ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਥਾਪ੍ਯਹਂ ਕਾਮਹੀਨੋ ਹਿ ਨਿਤ੍ਯਂ ਰੁਦ੍ਰਾਦਯਃ ਕਾਮਵਨ੍ਤੋ ਯਤੋਤਃ । ਸ਼ਰੀਰਿਣਸ੍ਤੇ ਬਹਿਰਰ੍ਥਭਾਵਾ ਅਜ੍ਞਾਨਵਨ੍ਤੋऽਪਿ ਚ ਸਂਸ੍ਮृਤਾਃ ਖਗ ॥ ੩,੧੨.

ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹਾਂ, ਜਦਕਿ ਰੁਦਰ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾਵਾਂ ਹਨ। ਉਹ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬਾਹਰੀ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨਵਾਨ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪੰਛੀ।

ਸ੍ਵਦਾਰਭੋਗੇ ਕੇਵਲਾਂ ਪ੍ਰੀਤਿਮੇਵਂ ਹਰੇਰੇਵਂ ਸਰ੍ਵਦਾਹਂ ਕਰੋਤਿ । ਸ੍ਤਮ੍ਬਾਸ੍ਤ੍ਰਾਦੀਨ੍ਧਾਰਿਯਿष੍ਯੇ ਸਦੈਵ ਵਿष੍ਣੋਃ ਪ੍ਰੀਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਨੈਵ ਗਾਤ੍ਰਾਰ੍ਥਮੇਵ ॥ ੩,੧੨.

ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੇਵਲ ਹਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਲਈ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਲਈ ਮੈਂ ਸਦਾ ਸਤੰਭ ਆਦਿ ਵੀ ਢੋ ਲੈਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹਾਂ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ خاطر ਕਦੇ ਨਹੀਂ।

ਨਿਤ੍ਯਾਨਨ੍ਦਾਦਨ੍ਯਕਾਮੋ ਨ ਮੇਸ੍ਤਿ ਅਤਃ ਸਦਾ ਬਹਿਰਰ੍ਥੈਸ਼੍ਚ ਸ਼ੂਨ੍ਯਃ । ਮਮਾਪਿ ਭਾਰ੍ਯਾ ਬਹਿਰਰ੍ਥਸ਼ੂਨ੍ਯਾ ਅਮੂਢਭਾਵਾ ਮੂਢਵਤੀਵ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ॥ ੩,੧੨.

ਸਦਾ ਆਨੰਦ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਾਹਰੀ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਾਂ। ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਵੀ ਬਾਹਰੀ ਲਗਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਸਾਫ ਸਮਝ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮੂਰਖ ਵਰਗੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਅਮੂਢਭੂਤਾ ਜ੍ਞਾਨਿਨਾਂ ਸਰ੍ਵਦੈਵ ਤਥਾਜ੍ਞਾਨਾਂ ਜ੍ਞਾਨਹੀਨੇਤਿ ਭਾਤਿ । ਯਾਵਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਚਾਸ੍ਤਿ ਮੇ ਵਾਸ੍ਤੁਦੇਵ ਤਾਵਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਵਾਸੁਦੇਵਸ੍ਯ ਚਾਸ੍ਤਿ ॥ ੩,੧੨.

ਉਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਸਮਝਦਾਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਰਹਿਤ। ਜਦ ਤਕ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਤਕ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਕੋਲ ਵੀ ਗਿਆਨ ਹੈ।

ਯਾਵਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਵਾਸੁਦੇਵਸ੍ਯ ਚਾਸ੍ਤਿ ਤਾਵਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਜ੍ਞਾਨਵਤਾਮृਜੂਨਾਮ੍ । ਕ੍ਰਮੇਣੈਵਾਜ੍ਞਾਨਿਨਾਂ ਵਾਨृਜੂਨਾਮਸ੍ਪष੍ਟਰੂਪੋ ਜ੍ਞਾਨਗਤੋ ਵਿਸ਼ੇषਃ ॥ ੩,੧੨.

ਜਦ ਤਕ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਤਕ ਸਿੱਧੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਵੀ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਪਰ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਤੇ ਕੁਰਾਹੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਲਿੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸੌਰਿਪ੍ਰਕਾਸ਼ੇ ਚ ਯਥੈਵ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਤਥਾ ਮਮ ਜ੍ਞਾਨਗਤੋ ਵਿਸ਼ੇषਃ । ਦੀਪਪ੍ਰਕਾਸ਼ੇ ਚ ਯਥੈਵ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਤਥਾ ਜ੍ਞਾਨਂ ਵਾਸੁਦੇਵਸ੍ਯ ਚਾਸ੍ਤਿ ॥ ੩,੧੨.

ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੈ।

ਅਸ੍ਪष੍ਟਪਰੂਪਾ ਨ੍ਯੂਨਤਾ ਹ੍ਯਸ੍ਤਿ ਵਾਯੌ ਤਥਾ ਜ੍ਞਾਨਂ ਨੈਵ ਸਂਚਿਨ੍ਤਨੀਯਮ੍ । ਏਤਾਦृਸ਼ੀ ਜ੍ਞਾਨਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਮੁਰਾਰੇਰ੍ਵਾਯ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮਸ੍ਤਿ ॥ ੩,੧੨.

ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਤੇ ਘਾਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਉਹ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਮੁਰਾਰੀ ਦੀ ਗਿਆਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਹਵਾ ਆਦਿ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਤਕ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।

ਜ੍ਞਾਨਂ ਤ੍ਵृਜੂਨਾਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਕਾਲੇਪਿ ਪਞ੍ਚਵਾਯ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਲਯੇਨਾਦ੍ਰਾਦੀਰ੍ਨ । ਵਾਯੋਰ੍ਮਮ ਪ੍ਰਲਯੇ ਸृष੍ਟਿਕਾਲੇ ਤਥਾ ਗਾਯਤ੍ਰ੍ਯਾ ਨਾਸ੍ਤਿਨਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵ ਮੋਹਃ ॥ ੩,੧੨.

ਮੁਕਤੀ ਵੇਲੇ ਵੀ ਸਿੱਧੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਪੰਜ ਹਵਾਵਾਂ ਆਦਿ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਲੈ ਵੇਲੇ ਵੀ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹਵਾ ਦੇ ਪ੍ਰਲੈ ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੇਲੇ ਮੇਰੇ ਤੇ ਗਾਯਤਰੀ ਲਈ ਕਦੇ ਮੋਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਗਾਯਤ੍ਰੀਵਦ੍ਭਾਰਤ੍ਯਾ ਦੇਵਦੇਵ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਮੇਵਂ ਹਰਿਤਤ੍ਤ੍ਵਵੇਦਿਭਿਃ । ਮਮਾਜ੍ਞਾਨਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਯਤ੍ਰ ਕੁਤ੍ਰ ਦੈਤ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਮੋਹਨਾਰ੍ਥ ਸਦੈਵ ॥ ੩,੧੨.

ਗਾਯਤਰੀ ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਵਾਂਗ, ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਇਹ ਗੱਲ ਹਰੀ ਦੇ ਤੱਤ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਮੇਰਾ ਅਗਿਆਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੈਤ ਆਦਿ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਤੇਨ ਪ੍ਰੀਤਿਰ੍ਦੇਵਦੇਵਸ੍ਯ ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਭਵਿष੍ਯਤੀਤ੍ਯੇਵ ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਿਤਾਤ੍ਮਾ । ਪ੍ਰਸ਼੍ਰਾਦਿਕਂ ਤ੍ਵਜ੍ਞਵਤ੍ਸਰ੍ਵਦੈਵਂ ਕਰਿष੍ਯੇਹਂ ਮੋਹਨਾਯਾਧਮਾਨਾਮ੍ ॥ ੩,੧੨.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਹੋਵੇਗੀ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਪੱਕਾ ਫੈਸਲਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਵਾਂਗ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਅਹਾਰ ਕਰਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਨਿਕੰਮੇ ਲੋਕ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਣ।

ਸੂਰ੍ਯੋਦਯੇ ਨਾਸ੍ਤਿ ਯਥਾ ਤਮਸ਼੍ਚ ਤਥਾਜ੍ਞਾਨਂ ਨਾਸ੍ਤਿਨਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵ ਦੇਵ । ਕਰੋਮ੍ਯਹਂ ਸ਼੍ਰਵਣਂ ਸਰ੍ਵਦੈਵ ਹਰਿਪ੍ਰੀਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਨਿਸ਼੍ਚਤਾਰ੍ਥਂ ਸਤਾਂ ਹਿ ॥ ੩,੧੨.

ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸਮੇਂ ਹਨੇਰਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ, ਹੇ ਦੇਵ, ਅਗਿਆਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਲਈ, ਸਾਫ ਮਨੋਰਥ ਨਾਲ, ਸਤ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸੁਣਦਾ ਹਾਂ।

ਸ਼ਤਜਨ੍ਮਗਤਾਨਾਂ ਤ੍ਵਨृਜੂਨਾਂ ਪੂਰ੍ਵਮੇਵ ਤੁ । ਅਪਰੋਕ੍ਸ਼ਾਭਾਵ ਏਵ ਹ੍ਯਜ੍ਞਾਨਂ ਸਮੁਦੀਰਿਤਮ੍ ॥ ੩,੧੨.

