਤ, ਜਾਣਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੱਖਮ ਰੂਪ ਵੀ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਹੈ।

ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਸ੍ਵਰੂਪਂ ਪ੍ਰਵਿਜਾਨਾਤਿ ਦੇਵੀ ਸੁਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਰੂਪਂ ਸੁਵਿਸ਼ੇषੈਸ਼੍ਚ ਯੁਕ੍ਤਮ੍ । ਸ੍ਵਾਨ੍ਯਂ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਂ ਪ੍ਰਵਿਜਾਨਾਤਿ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਸ੍ਤਥਾਪ੍ਯਸ਼ੇषੈਃ ਸੁਵਿਸ਼ੇषੈਸ਼੍ਚ ਯੁਕ੍ਤਮ੍ ॥ ੩,੧੯.

ਦੇਵੀ ਆਪਣਾ ਅਸਲੀ ਰੂਪ, ਸੁੱਖਮ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਜਾਣਦੀ ਹੈ; ਲਕਸ਼ਮੀ ਆਪਣਾ ਜਗਤ ਵੀ, ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਜਾਣਦੀ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਪਿ ਪਸ਼੍ਯੇਤ੍ਸਰ੍ਵਗਂ ਵਾਸੁਦੇਵਂ ਵਾਯ੍ਵਾਦਿਭ੍ਯੋ ਹ੍ਯਧਿਕਾਨ੍ਸਦ੍ਗੁਣਾਂਸ਼੍ਚ । ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਨ ਜਾਨਾਤਿ ਹਰੇਰ੍ਗੁਣਾਂਸ਼੍ਚ ਸੁਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਰੂਪਾਂਸ਼੍ਚ ਵਿਸ਼ੇषਸਂਯੁਤਾਨ੍ ॥ ੩,੧੯.

ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਵਾਸੁਦੇਵ ਅਤੇ ਹਵਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਚੰਗੇ ਗੁਣ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਹਰੀ ਦੇ ਗੁਣ ਜਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੱਖਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।

ਸ੍ਪष੍ਟਸ੍ਵਰੂਪੇਣ ਯਥਾ ਵਿਦੁਃ ਸੁਰਾ ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣਂ ਨ ਤਥਾ ਤੇਪ੍ਯਮੁਕ੍ਤਾਃ । ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਾਨਮਨ੍ਯਚ੍ਚ ਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇषਰ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਵਿਧਿਸ਼੍ਚ ਮਾਰੁਤਃ ॥ ੩,੧੯.

ਦੇਵਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ; ਜੋ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਮਾਰੁਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣਾ ਆਪ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

ਵਾਣੀ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਹਰੇਰ੍ਗੁਣਾਂਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਯਂਭੁਵੋ ਨੈਵ ਤਾਵਦ੍ਵਿਸ਼ੇषਾਨ੍ । ਤ੍ਰੈਗੁਣ੍ਯਰੂਪਾਤ੍ਪਰਤਃ ਸਦੈਵ ਪਸ਼੍ਯੇਦ੍ਵਿष੍ਣੁਂ ਕृष੍ਣਰੂਪਂ ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ ॥ ੩,੧੯.

ਵਾਣੀ ਹਰੀ ਦੇ ਗੁਣ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਵਯੰਭੂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਖਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ।

ਸ਼ੇषੋ ਰੁਦ੍ਰੋ ਵੀਨ੍ਦ੍ਰ ਏਤੈਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵੇ ਤਮੋ ਮਾਤ੍ਰੇ ਪ੍ਰਵਿਜਾਨਨ੍ਤਿ ਸਂਸ੍ਥਮ੍ । ਵਾਣੀਦृष੍ਟਾਨ੍ਸਵਿਸ਼ੇषਾਨ੍ ਗੁਣਾਂਸ੍ਤੇ ਜਾਨਨ੍ਤਿ ਨੋ ਸਤ੍ਯਮੇਵੋਕ੍ਤਮਙ੍ਗ ॥ ੩,੧੯.

ਸ਼ੇਸ਼, ਰੁਦ੍ਰ, ਇੰਦ੍ਰ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਕੇਵਲ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਵਾਣੀ ਨੇ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਵੇਖੇ, ਉਹ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ—ਇਹ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ।

ਉਮਾ ਸੁਪਰ੍ਣਾ ਵਾਰੁਣੀ ਚੇਤਿ ਤਿਸ੍ਰਃ ਸਹੈਵ ਤਃ ਪ੍ਰਵਿਜਾਨਨ੍ਤਿ ਸੁਸ੍ਥਮ੍ । ਹਰੇਰ੍ਵਿਸ਼ੇषਾਨਰੁਦ੍ਰ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ ਜਾਨਨ੍ਤਿ ਨੈਤਾਃ ਕ੍ਵਾਪਿ ਦੇਸ਼ੇ ਚ ਕਾਲੇ ॥ ੩,੧੯.

