ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਕृष੍ਣਾਵਤਾਰੇ ਕਨ੍ਯੇਵ ਨਨ੍ਦਪੁਤ੍ਰਾਨੁਜਾ ਹਿ ਸਾ । ਰਜੋਭਿਮਾਨਿਭੂਦੇਵੀ ਭਾਰ੍ਯਾ ਸਾ ਸੂਕਰਸ੍ਯ ਚ ॥ ੩,੧੬.

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕਨਿਆ ਹੀ ਹੈ, ਨੰਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ; ਰਜਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਦੇਵੀ, ਸੂਕਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੀ ਹੈ।

ਵੇਦਾਭਿਮਾਨਿਨੀ ਵੀਨ੍ਦ੍ਰ ਅਨ੍ਨਪੂਰ੍ਣਾ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ । ਨਾਰਾਯਣਸ੍ਯ ਭਾਰ੍ਯਾ ਤੁ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਰੂਪਾ ਤ੍ਵਜਾ ਸ੍ਮृਤਾ ॥ ੩,੧੬.

ਵੇਦਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਅੰਨਪੂਰਨਾ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਜਾ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਜ੍ਞਾਖ੍ਯਸ੍ਯ ਹਰੇਰ੍ਭਾਰ੍ਯਾ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਸਂਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ ॥ ੩,੧੬.

ਹਰਿ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਯਜਨ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਜਯਨ੍ਤੀ ਵृषਭਸ੍ਯੈਵ ਪਤ੍ਨੀ ਸਂਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾ । ਵਿਦੇਹਪੁਤ੍ਰੀ ਸੀਤਾ ਤੁ ਰਾਮਭਾਰ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ ॥ ੩,੧੬.

ਜਯੰਤੀ ਨੂੰ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਵਿਦੇਹ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਰੁਕ੍ਮਿਣੀਸਤ੍ਯਭਾਮਾ ਚ ਭਾਰ੍ਯੇ ਕृष੍ਣਸ੍ਯ ਕੀਰ੍ਤਿਤੇ । ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਾ ਹ੍ਯਨਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਾਵਤਾਰਾਃ ਪृਥਗ੍ਵਿਧਾਃ ॥ ੩,੧੬.

ਰੁਕਮਣੀ ਤੇ ਸਤ੍ਯਭਾਮਾ, ਦੋਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਵਤਾਰ ਹਨ।

ਰਮਾਯਾਃ ਸਂਤਿ ਵਿਪ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰ ਭੇਦਹੀਨਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ । ਅਨਨ੍ਤਾਨਨ੍ਤਗੁਣਕਾਦ੍ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਨ੍ਯੂਨਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ॥ ੩,੧੬.

ਰਮਾ ਦੇ ਰੂਪ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਉਹ ਅਨੰਤ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਪਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਥ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਚ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਰਿਯਃ ਕੋਟਿਗੁਣਾਧਮੌ । ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਰੂਪਂ ਸ਼ृਣੁ ਪਕ੍ਸ਼ੀਨ੍ਦ੍ਰਸਤ੍ਤਮ ॥ ੩,੧੬.

ਹੁਣ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਾਯੂ, ਸ੍ਰੀ ਤੋਂ ਕ੍ਰੋੜਾਂ ਗੁਣ ਘੱਟ ਹਨ; ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਸੁਣੋ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ।

ਵਾਸੁਦੇਵਾਤ੍ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਮਾਯਾਯਾਂ ਚ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ । ਸ ਏਵ ਪੁਰੁषੋਨਾਮ ਵਿਰਿਞ੍ਚ ਇਤਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ॥ ੩,੧੬.

ਵਾਸੁਦੇਵ ਤੋਂ, ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਜੋ ਪੁਰਸ਼ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਰਿੰਚਾ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ।

ਅਨਿਰੁਦ੍ਧਾਤ੍ਤੁ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਯਾਂ ਮਹਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਨੁਸ੍ਤ੍ਵਭੂਤ੍ । ਤਦਾ ਮਹਾਨ੍ਵਿਰਿਞ੍ਚੇਤਿ ਸਂਜ੍ਞਾਮਾਪ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ ॥ ੩,੧੬.

ਅਨਿਰੁੱਧ ਤੋਂ, ਸ਼ਾਂਤਾ ਵਿੱਚ, ਮਹੱਤਤੱਤਵ ਦਾ ਰੂਪ ਬਣਿਆ; ਫਿਰ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਵਿਰਿੰਚਾ ਦਾ ਨਾਂ ਮਿਲਿਆ।

ਰਜਸਾਤ੍ਰ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਮਾਯਾਯਾਂ ਵਾਸੁਦੇਵਤਃ । ਵਿਧਿਸਂਜ੍ਞੋ ਵਿਰਿਞ੍ਚਃ ਸ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਃ ਪਕ੍ਸ਼ਿਸਤ੍ਤਮ ॥ ੩,੧੬.

