ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਨष੍ਟਪ੍ਰਾਯਂ ਚ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਗੁਰੋਃ ਸਂਜ੍ਞਾਨਬੋਧਕਾਤ੍ । ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਯੋਗਂ ਸਮਾਚਰ੍ਯ ਅਨ੍ਤੇ ਮੋਕ੍ਸ਼ਮਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ ॥ ੩,੧੬.

ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਗਿਆਨ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਲਗਭਗ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਾਮ੍ਯੇਨ ਪੂਜਨਂ ਵਿष੍ਣੋਰੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਦਦਾਤਿ ਚ । ਜ੍ਞਾਨਂ ਚ ਵਿਪਰੀਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤੇਨ ਯਾਤ੍ਯਧਰਂ ਤਮਃ ॥ ੩,੧੬.

ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਗਿਆਨ ਉਲਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਹੇਠਲੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਦੇਵ ਵਿਪਰੀਤਂ ਚੇਜ੍ਜ੍ਞਾਨਾਯ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ । ਸ਼ਿਲਾਯਾਂ ਵਿष੍ਣੁਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ਤੁ ਵਿष੍ਣੁਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਦ੍ਵਿਜੇ ਤਥਾ ॥ ੩,੧੬.

ਉਹੀ ਉਲਟ ਗਿਆਨ ਵੀ ਗਿਆਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਥਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸੋਚ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਚੇਤਨਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਲਿਲੇ ਤੀਰ੍ਥਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ਤੁ ਰੋਣੁਕਾਯਾਂ ਤਥੈਵ ਚ । ਸ਼ਿਵੇ ਸੂਰ੍ਯੇ षਣ੍ਮੁਖੇ ਚ ਵਿष੍ਣੁਬੁਦ੍ਧਿਃ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ ॥ ੩,੧੬.

ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ ਦੀ ਸੋਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਡੇਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ; ਸ਼ਿਵ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਸ਼ਣਮੁਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਚੇਤਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਖਗੇਸ਼ਵਰ।

ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯਮਖਿਲਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਪਰੀਤਮਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਸ਼ਿਲਾਦ੍ਯੇषੁ ਚ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਐਕ੍ਯੇਨੈਵ ਵਿਚਿਨ੍ਤਨਮ੍ ॥ ੩,੧੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਉਲਟ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਥਰ ਆਦਿ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿष੍ਣੁਬੁਦ੍ਧਿਰਿਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਨ ਤੁ ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਵੇਦਨਮ੍ । ਅਨਾਦ੍ਯਨਨ੍ਤਕਾਲੇਪਿ ਕਾਮ੍ਯੇਨ ਹਰਿਪੂਜਨਮ੍ ॥ ੩,੧੬.

ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਚੇਤਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਅੰਤਹੀਨ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵੀ, ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਸਲ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ।

ਯਤੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਤਤੋ ਵਾਯੁਰ੍ऋਜੁਰ੍ਯੋਗ੍ਯਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ । ਅਨ੍ਯੇषਾਂ ਸਰ੍ਵਦਾ ਨਾਸ੍ਤਿ ਅਤੋ ਨ ऋਜਵਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੩,੧੬.

ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਥੇ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਤੇ ਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਉਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਿੱਧੇ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ।

ਹਰਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤੇ ਵਾਪਿ ਅਪਰੋਕ੍ਸ਼ੇਣ ਸਰ੍ਵਦਾ । ਮੋਕ੍ਸ਼ਾਧਿਕਾਰਿਣਾਂ ਕਾਲੇ ਅਤਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞੇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ ॥ ੩,੧੬.

ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰੀ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪ੍ਰਜਾ (ਬੁੱਧੀ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਰੋਕ੍ਸ਼ੇਣਾਪਿ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਹਰਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤੇ ਸਦਾ । ਅਤੋ ਵਾਯੁਃ ਸਦਾ ਵੀਨ੍ਦ੍ਰ ਜ੍ਞਾਨਮਿਤ੍ਯੇਵ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ॥ ੩,੧੬.

ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਭ ਨੂੰ ਹਰੀ ਨੂੰ ਅਪਰੋਕਸ਼ (ਅਣ-ਸਿੱਧਾ) ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਖਗਾਂ ਦੇ ਇੰਦਰ, ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹਿਤਾਹਿਤੋਪਦੇष੍ਟृਤ੍ਵਾਦ੍ਭਕ੍ਤਾਨਾਂ ਹृਦਯੇ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਤਤਸ਼੍ਚ ਗੁਰੁਸਂਜ੍ਞਾਂ ਚਾਪ੍ਯਵਾਪ ਸ ਚ ਮਾਰੁਤਃ ॥ ੩,੧੬.

ਹਿਤ ਤੇ ਅਹਿਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਉਪਮਾ ਵੀ ਮਿਲੀ ਹੈ।

ਯੋਗਿਨਾਂ ਹृਦਯੇ ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਸਧ੍ਯਾਯਤਿ ਹਰਿਂ ਪਰਮ੍ । ਪਾਰ੍ਥਕ੍ਯੇਨਾਪਿ ਤਂ ਧ੍ਯਾਯਨ੍ਮਹਾਧ੍ਯਾਤੇਤਿ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੩,੧੬.

ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ, ਉਹ ਪਰਮ ਹਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਧਿਆਨਕਾਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਦ੍ਯੋਗ੍ਯਤਾਨੁਸਾਰੇਣ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਪਰਂ ਹਰਿਮ੍ । ਰੁਦ੍ਰਾਦੌ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਾਂਸ਼੍ਚ ਗੁਣਾਞ੍ਜਾਨਾਤਿ ਸਰ੍ਵਦਾ ॥ ੩,੧੬.

ਜੇ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੋਈ ਪਰਮ ਹਰੀ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਰੁਦਰ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਅਤੋ ਵੈ ਵਿਜ੍ਞਨਾਮਾਸੌ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਹਿ ਖਗਸਤ੍ਤਮ । ਕਾਮ੍ਯਾਨਾਂ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਤ੍ਯਾਗਾਦ੍ਵਿਰਾਗ ਇਤਿ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੩,੧੬.

ਇਸ ਲਈ, ਖਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਉਹ ਵਿਵੇਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਛੱਡਣ ਨਾਲ, ਉਹ ਵੈਰਾਗੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਥਵਾਯੋਗਿਨਾਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਹृਦਿ ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਸ ਮਾਰੁਤਃ । ਵੈਰਾਗ੍ਯਂ ਸਂਜਨਯਤਿ ਵਿਰਾਗ ਇਤਿ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੩,੧੬.

ਜਾਂ, ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਸ ਕੇ, ਵਾਯੂ ਵੈਰਾਗੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਵੈਰਾਗੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦੇਵਾਨਾਂ ਪੁਣ੍ਯਪਾਪਾਭ੍ਯਾਂ ਸੁਖਮੇਵੋਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਮ੍ । ਤਤ੍ਸੁਖਂ ਤੂਤ੍ਤਰੇषਾਂ ਚ ਵਾਯੁਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮੇਵ ਚ ॥ ੩,੧੬.

ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ, ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਾਪ ਰਾਹੀਂ, ਸੁਖ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸੁਖ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵਿੱਚ, ਵਾਯੂ ਤੱਕ ਹੀ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।

ਦੇਵਾਨਾਂ ਚ ऋषੀਣਾਂ ਚ ਉਤ੍ਤਮਾਨਾਂ ਨृਣਾਂ ਤਥਾ । ਸੁਖਾਂਸ਼ਂ ਜਨਯੇਦ੍ਵਾਯੁਰ੍ਯਤੋਤਃ ਸੁਖਸਂਜ੍ਞਕਃ ॥ ੩,੧੬.

ਵਾਯੂ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਸੁਖ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਸੁਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭੁਨਕ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਦਾ ਵੀਦ੍ਰਂ ਤਤ੍ਰ ਮੁਖ੍ਯਸ੍ਤੁ ਮਾਰੁਤਃ । ਦੁਃ ਖਸ਼ੋਕਾਦਿਕਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਦੇਵਾਨਾਂ ਭਵਤਿ ਪ੍ਰਭੋ ॥ ੩,੧੬.

ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਇੰਦਰ; ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਮੁੱਖ ਹੈ; ਕੁਝ ਦੁੱਖ, ਸੋਗ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਭੂ।

ਤਚ੍ਚਾਸੁਰਾਵੇਸ਼ਵਸ਼ਾਦਿਤ੍ਯਵੇਹਿ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਤਜ੍ਜੀਵਸ੍ਯ ਭਵੇਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਦੈਤ੍ਯਾਨਾਂ ਕ੍ਰਮਸ਼ੋ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੩,੧੬.

ਇਹ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਵਸ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਜੀਵ ਦੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਦੈਤਿਆਂ ਵਾਲਾ ਲਕੜੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ।

ਯਤਃ ਕਲਿਸ਼੍ਚਾਧਿਕਃ ਸ੍ਯਾਦਤੋ ਦੁਃ ਖੀਤਿ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ । ਦੈਤ੍ਯਾਨਾਂ ਪੁਣ੍ਯਪਾਪਾਭ੍ਯਾਂ ਦੁਃਖਮੇਵੋਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਮ੍ ॥ ੩,੧੬.

ਕਿਉਂਕਿ ਕਲਿਜੁਗ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁੱਖੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੈਤਿਆਂ ਲਈ, ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਦੁੱਖ ਵਧਦਾ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਦ੍ਦੁਃਖਮੁਤ੍ਤਰੇषਾਂ ਚ ਕਲਿਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮੇਵ ਚ । ਭੁਨਕ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਦਾ ਵੀਨ੍ਦ੍ਰ ਤਤਃ ਕਲਿਰਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੩,੧੬.

