ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਾਨ੍ਤਃ ਪਦ੍ਮਨਾਭੋ ਯੋ ਜਾਤਃ ਕਮਲਾਸਨਃ । ਸ ਚਰ੍ਤੁਮੁਖਸਂਜ੍ਞਾਂ ਚਾਪ੍ਯਵਾਪ ਖਗਸਤ੍ਤਮ ॥ ੩,੧੬.

ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਉਹ ਜੋ ਕਮਲ-ਨਾਭੀ ਹੈ, ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਜਨਮਿਆ; ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਰ-ਮੁਖੀ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਮਿਲਿਆ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ।

ਏਵਂ ਚਤ੍ਵਾਰਿਰੂਪਾਣਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਨਿ ਚ । ਵਾਯੋਰ੍ਨਾਮਾਨਿ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇਹਂ ਸ਼ृਣੁ ਪਕ੍ਸ਼ੀਨ੍ਦ੍ਰਸਤ੍ਤਮ ॥ ੩,੧੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਾਯੂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਸੁਣੋ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ।

ਸਂਕਰ੍षਣਾਚ੍ਚ ਗਰੁਡ ਜਯਾਯਾਂ ਯੋ ਵਭੂਵ ਹ । ਸ ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਥਮੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ਪ੍ਰਧਾਨ ਇਤਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ॥ ੩,੧੬.

ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਤੋਂ, ਗਰੁੜਾ, ਜਯਾ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜਨਮਿਆ, ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਵਾਯੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਲੋਕਚੇष੍ਟਾਪ੍ਰਦਤ੍ਵਾਤ੍ਸ ਸੂਤ੍ਰਨਾਮ੍ਨਾਪਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ । ਬਦਰੀਸ੍ਥਸ੍ਯ ਵਿष੍ਣੋਸ਼੍ਚ ਧੈਰ੍ਯੇਣ ਸ੍ਤਵਨਾਯ ਸਃ ॥ ੩,੧੬.

ਜਗਤ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਦੇਣ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੂਤਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬਦਰੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਡਿੱਠੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਦੀ ਸਤਕਾਰੀ ਹੋਈ।

ਧृਤਿਰੂਪਂ ਯਯੌ ਵਾਯੁਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧृਤਿਰਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ । ਯੋਗ੍ਯਾਨਾਂ ਹਰਿਭਕ੍ਤਾਨਾਂ ਧृਤਿਰੂਪੇਣ ਸਂਸ੍ਥਿਤਃ ॥ ੩,੧੬.

ਵਾਯੂ ਨੇ ਧੀਰਜ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਧੀਰਜ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਯੋਗ ਹਨ, ਹਰੀ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਧੀਰਜ ਵਜੋਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਯਤੋ ਹृਦਿ ਸ੍ਥਿਤੋ ਵਾਯੁਸ੍ਤਤੋ ਵੈ ਧृਤਿਸਂਜ੍ਞਕਃ । ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਚ ਹृਦਿ ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਸ੍ਮਰਤੇ ਸਰ੍ਵਦਾ ਹਰਿਮ੍ ॥ ੩,੧੬.

ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਵਾਯੂ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਸਭ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਤੋ ਵਾਯੁਃਸ੍ਥਿਤਿਰ੍ਨਾਮ ਬਭੂਵ ਖਗਸਤ੍ਤਮ । ਅਥਵਾ ਵਾਯੁਰੇਵੈਕਃ ਸ਼੍ਵੇਤਦ੍ਵੀਪਗਤਂ ਹਰਿਮ੍ ॥ ੩,੧੬.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ, ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਸਥਿਤੀ ਨਾਮ ਮਿਲਿਆ; ਜਾਂ, ਵਾਯੂ ਹੀ ਸਦਾ ਸ਼੍ਵੇਤਦੀਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਦਾ ਸ੍ਮਰਤਿ ਵੈ ਵੀਨ੍ਦ੍ਰ ਅਤੋਸੌ ਸ੍ਮृਤਿਸਂਜ੍ਞਕਃ । ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਚ ਹृਦਿਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਜ੍ਞਾਤੋ ਵਿष੍ਣੋਰੁਦੀਰਣਾਤ੍ ॥ ੩,੧੬.

ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਸਭ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਉਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਤੋ ਮੇ ਮੁਕ੍ਤਿਨਾਮਾਭੂਦ੍ਵਾਯੁਰੇਵ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਜ੍ਞਾਨਦ੍ਵਾਰੇਣ ਭਕ੍ਤਾਨਾਂ ਮੁਕ੍ਤਿਦੋ ਮਦਨੁਜ੍ਞਯਾ ॥ ੩,੧੬.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਨਾਮ ਮਿਲਿਆ — ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਗਿਆਨ ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਯਤੋ ਸੌ ਵਾਯੁਰੇਵੈਕੋ ਮੁਕ੍ਤਿਨਾਮਾ ਭੂਵਹ । ਵਿष੍ਣੌ ਭਕ੍ਤਿਂ ਵਰ੍ਧ੍ਯਤਿ ਭਕ੍ਤਾਨਾਂ ਹृਦਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਃ ॥ ੩,੧੬.

ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਨਾਮ ਮਿਲਿਆ, ਉਹ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਅਤੋਸੌ ਵਿष੍ਣੁਭਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਕੀਰ੍ਤਿਤੋ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਏषੋਸੌ ਸਰ੍ਵਜੀਵਾਨਾਂ ਚਿਤ੍ਤਸਂਜ੍ਞਾਨਮੇਵ ਚ ॥ ੩,੧੬.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਭਗਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ — ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਤੇ ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਚਿੱਤ-ਸਮਝ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚਿਤ੍ਤਰੂਪੋ ਯਤੋ ਵਾਯੁਰਤਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਮਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ । ਪ੍ਰਭੁਃ ਪ੍ਰਭੂਣਾਂ ਗਰੁਡ ਸੋਦਰਾਣਾਂ ਚ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ॥ ੩,੧੬.

ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਵਾਯੂ ਚਿੱਤ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਰਵ-ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਗਰੁੜਾ, ਤੇ ਸਭ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ।

ਅਤਸ੍ਤੁ ਵਾਯੁਰੇਵੈਕੋ ਮਹਾਪ੍ਰਭੁਰਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ । ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਚ ਹृਹਿ ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਬਲਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸਤ੍ਤਮ ॥ ੩,੧੬.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਹੀ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਭੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਸਰਤਾਜ।

ਅਤੋ ਬਲਮਿਤਿ ਹ੍ਯਾਖ੍ਯਾਮਵਾਪ ਵਿਨਤਾਸੁਤ । ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਚ ਹृਦਿ ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਪੁਤ੍ਰਪੌਤ੍ਰਾਦਿਕੈਰ੍ਜਨੈਃ ॥ ੩,੧੬.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਵਿਨਤਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਲ ਨਾਮ ਮਿਲਿਆ; ਸਭ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ, ਪੁੱਤਰ, ਪੌਤਿਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਰਾਹੀਂ।

ਯਾਜਨਂ ਕੁਰੁਤੇ ਨਿਤ੍ਯਮਤੋਸੌ ਯष੍ਟृਸਂਜ੍ਞਕਃ । ਅਨਨ੍ਤਕਲ੍ਪਮਾਰਭ੍ਯ ਵਾਯੁਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮੇਵ ਚ ॥ ੩,੧੬.

ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਯਜਕ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਅਨੰਤ ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਵਾਯੂ ਤੱਕ।

ਵਕ੍ਰਤ੍ਵਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਯੋਗਸ੍ਯ ऋਜੁਰ੍ਯੋਗ੍ਯ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ । ਯੋਗਸ੍ਯ ਵਕ੍ਰਤਾ ਨਾਮ ਕਾਮ੍ਯਤਾ ਹਰਿਪੂਜਨੇ । ਈਸ਼ਰੁਦ੍ਰਾਦਿਕਾਨਾਂ ਚ ਕਾਮ੍ਯੇਨ ਹਰਿਪੂਜਨਮ੍ ॥ ੩,੧੬.

ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਟੇੜ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਿੱਧਾ-ਯੋਗੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਯੋਗ ਦੀ ਟੇੜ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ, ਤੇ ਇਸ਼, ਰੁਦਰ ਆਦਿ ਵੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ਤ੍ਵਥ ਪਕ੍ਸ਼ੀਨ੍ਦ੍ਰ ਹ੍ਯਤਸ੍ਤ੍ਵਨृਜਵਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੩,੧੬.

ਪਰ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਸਿੱਧਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ऋष੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਚ ਮਧ੍ਯੇਪਿ ਕਾਮ੍ਯੇਨ ਹਰਿਪੂਜਨਮ੍ । ਅਤੋ ਨ ऋਜਵੋ ਜ੍ਞੇਯਾ ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਚ ਕਾ ਕਥਾ ॥ ੩,੧੬.

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ, ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ।

ਯਾਵਤ੍ਕਾਮ੍ਯਸਪਰ੍ਯਾਂ ਵੈ ਨ ਜਹਾਤਿ ਨਰੋਤ੍ਤਮਃ । ਤਥਾ ऋष੍ਯਾਦਯਸ਼੍ਚੈਵ ਮੋਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਪਰਿਪਨ੍ਥਿਨੀਮ੍ ॥ ੩,੧੬.

ਜਦ ਤੱਕ ਉੱਤਮ ਮਨੁੱਖ ਇੱਛਾ ਵਾਲੀ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਅਨਾਦਿਕਾਲਮਾਰਭ੍ਯ ਕਰ੍ਮਜਨ੍ਯਾ ਚ ਵਾਸਨਾ । ਮੋਕ੍ਸ਼ਾਧਿਕਾਰਿਣਃ ਸਰ੍ਵੇ ਕੁਰ੍ਵਤੇ ਕਸ੍ਯ ਪੂਜਨਮ੍ ॥ ੩,੧੬.

ਅਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ, ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਯੋਗ ਸਭ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਨष੍ਟਪ੍ਰਾਯਂ ਚ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਗੁਰੋਃ ਸਂਜ੍ਞਾਨਬੋਧਕਾਤ੍ । ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਯੋਗਂ ਸਮਾਚਰ੍ਯ ਅਨ੍ਤੇ ਮੋਕ੍ਸ਼ਮਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ ॥ ੩,੧੬.

ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਗਿਆਨ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਲਗਭਗ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਾਮ੍ਯੇਨ ਪੂਜਨਂ ਵਿष੍ਣੋਰੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਦਦਾਤਿ ਚ । ਜ੍ਞਾਨਂ ਚ ਵਿਪਰੀਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤੇਨ ਯਾਤ੍ਯਧਰਂ ਤਮਃ ॥ ੩,੧੬.

ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਗਿਆਨ ਉਲਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਹੇਠਲੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਦੇਵ ਵਿਪਰੀਤਂ ਚੇਜ੍ਜ੍ਞਾਨਾਯ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ । ਸ਼ਿਲਾਯਾਂ ਵਿष੍ਣੁਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ਤੁ ਵਿष੍ਣੁਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਦ੍ਵਿਜੇ ਤਥਾ ॥ ੩,੧੬.

ਉਹੀ ਉਲਟ ਗਿਆਨ ਵੀ ਗਿਆਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਥਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸੋਚ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਚੇਤਨਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਲਿਲੇ ਤੀਰ੍ਥਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ਤੁ ਰੋਣੁਕਾਯਾਂ ਤਥੈਵ ਚ । ਸ਼ਿਵੇ ਸੂਰ੍ਯੇ षਣ੍ਮੁਖੇ ਚ ਵਿष੍ਣੁਬੁਦ੍ਧਿਃ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ ॥ ੩,੧੬.

ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ ਦੀ ਸੋਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਡੇਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ; ਸ਼ਿਵ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਸ਼ਣਮੁਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਚੇਤਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਖਗੇਸ਼ਵਰ।

ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯਮਖਿਲਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਪਰੀਤਮਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਸ਼ਿਲਾਦ੍ਯੇषੁ ਚ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਐਕ੍ਯੇਨੈਵ ਵਿਚਿਨ੍ਤਨਮ੍ ॥ ੩,੧੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਉਲਟ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਥਰ ਆਦਿ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿष੍ਣੁਬੁਦ੍ਧਿਰਿਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਨ ਤੁ ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਵੇਦਨਮ੍ । ਅਨਾਦ੍ਯਨਨ੍ਤਕਾਲੇਪਿ ਕਾਮ੍ਯੇਨ ਹਰਿਪੂਜਨਮ੍ ॥ ੩,੧੬.

ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਚੇਤਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਅੰਤਹੀਨ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵੀ, ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਸਲ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ।

ਯਤੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਤਤੋ ਵਾਯੁਰ੍ऋਜੁਰ੍ਯੋਗ੍ਯਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ । ਅਨ੍ਯੇषਾਂ ਸਰ੍ਵਦਾ ਨਾਸ੍ਤਿ ਅਤੋ ਨ ऋਜਵਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੩,੧੬.

ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਥੇ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਤੇ ਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਉਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਿੱਧੇ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ।

ਹਰਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤੇ ਵਾਪਿ ਅਪਰੋਕ੍ਸ਼ੇਣ ਸਰ੍ਵਦਾ । ਮੋਕ੍ਸ਼ਾਧਿਕਾਰਿਣਾਂ ਕਾਲੇ ਅਤਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞੇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ ॥ ੩,੧੬.

ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰੀ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪ੍ਰਜਾ (ਬੁੱਧੀ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਰੋਕ੍ਸ਼ੇਣਾਪਿ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਹਰਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤੇ ਸਦਾ । ਅਤੋ ਵਾਯੁਃ ਸਦਾ ਵੀਨ੍ਦ੍ਰ ਜ੍ਞਾਨਮਿਤ੍ਯੇਵ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ॥ ੩,੧੬.

ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਭ ਨੂੰ ਹਰੀ ਨੂੰ ਅਪਰੋਕਸ਼ (ਅਣ-ਸਿੱਧਾ) ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਖਗਾਂ ਦੇ ਇੰਦਰ, ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।