ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਵਤਾਰਾ ਹ੍ਯਸਂਖ੍ਯਾਤਾ ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਨਾਰਾਯਣਸ੍ਯ ਚ । ਸ੍ਵਯਂ ਨਾਰਾਯਣਾਸ੍ਤੇ ਤੇ ਨਾਣੁਮਾਤ੍ਰਂ ਵਿਭਿਦ੍ਯਤੇ ॥ ੩,੧੫.

ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ; ਜੋ ਆਪ ਨਾਰਾਇਣ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਰਤਾ ਭੀ ਵੰਡ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

ਬਲਤੋਰੂਪਤਸ਼੍ਚਾਪਿ ਗੁਣਤਸ਼੍ਚ ਕਥਞ੍ਚਨ । ਅਨਨ੍ਤੋਨਨ੍ਤਗੁਣਤਃ ਪੂਰ੍ਣੋ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਨ ਚਾਨ੍ਯਥਾ ॥ ੩,੧੫.

ਤਾਕਤ, ਰੂਪ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੰਤ ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੬ ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣ ਉਵਾਚ । ਮਹਾਲਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਯਾਃ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਚ ਅਵਤਾਰਾਨ੍ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ । ਸ਼ृਣੁ ਸਮ੍ਯਙ੍ਮਹਾਭਾਗ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਵਿਨਿਰ੍ਣਯਮ੍ ॥ ੩,੧੬.

ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਖਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਤੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਵੱਡੇ ਭਾਗ ਵਾਲੇ, ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸਰੂਪ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪੱਕੀ ਸਥਿਤੀ।

ਈਸ਼ਾਦਨ੍ਯਸ੍ਯ ਜਗਤੋ ਹ੍ਯਾਤ੍ਮੋ ਲੋਚਨ ਏਵ ਤੁ । ਵਿषਯੀਕੁਰੁਤੇ ਤਤ੍ਸ੍ਯਾਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ ॥ ੩,੧੬.

ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, ਇਹ ਜਗਤ ਦਾ ਆਤਮਾ ਸਿਰਫ ਅੱਖ ਹੈ; ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਗਿਆਨਤਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਨਿਤ੍ਯਾਵਿਯੋਗਿਨੀ ਦੇਵੀ ਹਰਿਪਾਦੈਕਸਂਸ਼੍ਰਯਾ । ਨਿਤ੍ਯਮੁਕ੍ਤਾ ਨਿਤ੍ਯਬੁਦ੍ਧਾ ਮਹਾਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ ॥ ੩,੧੬.

ਜੋ ਦੇਵੀ ਸਦਾ ਹਰਿ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਸਦਾ ਅਲੱਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਦਾ ਮੁਕਤ ਤੇ ਸਦਾ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੂਲਸ੍ਯ ਚ ਹਰੇਰ੍ਭਾਰ੍ਯਾ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਃ ਸਂਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ । ਪੁਂਸੋ ਹਿ ਭਾਰ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਪ੍ਰਕृਤੇਸ਼੍ਚਾਭਿਮਾਨਿਨੀ ॥ ੩,੧੬.

ਹਰਿ ਦੀ ਪਤਨੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਹੀ ਮੂਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਮਰਦ ਲਈ ਪਤਨੀ ਕੁਦਰਤ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਜੋੜਦੀ ਹੈ।

ਸृष੍ਟਿਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਗੁਣਾਨ੍ਵੀਨ੍ਦ੍ਰ ਪੁਰੁषੇਣ ਸਹ ਪ੍ਰਭੋ । ਤਮਃ ਪਾਨਂ ਤਥਾ ਕਰ੍ਤੁਂ ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਤਦਾਭਵਤ੍ ॥ ੩,੧੬.

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਪ੍ਰਭੂ, ਗੁਣ ਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਆਏ; ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਪੀਣ ਲਈ, ਉਹ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਗਈ।

ਵਾਸੁਦੇਵਸ੍ਯ ਭਾਰ੍ਯਾ ਤੁ ਮਾਯਾ ਨਾਮ੍ਨੀ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ । ਸਂਕਰ੍षਣਸ੍ਯ ਭਾਰ੍ਯਾ ਤੁ ਜਯੇਤਿ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾ ॥ ੩,੧੬.

ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਜਯਾ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅਨਿਰੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਭਾਰ੍ਯਾ ਤੁ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾ ਨਾਮ੍ਨੀਤਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾ । ਕृਤਿਃ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨਭਾਰ੍ਯਾਪਿਂ ਸृष੍ਟਿਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਬਭੂਵ ਹ ॥ ੩,੧੬.

ਅਨਿਰੁੱਧ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼ਾਂਤਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਤੇ ਕ੍ਰਿਤੀ ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲਈ।

ਵਿष੍ਣੁਪਤ੍ਨੀ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾ ਚ ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਾਨਿਨੀ । ਤਮੋਭਿਮਾਨਿਨੀ ਦੁਰ੍ਗਾ ਕਨ੍ਯਕੇਤਿ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ ॥ ੩,੧੬.

ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਤਵ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ; ਦੁਰਗਾ, ਜੋ ਤਮਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ, ਕਨਿਆਕਾ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕृष੍ਣਾਵਤਾਰੇ ਕਨ੍ਯੇਵ ਨਨ੍ਦਪੁਤ੍ਰਾਨੁਜਾ ਹਿ ਸਾ । ਰਜੋਭਿਮਾਨਿਭੂਦੇਵੀ ਭਾਰ੍ਯਾ ਸਾ ਸੂਕਰਸ੍ਯ ਚ ॥ ੩,੧੬.

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕਨਿਆ ਹੀ ਹੈ, ਨੰਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ; ਰਜਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਦੇਵੀ, ਸੂਕਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੀ ਹੈ।

ਵੇਦਾਭਿਮਾਨਿਨੀ ਵੀਨ੍ਦ੍ਰ ਅਨ੍ਨਪੂਰ੍ਣਾ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ । ਨਾਰਾਯਣਸ੍ਯ ਭਾਰ੍ਯਾ ਤੁ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਰੂਪਾ ਤ੍ਵਜਾ ਸ੍ਮृਤਾ ॥ ੩,੧੬.

ਵੇਦਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਅੰਨਪੂਰਨਾ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਜਾ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਜ੍ਞਾਖ੍ਯਸ੍ਯ ਹਰੇਰ੍ਭਾਰ੍ਯਾ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਸਂਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ ॥ ੩,੧੬.

ਹਰਿ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਯਜਨ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਜਯਨ੍ਤੀ ਵृषਭਸ੍ਯੈਵ ਪਤ੍ਨੀ ਸਂਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾ । ਵਿਦੇਹਪੁਤ੍ਰੀ ਸੀਤਾ ਤੁ ਰਾਮਭਾਰ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ ॥ ੩,੧੬.

ਜਯੰਤੀ ਨੂੰ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਵਿਦੇਹ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਰੁਕ੍ਮਿਣੀਸਤ੍ਯਭਾਮਾ ਚ ਭਾਰ੍ਯੇ ਕृष੍ਣਸ੍ਯ ਕੀਰ੍ਤਿਤੇ । ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਾ ਹ੍ਯਨਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਾਵਤਾਰਾਃ ਪृਥਗ੍ਵਿਧਾਃ ॥ ੩,੧੬.

ਰੁਕਮਣੀ ਤੇ ਸਤ੍ਯਭਾਮਾ, ਦੋਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਵਤਾਰ ਹਨ।

ਰਮਾਯਾਃ ਸਂਤਿ ਵਿਪ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰ ਭੇਦਹੀਨਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ । ਅਨਨ੍ਤਾਨਨ੍ਤਗੁਣਕਾਦ੍ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਨ੍ਯੂਨਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ॥ ੩,੧੬.

ਰਮਾ ਦੇ ਰੂਪ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਉਹ ਅਨੰਤ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਪਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਥ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਚ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਰਿਯਃ ਕੋਟਿਗੁਣਾਧਮੌ । ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਰੂਪਂ ਸ਼ृਣੁ ਪਕ੍ਸ਼ੀਨ੍ਦ੍ਰਸਤ੍ਤਮ ॥ ੩,੧੬.

ਹੁਣ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਾਯੂ, ਸ੍ਰੀ ਤੋਂ ਕ੍ਰੋੜਾਂ ਗੁਣ ਘੱਟ ਹਨ; ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਸੁਣੋ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ।

ਵਾਸੁਦੇਵਾਤ੍ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਮਾਯਾਯਾਂ ਚ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ । ਸ ਏਵ ਪੁਰੁषੋਨਾਮ ਵਿਰਿਞ੍ਚ ਇਤਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ॥ ੩,੧੬.

ਵਾਸੁਦੇਵ ਤੋਂ, ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਜੋ ਪੁਰਸ਼ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਰਿੰਚਾ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ।

ਅਨਿਰੁਦ੍ਧਾਤ੍ਤੁ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਯਾਂ ਮਹਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਨੁਸ੍ਤ੍ਵਭੂਤ੍ । ਤਦਾ ਮਹਾਨ੍ਵਿਰਿਞ੍ਚੇਤਿ ਸਂਜ੍ਞਾਮਾਪ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ ॥ ੩,੧੬.

ਅਨਿਰੁੱਧ ਤੋਂ, ਸ਼ਾਂਤਾ ਵਿੱਚ, ਮਹੱਤਤੱਤਵ ਦਾ ਰੂਪ ਬਣਿਆ; ਫਿਰ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਵਿਰਿੰਚਾ ਦਾ ਨਾਂ ਮਿਲਿਆ।

ਰਜਸਾਤ੍ਰ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਮਾਯਾਯਾਂ ਵਾਸੁਦੇਵਤਃ । ਵਿਧਿਸਂਜ੍ਞੋ ਵਿਰਿਞ੍ਚਃ ਸ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਃ ਪਕ੍ਸ਼ਿਸਤ੍ਤਮ ॥ ੩,੧੬.

ਇੱਥੇ, ਰਜਸ ਤੋਂ, ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਤੋਂ, ਵਿਧੀ ਵਿਰਿੰਚਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੋ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਾਨ੍ਤਃ ਪਦ੍ਮਨਾਭੋ ਯੋ ਜਾਤਃ ਕਮਲਾਸਨਃ । ਸ ਚਰ੍ਤੁਮੁਖਸਂਜ੍ਞਾਂ ਚਾਪ੍ਯਵਾਪ ਖਗਸਤ੍ਤਮ ॥ ੩,੧੬.

ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਉਹ ਜੋ ਕਮਲ-ਨਾਭੀ ਹੈ, ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਜਨਮਿਆ; ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਰ-ਮੁਖੀ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਮਿਲਿਆ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ।

ਏਵਂ ਚਤ੍ਵਾਰਿਰੂਪਾਣਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਨਿ ਚ । ਵਾਯੋਰ੍ਨਾਮਾਨਿ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇਹਂ ਸ਼ृਣੁ ਪਕ੍ਸ਼ੀਨ੍ਦ੍ਰਸਤ੍ਤਮ ॥ ੩,੧੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਾਯੂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਸੁਣੋ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ।

ਸਂਕਰ੍षਣਾਚ੍ਚ ਗਰੁਡ ਜਯਾਯਾਂ ਯੋ ਵਭੂਵ ਹ । ਸ ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਥਮੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ਪ੍ਰਧਾਨ ਇਤਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ॥ ੩,੧੬.

ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਤੋਂ, ਗਰੁੜਾ, ਜਯਾ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜਨਮਿਆ, ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਵਾਯੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਲੋਕਚੇष੍ਟਾਪ੍ਰਦਤ੍ਵਾਤ੍ਸ ਸੂਤ੍ਰਨਾਮ੍ਨਾਪਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ । ਬਦਰੀਸ੍ਥਸ੍ਯ ਵਿष੍ਣੋਸ਼੍ਚ ਧੈਰ੍ਯੇਣ ਸ੍ਤਵਨਾਯ ਸਃ ॥ ੩,੧੬.

ਜਗਤ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਦੇਣ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੂਤਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬਦਰੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਡਿੱਠੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਦੀ ਸਤਕਾਰੀ ਹੋਈ।

ਧृਤਿਰੂਪਂ ਯਯੌ ਵਾਯੁਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧृਤਿਰਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ । ਯੋਗ੍ਯਾਨਾਂ ਹਰਿਭਕ੍ਤਾਨਾਂ ਧृਤਿਰੂਪੇਣ ਸਂਸ੍ਥਿਤਃ ॥ ੩,੧੬.

ਵਾਯੂ ਨੇ ਧੀਰਜ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਧੀਰਜ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਯੋਗ ਹਨ, ਹਰੀ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਧੀਰਜ ਵਜੋਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਯਤੋ ਹृਦਿ ਸ੍ਥਿਤੋ ਵਾਯੁਸ੍ਤਤੋ ਵੈ ਧृਤਿਸਂਜ੍ਞਕਃ । ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਚ ਹृਦਿ ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਸ੍ਮਰਤੇ ਸਰ੍ਵਦਾ ਹਰਿਮ੍ ॥ ੩,੧੬.

ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਵਾਯੂ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਸਭ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਤੋ ਵਾਯੁਃਸ੍ਥਿਤਿਰ੍ਨਾਮ ਬਭੂਵ ਖਗਸਤ੍ਤਮ । ਅਥਵਾ ਵਾਯੁਰੇਵੈਕਃ ਸ਼੍ਵੇਤਦ੍ਵੀਪਗਤਂ ਹਰਿਮ੍ ॥ ੩,੧੬.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ, ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਸਥਿਤੀ ਨਾਮ ਮਿਲਿਆ; ਜਾਂ, ਵਾਯੂ ਹੀ ਸਦਾ ਸ਼੍ਵੇਤਦੀਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਦਾ ਸ੍ਮਰਤਿ ਵੈ ਵੀਨ੍ਦ੍ਰ ਅਤੋਸੌ ਸ੍ਮृਤਿਸਂਜ੍ਞਕਃ । ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਚ ਹृਦਿਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਜ੍ਞਾਤੋ ਵਿष੍ਣੋਰੁਦੀਰਣਾਤ੍ ॥ ੩,੧੬.

ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਸਭ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਉਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਤੋ ਮੇ ਮੁਕ੍ਤਿਨਾਮਾਭੂਦ੍ਵਾਯੁਰੇਵ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਜ੍ਞਾਨਦ੍ਵਾਰੇਣ ਭਕ੍ਤਾਨਾਂ ਮੁਕ੍ਤਿਦੋ ਮਦਨੁਜ੍ਞਯਾ ॥ ੩,੧੬.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਨਾਮ ਮਿਲਿਆ — ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਗਿਆਨ ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।