ਉਮਾ, ਸੁਪਰਨਾ ਅਤੇ ਵਾਰੁਣੀ—ਇਹ ਤਿੰਨੋ ਮਿਲ ਕੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਹਰੀ ਦੇ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵੇਖੇ, ਖਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।

ਇਨ੍ਦ੍ਰਾਦਯਃ ਪ੍ਰਵਿਜਾਨਨ੍ਤਿ ਵੀਨ੍ਦ੍ਰ ਅਹਙ੍ਕਾਰੇ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਰੂਪਂ ਹਰਿਂ ਚ । ਦਕ੍ਸ਼ਾਦ੍ਯਾ ਵੈ ਬੁਦ੍ਧਿਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਸ੍ਥਿਤਂ ਤਂ ਜਾਨਨ੍ਤਿ ਤੇ ਸੋਮਸੂਰ੍ਯਾਦਯਸ਼੍ਚ ॥ ੩,੧੯.

ਇੰਦ੍ਰ ਆਦਿ ਹਰੀ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰੂਪ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਦਕਸ਼ ਆਦਿ, ਸੋਮਾ, ਸੂਰਜ ਆਦਿ, ਉਸ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਵੱਸਿਆ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

ਵਿष੍ਣੁਂ ਹਰਿਂ ਭੂਤਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਸ੍ਥਿਤਂ ਚ ਯੇ ਚਾਨ੍ਯੇ ਚ ਪ੍ਰਵਿਜਾਨਨ੍ਤਿ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ । ਅਨ੍ਯੇ ਚ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਯਥਾ ਸ੍ਵਯੋਗ੍ਯਮਣ੍ਡਾਨ੍ਤਰਸ੍ਥਂ ਹਰਿਰੂਪਂ ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ ॥ ੩,੧੯.

ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਹਰੀ ਨੂੰ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਵੱਸਿਆ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਜਗਤ ਦੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਿਆ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਖਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ।

ਕੇਚਿਤ੍ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਹਰੇਸ਼੍ਚ ਰੂਪਂ ਤ੍ਵਦੀਯਹृਤ੍ਸ੍ਥਂ ਹृਦਿ ਕੇਚਿਤ੍ਸਦੈਵ । ਏਵਂਪ੍ਰਕਾਰਂ ਪ੍ਰਵਿਜਾਨੀਹਿ ਵੀਨ੍ਦ੍ਰ ਹ੍ਯਥੋ ਸ਼ृਣੁ ਤ੍ਵਂਮਮ ਭਾਰ੍ਯਾਃ षਡੇਤਾਃ ॥ ੩,੧੯.

ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਸਦੇ ਹਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ, ਇਹ ਗੱਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲੈ। ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਛੇ ਪਤਨੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣ।

ਰੁਕ੍ਮਿਣ੍ਯਾਦ੍ਯਾਃ षਣ੍ਮਹਿष੍ਯੋ ਮਮਸ਼੍ਰੀਰ੍ਨੀਲਾ ਚ ਯਾ ਮਮ ਭਾਰ੍ਯਾ ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ । ਸਰ੍ਗੇ ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਹਵ੍ਯਵਾਹਸ੍ਯ ਪੁਤ੍ਰੀ ਤਾਸ੍ਤਾ ਭਜੇ ਸਦ੍ਯ ਏਵਾ ਵਿਸ਼ੇषਾਤ੍ ॥ ੩,੧੯.

ਰੁਕਮਣੀ ਤੇ ਹੋਰ ਪੰਜ ਰਾਣੀਆਂ, ਅਤੇ ਨੀਲਾ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮੇਰੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ। ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿਚ, ਯਜਨਾ ਵੇਲੇ, ਇਹ ਹਵਿਆਵਾਹ ਦੀ ਧੀਆਂ ਸਨ। ਮੈਂ ਅੱਜ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

ਕਨ੍ਯੈਵ ਸਾ ਕृष੍ਣਪਤ੍ਨੀ ਚ ਕਾਮਾਂਸ੍ਤਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ ਭਜੇਨ੍ਮਨਸਾ ਚਿਨ੍ਤਿਤਾਂਸ਼੍ਚ । ਅਤੀਵ ਯਤ੍ਨਂ ਕਵ੍ਯਵਾਹਂ ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ ਪਿਤृष੍ਵੇਕਃ ਸਰ੍ਵਦਾ ਵੈ ਚਕਾਰ ॥ ੩,੧੯.

ਉਹ ਕੁੜੀ, ਭਾਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਉਸੀ ਵੱਲ ਸੀ, ਉਹ ਮਨ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਹਵਿਆਵਾਹ ਨੇ ਉਸ ਲਈ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਬਹੁਤ ਯਤਨ ਕੀਤਾ।

ਤਥੈਵ ਸਾ ਨੈਵ ਭਰ੍ਤਾਰਮਾਪ ਯਤਸ੍ਤੁ ਸਾ ਕृष੍ਣਨਿष੍ਠੈਕਚਿਤ੍ਤਾ ॥ ੩,੧੯.

ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਪਤੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿਚ ਹੀ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।