ਇੱਥੇ, ਰਜਸ ਤੋਂ, ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਤੋਂ, ਵਿਧੀ ਵਿਰਿੰਚਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੋ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਾਨ੍ਤਃ ਪਦ੍ਮਨਾਭੋ ਯੋ ਜਾਤਃ ਕਮਲਾਸਨਃ । ਸ ਚਰ੍ਤੁਮੁਖਸਂਜ੍ਞਾਂ ਚਾਪ੍ਯਵਾਪ ਖਗਸਤ੍ਤਮ ॥ ੩,੧੬.

ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਉਹ ਜੋ ਕਮਲ-ਨਾਭੀ ਹੈ, ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਜਨਮਿਆ; ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਰ-ਮੁਖੀ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਮਿਲਿਆ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ।

ਏਵਂ ਚਤ੍ਵਾਰਿਰੂਪਾਣਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਨਿ ਚ । ਵਾਯੋਰ੍ਨਾਮਾਨਿ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇਹਂ ਸ਼ृਣੁ ਪਕ੍ਸ਼ੀਨ੍ਦ੍ਰਸਤ੍ਤਮ ॥ ੩,੧੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਾਯੂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਸੁਣੋ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ।

ਸਂਕਰ੍षਣਾਚ੍ਚ ਗਰੁਡ ਜਯਾਯਾਂ ਯੋ ਵਭੂਵ ਹ । ਸ ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਥਮੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ਪ੍ਰਧਾਨ ਇਤਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ॥ ੩,੧੬.

ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਤੋਂ, ਗਰੁੜਾ, ਜਯਾ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜਨਮਿਆ, ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਵਾਯੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਲੋਕਚੇष੍ਟਾਪ੍ਰਦਤ੍ਵਾਤ੍ਸ ਸੂਤ੍ਰਨਾਮ੍ਨਾਪਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ । ਬਦਰੀਸ੍ਥਸ੍ਯ ਵਿष੍ਣੋਸ਼੍ਚ ਧੈਰ੍ਯੇਣ ਸ੍ਤਵਨਾਯ ਸਃ ॥ ੩,੧੬.

ਜਗਤ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਦੇਣ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੂਤਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬਦਰੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਡਿੱਠੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਦੀ ਸਤਕਾਰੀ ਹੋਈ।

ਧृਤਿਰੂਪਂ ਯਯੌ ਵਾਯੁਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧृਤਿਰਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ । ਯੋਗ੍ਯਾਨਾਂ ਹਰਿਭਕ੍ਤਾਨਾਂ ਧृਤਿਰੂਪੇਣ ਸਂਸ੍ਥਿਤਃ ॥ ੩,੧੬.

ਵਾਯੂ ਨੇ ਧੀਰਜ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਧੀਰਜ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਯੋਗ ਹਨ, ਹਰੀ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਧੀਰਜ ਵਜੋਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਯਤੋ ਹृਦਿ ਸ੍ਥਿਤੋ ਵਾਯੁਸ੍ਤਤੋ ਵੈ ਧृਤਿਸਂਜ੍ਞਕਃ । ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਚ ਹृਦਿ ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਸ੍ਮਰਤੇ ਸਰ੍ਵਦਾ ਹਰਿਮ੍ ॥ ੩,੧੬.

ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਵਾਯੂ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਸਭ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਤੋ ਵਾਯੁਃਸ੍ਥਿਤਿਰ੍ਨਾਮ ਬਭੂਵ ਖਗਸਤ੍ਤਮ । ਅਥਵਾ ਵਾਯੁਰੇਵੈਕਃ ਸ਼੍ਵੇਤਦ੍ਵੀਪਗਤਂ ਹਰਿਮ੍ ॥ ੩,੧੬.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ, ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਸਥਿਤੀ ਨਾਮ ਮਿਲਿਆ; ਜਾਂ, ਵਾਯੂ ਹੀ ਸਦਾ ਸ਼੍ਵੇਤਦੀਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਦਾ ਸ੍ਮਰਤਿ ਵੈ ਵੀਨ੍ਦ੍ਰ ਅਤੋਸੌ ਸ੍ਮृਤਿਸਂਜ੍ਞਕਃ । ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਚ ਹृਦਿਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਜ੍ਞਾਤੋ ਵਿष੍ਣੋਰੁਦੀਰਣਾਤ੍ ॥ ੩,੧੬.

ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਸਭ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਉਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਤੋ ਮੇ ਮੁਕ੍ਤਿਨਾਮਾਭੂਦ੍ਵਾਯੁਰੇਵ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਜ੍ਞਾਨਦ੍ਵਾਰੇਣ ਭਕ੍ਤਾਨਾਂ ਮੁਕ੍ਤਿਦੋ ਮਦਨੁਜ੍ਞਯਾ ॥ ੩,੧੬.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਨਾਮ ਮਿਲਿਆ — ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਗਿਆਨ ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਯਤੋ ਸੌ ਵਾਯੁਰੇਵੈਕੋ ਮੁਕ੍ਤਿਨਾਮਾ ਭੂਵਹ । ਵਿष੍ਣੌ ਭਕ੍ਤਿਂ ਵਰ੍ਧ੍ਯਤਿ ਭਕ੍ਤਾਨਾਂ ਹृਦਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਃ ॥ ੩,੧੬.

ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਨਾਮ ਮਿਲਿਆ, ਉਹ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਅਤੋਸੌ ਵਿष੍ਣੁਭਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਕੀਰ੍ਤਿਤੋ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਏषੋਸੌ ਸਰ੍ਵਜੀਵਾਨਾਂ ਚਿਤ੍ਤਸਂਜ੍ਞਾਨਮੇਵ ਚ ॥ ੩,੧੬.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਭਗਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ — ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਤੇ ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਚਿੱਤ-ਸਮਝ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚਿਤ੍ਤਰੂਪੋ ਯਤੋ ਵਾਯੁਰਤਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਮਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ । ਪ੍ਰਭੁਃ ਪ੍ਰਭੂਣਾਂ ਗਰੁਡ ਸੋਦਰਾਣਾਂ ਚ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ॥ ੩,੧੬.

ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਵਾਯੂ ਚਿੱਤ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਰਵ-ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਗਰੁੜਾ, ਤੇ ਸਭ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ।

ਅਤਸ੍ਤੁ ਵਾਯੁਰੇਵੈਕੋ ਮਹਾਪ੍ਰਭੁਰਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ । ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਚ ਹृਹਿ ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਬਲਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸਤ੍ਤਮ ॥ ੩,੧੬.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਹੀ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਭੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਸਰਤਾਜ।

ਅਤੋ ਬਲਮਿਤਿ ਹ੍ਯਾਖ੍ਯਾਮਵਾਪ ਵਿਨਤਾਸੁਤ । ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਚ ਹृਦਿ ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਪੁਤ੍ਰਪੌਤ੍ਰਾਦਿਕੈਰ੍ਜਨੈਃ ॥ ੩,੧੬.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਵਿਨਤਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਲ ਨਾਮ ਮਿਲਿਆ; ਸਭ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ, ਪੁੱਤਰ, ਪੌਤਿਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਰਾਹੀਂ।

ਯਾਜਨਂ ਕੁਰੁਤੇ ਨਿਤ੍ਯਮਤੋਸੌ ਯष੍ਟृਸਂਜ੍ਞਕਃ । ਅਨਨ੍ਤਕਲ੍ਪਮਾਰਭ੍ਯ ਵਾਯੁਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮੇਵ ਚ ॥ ੩,੧੬.

ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਯਜਕ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਅਨੰਤ ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਵਾਯੂ ਤੱਕ।

ਵਕ੍ਰਤ੍ਵਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਯੋਗਸ੍ਯ ऋਜੁਰ੍ਯੋਗ੍ਯ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ । ਯੋਗਸ੍ਯ ਵਕ੍ਰਤਾ ਨਾਮ ਕਾਮ੍ਯਤਾ ਹਰਿਪੂਜਨੇ । ਈਸ਼ਰੁਦ੍ਰਾਦਿਕਾਨਾਂ ਚ ਕਾਮ੍ਯੇਨ ਹਰਿਪੂਜਨਮ੍ ॥ ੩,੧੬.

ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਟੇੜ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਿੱਧਾ-ਯੋਗੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਯੋਗ ਦੀ ਟੇੜ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ, ਤੇ ਇਸ਼, ਰੁਦਰ ਆਦਿ ਵੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ਤ੍ਵਥ ਪਕ੍ਸ਼ੀਨ੍ਦ੍ਰ ਹ੍ਯਤਸ੍ਤ੍ਵਨृਜਵਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੩,੧੬.

ਪਰ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਸਿੱਧਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ऋष੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਚ ਮਧ੍ਯੇਪਿ ਕਾਮ੍ਯੇਨ ਹਰਿਪੂਜਨਮ੍ । ਅਤੋ ਨ ऋਜਵੋ ਜ੍ਞੇਯਾ ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਚ ਕਾ ਕਥਾ ॥ ੩,੧੬.

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ, ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ।

ਯਾਵਤ੍ਕਾਮ੍ਯਸਪਰ੍ਯਾਂ ਵੈ ਨ ਜਹਾਤਿ ਨਰੋਤ੍ਤਮਃ । ਤਥਾ ऋष੍ਯਾਦਯਸ਼੍ਚੈਵ ਮੋਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਪਰਿਪਨ੍ਥਿਨੀਮ੍ ॥ ੩,੧੬.

ਜਦ ਤੱਕ ਉੱਤਮ ਮਨੁੱਖ ਇੱਛਾ ਵਾਲੀ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।