ਉਹ ਦੁੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਲਿਜੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਇੰਦਰ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਲਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸੁਖਹਰ੍षਾਦਿਕਂ ਕਿਂਚਿਦ੍ਦੈਤ੍ਯਾਨਾਂ ਭਵਤਿ ਪ੍ਰਭੋ । ਦੇਵਾਵੇਸ਼ੋ ਭਵੇਤ੍ਤਸ੍ਯ ਨਾਤ੍ਰ ਕਾਰ੍ਯਾ ਵਿਚਾਰਣਾ ॥ ੩,੧੬.

ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸੁਖ, ਖੁਸ਼ੀ ਆਦਿ ਵੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ। ਉਸ ਲਈ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਵਸ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।

ਦੇਵਾਨਾਂ ਨਿਰਯੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਦੈਤ੍ਯਾਨਾਂ ਵਿਨਤਾਸੁਤ । ਸੁਖਸ੍ਵਰੂਪਂ ਤਨ੍ਨਾਸ੍ਤਿ ਵਿषਯੋਤ੍ਥਮਪਿ ਦ੍ਵਿਜ ॥ ੩,੧੬.

ਦੇਵਾਂ ਲਈ ਨਰਕ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਹੇ ਵਿਨਤਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ; ਦੈਤਿਆਂ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਸੁਖ ਦਾ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਦੁਜਾ।

ਵਿषਯੋਤ੍ਥਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦਪਿ ਦੇਵਾਵੇਸ਼ਾਦੁਦੀਰਿਤਮ੍ । ਤਮੋ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵ ਦੇਵਾਨਾਂ ਦੁਃਖਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਸ੍ਵਰੂਪਤਃ ॥ ੩,੧੬.

ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ, ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਵਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਦੇਵਾਂ ਲਈ ਹਨੇਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਭਾਵਕ ਤੌਰ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਵਿषਯੋਤ੍ਥਂ ਮਹਾਦੁਃਖਂ ਦੇਵਾਨਾਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਦਾ । ਦੁਃਖਸ਼ੋਕਾਦਿਕਂ ਕਿਂ ਚਿਦਸੁਰਾਵੇਸ਼ਤੋ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੩,੧੬.

ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਦੇਵਾਂ ਲਈ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕੁਝ ਦੁੱਖ, ਗਮ ਆਦਿ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਵਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਅਤਃ ਕਲਿਃ ਸਦਾ ਦੁਃਖੀ ਸੁਖੀ ਵਾਯੁਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਦਾ । ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਮृषੀਣਾਂ ਚ ਸੁਖਂ ਦੁਃਖਂ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ ॥ ੩,੧੬.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਕਲਿ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁੱਖੀ ਹੈ, ਤੇ ਵਾਯੂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਖੀ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੋਵੇਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਭਵੇਤ੍ਤਤ੍ਪੁਣ੍ਯਪਾਪਾਭ੍ਯਾਂ ਪੁਣ੍ਯਭੋਗੀ ਚ ਮਾਰੁਤਃ । ਕष੍ਟਭਙ੍ਗਃ ਕਲਿਲਯੋ ਨਾਤ੍ਰ ਕਾਰ੍ਯਾ ਵਿਚਾਰਣਾ ॥ ੩,੧੬.

ਇਹ ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵਾਯੂ ਪੁੰਨ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਿ ਲਈ ਦੁੱਖ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।

ਮਾਰੁਤਰੇਵਤਾਰਾਂਸ਼੍ਚ ਸ਼ृਣੁ ਪਕ੍ਸ਼ੀਨ੍ਦ੍ਰਸਤ੍ਤਮ । ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਸੁ ਚਨ੍ਦ੍ਰੇषੁ ਦ੍ਵਿਤੀਯੌ ਯੋ ਵਿਰੋਚਨਃ ॥ ੩,੧੬.

ਮਾਰੁਤ ਤੇ ਰੇਵਤ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ। ਚੌਦਾਂ ਚੰਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਦੂਜਾ ਵਿਰੋਚਨ ਹੈ।

ਸ ਵਾਯੁਰਿਤਿ ਸਂਪ੍ਰੋਕ੍ਤ ਇਨ੍ਦ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ । ਹਰਿਤਤ੍ਤ੍ਵੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਸ ਵਿष੍ਵਗ੍ਯਾਵ੍ਯਤੇਕ੍ਸ਼ਣਃ ॥ ੩,੧੬.

ਉਹ ਵਾਯੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਵਿੱਚ। ਹਰੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਆਪਕ, ਅਟੱਲ ਤੇ ਸਾਖੀ ਹੈ।