ਜੋ ਸਿੱਧੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੌ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਨਾ ਹੋਣਾ ਹੀ ਅਗਿਆਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਪਰੋਕ੍ਸ਼ਾਨਨ੍ਤਰਂ ਤੁ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯਜ੍ਞਾਨਂ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਸ਼ਤਜਨ੍ਮਸੁ ਦੇਵੇਸ਼ ਅਪਰੋਕ੍ਸ਼ੇਣ ਸਰ੍ਵਦਾ ॥ ੩,੧੨.

ਪਰ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਸੌ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਪੂਰ੍ਣਜ੍ਞਾਨਂ ਮਮਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵ ਨਾਤ੍ਰ ਕਾਰ੍ਯਾ ਵਿਚਾਰਣਾ । ਸ਼ਤਜਨ੍ਮਸੁ ਪੂਰ੍ਵਂ ਤੁ ਪਰੋਕ੍ਸ਼ੇਣ ਮਮ ਪ੍ਰਭੋ ॥ ੩,੧੨.

ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਪੂਰਨ ਗਿਆਨ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਸੌ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੇਰਾ ਗਿਆਨ ਅਪਰੋਕਸ਼ ਸੀ।

ਪੂਰ੍ਣਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਸਦਾਪ੍ਯਸ੍ਤੀਤ੍ਯੇਵਮਾਹੁਰ੍ਮਹਰ੍षਯਃ । ਸਂਜ੍ਞਾਜਨ੍ਮਗਤਾਯਾਸ਼੍ਚ ਸਰਸ੍ਵਤ੍ਯਾ ਮਹਾਪ੍ਰਭੋ ॥ ੩,੧੨.

ਪੂਰਨ ਗਿਆਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਤੇ ਸਾਰਸਵਤੀ, ਜੋ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਭੂ, ਉਸ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਗੱਲ ਹੈ।

ਨਾਜ੍ਞਾਨਂ ਚਿਨ੍ਤਨੀਯਂ ਹਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਯ੍ਵੋਸ਼੍ਚ ਦੇਵ ਹਿ । ਅਤ੍ਰ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਵਿਸ਼ੇषੋਸ੍ਤਿ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਸ੍ਤਤ੍ਵਮਿਚ੍ਛੁਭਿਃ ॥ ੩,੧੨.

ਹੇ ਦੇਵਤਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਸੋਚਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਪਰ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਫਰਕ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਚਾਈ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅਵਤਾਰੇषੁ ਭਾਰਤ੍ਯਾਃ ਕਦਾਚਿਜ੍ਜ੍ਞਾਨਪੂਰ੍ਵਕਮ੍ । ਸਰ੍ਵਦਾ ਜ੍ਞਾਨਰੂਪਾ ਸਾ ਸਰ੍ਵਦੁਃਖਵਿਵਰ੍ਜਿਤਾ ॥ ੩,੧੨.

ਭਾਰਤੀ ਦੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਗਿਆਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗਿਆਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।

ਦੈਤ੍ਯਾਨਾਂ ਮੋਹਨਾਰ੍ਥਾਯ ਅਂਸ਼ੇ ਦੁਃਖੀਵ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਤਸ੍ਯਾ ਦੁਃਖਾਦਿਕਂ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨਾਸ੍ਤਿਨਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵ ਸਰ੍ਵਥਾ ॥ ੩,੧੨.

ਦੇਤਿਆਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਲਈ, ਉਹ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਅਪਰੋਕ੍ਸ਼ਤਿਰੋਭਾਵ ਈषਤ੍ਕਾਲੇ ਪ੍ਰਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਤਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰੇਣ ਵਾਜ੍ਞਾਨਂ ਤਸ੍ਯਾਂ ਨੈਵਾਹਿਤਂ ਚ ਯਤ੍ ॥ ੩,੧੨.

ਸਿੱਧਾ ਲੁਕਣ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਵੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।

ਮੂਲਰੂਪੇ ਤੁ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵ ਭਾਰਤ੍ਯਾ ਜ੍ਞਾਨਵਿਸ੍ਮृਤਿਃ । ਭਾਰਤ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਯਥਾ ਨਾਸ੍ਤਿ ਸਰਸ੍ਵਤ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਕਿਂ ਪੁਨਃ ॥ ੩,੧੨.

ਭਾਰਤੀ ਦੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਦੀ ਭੁੱਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਭਾਰਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਸਰਸਵਤੀ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਹੋਣ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ।

ਅਂਸ਼ਾਵਤਰਣਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਸਰਸ੍ਵਤ੍ਯਾਃ ਕਦਾਚਨ । ਅਂਸ਼ਾਵਤਰਣਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਮਮਾਪਿ ਮਧੁਸੂਦਨ ॥ ੩,੧੨.

ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਕਦੇ ਵੀ ਹਿੱਸਾ-ਅਵਤਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਮੇਰਾ ਵੀ ਕੋਈ ਹਿੱਸਾ-ਅਵਤਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਹੇ ਮਧੁਸੂਦਨ।

ਤਥੈਵ ਜ੍ਞਾਨਮਸ੍ਤ੍ਯੇਵ ਹਰੇਰ੍ਨਾਰਾਯਣਸ੍ਯ ਚ । ਵਾਯੋਰਂਸ਼ਾਵਤਾਰੋਸ੍ਤਿ ਯਥਾ ਮੂਲੇ ਤਥੈਵ ਚ ॥ ੩,੧੨.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰੀ ਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ, ਹਿੱਸਾ-ਅਵਤਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।

ਬਲਜ੍ਞਾਨਾਦਿਕਂ ਸਰ੍ਵਂ ਚਿਨ੍ਤਨੀਯਂ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਤਥਾਪਿ ਵਾਯੌ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਬਲਜ੍ਞਾਨਾਦਿਵ੍ਯਕ੍ਤਯਃ ॥ ੩,੧੨.

ਤਾਕਤ, ਗਿਆਨ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਸੋਚਣ ਯੋਗ ਹਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ ਵੀ, ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਝਲਕਾਂ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਅਵਤਾਰੇषੁ ਵਾਯੋਸ੍ਤੁ ਸਮ੍ਯਕ੍ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨਾਸ੍ਤਿ ਹਿ । ਅਪਰੋਕ੍ਸ਼ਤਿਰੋਭਾਵੌ ਨਾਂਸ਼ਾਵਤਰਣੇष੍ਵਪਿ ॥ ੩,੧੨.

ਵਾਯੂ ਦੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਸਿੱਧਾ ਲੁਕਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਹਿੱਸਾ-ਅਵਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ।

ਬਲਜ੍ਞਾਨਾਦਿਕਂ ਯਾਵਨ੍ਮੂਲਰੂਪੇ ਪ੍ਰਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗਸ੍ਵਰੂਪੇ ਚ ਨ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ ਤਾਦृਸ਼ਮ੍ ॥ ੩,੧੨.

ਜਦ ਤੱਕ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ ਤੇ ਗਿਆਨ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ।

ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗਸ੍ਵਰੂਪੇ ਚ ਯਾਦृਕ੍ਚਾਦਰ੍ਸ਼ਯਤ੍ਪ੍ਰਭੋ । ਦ੍ਵਾਪਰਸ੍ਥੇ ਸ੍ਵਰੂਪੇ ਤਤ੍ਤਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ ਤਾਦृਸ਼ਮ੍ । ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗਸ੍ਵਰੂਪੇ ਚ ਯਾਦृਕ੍ਚਾਦਰ੍ਸ਼ਯਤ੍ਪ੍ਰਭੋ ॥ ੩,੧੨.

ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੋ ਗੁਣ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਦਿਖਾਏ, ਉਹੀ ਗੁਣ ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਏ।

ਦ੍ਵਾਪਰਸ੍ਥੇ ਵਾਯੁਰੂਪੇ ਯਾਦृਗ੍ਵਾ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤ੍ਪ੍ਰਭੁਃ । ਵਾਯੁਃ ਕਲਿਯੁਗੇ ਰੂਪੇ ਤਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ ਤਾਦृਸ਼ਮ੍ ॥ ੩,੧੨.

ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੋ ਗੁਣ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਦਿਖਾਏ, ਵਾਯੂ ਉਹੀ ਗੁਣ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਤਥਾ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤੇ ਵਾਯੁਰ੍ਦੈਤ੍ਯਾਨਾਂ ਮੋਹਨਾਯ ਚ । ਅਵਤਾਰੇषੁ ਵਾਯੋਸ਼੍ਚ ਅਨ੍ਤਰਂ ਯੇ ਵਿਦੁਃ ਪ੍ਰਭੋ ॥ ੩,੧੨.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਾਯੂ ਦੇਤਿਆਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਯੂ ਦੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਫਰਕ ਪਤਾ ਹੈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ,

ਤੇऽਧਂ ਤਮਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਨ੍ਤੇ ਤੇ ਦੈਤ੍ਯਾ ਨ ਚ ਤੇ ਸੁਰਾਃ । ਵਾਯਾਵਪ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਹਰਿਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਨਿਰ੍ਣਯੇ ॥ ੩,੧੨.

ਉਹ ਗहरे ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਦੇਤਿਆਂ ਹਨ, ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ; ਤੇ ਹਰੀ ਦੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ, ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ।